Kuźnica, dawniej Kuźnica Białostocka – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, nad rzeką Łosośną, siedziba gminy Kuźnica. Leży przy drodze krajowej nr 19, drodze ekspresowej S19, oraz liniach kolejowych nr nr 6 oraz nr 57. We wsi znajduje się kolejowe i drogowe przejście graniczne z Białorusią.

Kuźnica uzyskała lokację miejską w 1536 roku, zdegradowana w 1930 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44–45.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do ówczesnego województwa białostockiego.

Dojazd pociągiem Polregio z: Białegostoku, Ełku, Łap, Szepietowa i Czyżewa.

W drugiej połowie XVI wieku Kuźnica położona była w powiecie grodzieńskim województwa trockiegoНациональный атлас Беларуси, Mińsk 2002, s. 266–267..

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne Kuźnica Białostocka.

Historia Początkiem wsi była rudnia – zakład wytopu żelaza z rud darniowych – założona nad rzeczką ŁosośnąAgata Lewandowski, Łosośna – dolina nieznana…, „Znad Wilii”, nr 3 (79) z 2019 r., s. 58–64, http://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2019/10/Znad-Wilii-3-79m-1.pdf, 2019. około 1504. Niebawem powstał tam książęcy dwór. W 1536 na polecenie królowej Bony Sforzy Jerzy Zielepucha - urzędnik z ziemi Witebskiej - założył miasto Kuźnica, które 2 czerwca 1546 roku otrzymało miejskie prawo magdeburskie. Pierwsza wzmianka o organizowanym tu jarmarku kuźnickim pochodzi z grodzieńskich akt ziemskich datowanych na 1540 rok. W 1545 roku Zygmunt II August ufundował kościół katolicki. W 1679 roku miasto miało rynek i cztery ulice. Istniała tu bażantarnia królewska. Początkowo - wzorem wielu miasteczek ufundowanych przez królową Bonę Sforzę na Litwie w XVI wieku - Kuźnica pełniła funkcję ośrodka wymiany plonów rolnych oraz produktów przetwórstwa leśnego z puszczy kuźnickej (części puszczy grodzieńskiej). Niegdyś modrzewiowy kościół był tylko świątynią filialną parafii w Odelsku. Samorządowa parafia powstała tu dopiero między 1619 , a 1669 rokiem.

Po rozbiorach Kuźnica początkowo znajdowała się w zaborze pruskim (1795–1807), a potem, od 1807 roku, w granicach Imperium Rosyjskiego (zabór rosyjski), aż do momentu odzyskania niepodległości w 1918 roku (licząc okupację niemiecką z lat 1915–1918). Pomimo korzystnego położenia nad spławną rzeką i (od 1862 roku) przy linii kolejowej Warszawa–Petersburg, miasteczko nie rozwinęło się w większy ośrodek.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej wokół miasta toczyły się zacięte boje. We wrześniu 1920 walki w okolicach Kuźnicy zapoczątkowały bitwę niemeńską o Grodno i Lidę.

W 1921 roku zniszczenia wojenne z okresu I wojny światowej (1914–1918) oraz wojny bolszewickiej (1920) spowodowały odebranie miejscowości praw miejskich.

W czerwcu 1941 roku niemiecka 256. Dywizja Piechoty przy współdziałaniu artylerii i lotnictwa podczas trwania operacji Barbarossa na przedpolach miasta pokonała w bitwie silne zgrupowanie pancerne wojsk radzieckich. W czasie walk Kuźnica została poważnie zniszczona.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w lecie 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1000 osób. 2 listopada 1942 roku Niemcy ostatecznie zlikwidowali getto. Żydów wywieziono do obozu w Kiełbasinie i obozu zagłady w Treblince.

W Kuźnicy stacjonowała 128 strażnica WOP Kuźnica i Graniczna Placówka Kontrolna Kuźnica, po przekształceniu stacjonuje Placówka Straży Granicznej w Kuźnicy.

Współczesność W Kuźnicy, przy ul. Sidrzańskiej, znajduje się parafialna cerkiew prawosławna Podwyższenia Krzyża Pańskiego. We wsi znajduje się cmentarz prawosławny założony w XIX wieku.

Obecnie wieś nie ma kresowego charakteru – zniknął rynek, a Kuźnica jest zwykłą ulicówką. 31 grudnia 2013 roku najmniej osób mieszkało przy ul. Jagiellońskiej, a najwięcej przy ul. Nowodzielskiej.

Co roku w miejscowości odbywa się festiwal poezji śpiewanej „Kuźnia”.

Zabytki kościół parafialny pod wezwaniem Opatrzności Bożej z lat 1863-1864, pl. Tysiąclecia 15, nr rej.:A-124 z 2.11.1993 cmentarz przykościelny, dawniej grzebalny, XVI-XIX, nr rej.:A-124 z 2.11.1993 cmentarz żydowski, XVIII, nr rej.:846 z 28.09.1998

Pomniki Memoriał „Golgota Wschodu” na wzgórzu Szubienica

Ludzie związani z Kuźnicą

Przypisy Raport o stanie gminy za rok 2019. Stan ludności 31.12.2019 str.9 [dostęp 2021-10-26]

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dawne miasta w województwie podlaskim Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo trockie) Kategoria:Miasta lokowane przez Bonę Sforzę Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku