Mikis Theodorakis, gr. Μίκης Θεοδωράκης (ur. 29 lipca 1925 na wyspie Chios, zm. 2 września 2021 w Atenach) – grecki kompozytor, polityk i działacz na rzecz ochrony praw człowieka i pokoju, jeden z najważniejszych i najbardziej znanych greckich kompozytorów XX wieku.
Sławę przyniosło mu m.in. skomponowanie muzyki do filmu Michalisa Kakojanisa pt. Grek Zorba (1964). Był członkiem greckiego parlamentu, komunistą, ministrem bez teki w prawicowym rządzie Konstantinosa Mitsotakisa. Był założycielem wielu organizacji zajmujących się problematyką praw człowieka. Był laureatem wielu nagród za osiągnięcia na polu muzycznym i politycznym, w 2000 roku był nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla.
Życiorys Pochodzenie Jego matka – Aspasia Poulaki pochodziła z Azji Mniejszej, skąd dostała się do Grecji wraz z 1,5 milionową falą uchodźców w 1922. Na wyspie Chios, gdzie osiedliła się rodzina jej matki, spotkała swojego przyszłego męża – Jorgosa Theodorakisa, pochodzącego z miejscowości Galatas na Krecie, aktywnego zwolennika Elefteriosa Wenizelosa. Polityczne zaangażowanie ojca było później przyczyną licznych podróży oraz wielokrotnych zmian miejsc zamieszkania. Rodzina Theodorakisów zamieszkała najpierw w Siros (1928), rok później w Atenach, a w 1929 w mieście Janina.
Wczesne lata młodości
Po wcześniejszych przeprowadzkach Theodrakisowie osiedlili się na dłużej w miasteczku Argostoli na wyspie Kefalonia w 1933. Młody Mikis uczęszczał tutaj do szkoły, dzięki rodzicom i dziadkom poznawał też pierwsze religijne hymny bizantyjskie oraz piosenki ludowe. Theodorakis zafascynował się muzyką już we wczesnym dzieciństwie, samodzielnie nauczywszy się pisać piosenki, nie mając dostępu do instrumentów muzycznych. Pierwsze lekcje muzyki w klasie skrzypiec oraz lekcje muzyki chóralnej pobierał w Patras i Pirgos po kolejnych przeprowadzkach. W 1939 wstąpił do Narodowej Organizacji Młodzieżowej (EON) – przybudówki partii generała Ioannisa Metaxasa, ówcześnie nazywanej faszystowską wobec europejskiej mody i zapotrzebowania politycznego na takie nazewnictwo. Dziś, czyli po z górą 70-leciu doświadczeń historycznych, historycy nie oceniają już dyktatora Metaxasa jako faszysty, pomimo że on sam mówił tak o sobie. EON zaś oceniana jest, jak się to wkrótce okazało, jako zakamuflowana forma przygotowania młodzieży do obrony Ojczyzny, w nadchodzącym już (o czym generał Metaxas wiedział) konflikcie militarnym z Włochami. Na polu społecznym EON okazała się jedyną dostępną ówcześnie formą wyrównywania szans rozwojowych młodzieży z rodzin upośledzonych ekonomicznie. W EON nie propagowano ideologii nienawiści, koncentrując się na pozytywnych wzorcach z historii HelladyCo nie wykluczało, ale i nie promowało sytuacji, w której lokalnie, indywidualnie, grupy EON mogły przybierać charakter zbliżony do faszystowskiego.„Emeis oi Ellines – Historia Wojen Współczesnej Grecji”, uniwersytecka praca zbiorowa, wyd. Skai Biblio 2008..
Okres nastoletni spędził w mieście Tripolis (zamieszkał tam w 1940), gdzie po raz pierwszy zetknął się z muzyką symfoniczną – pierwszą częścią IX symfonii Ludwiga van Beethovena – co zaowocowało marzeniami o karierze kompozytora. Tam też założył chór i dał swój pierwszy, duży koncert w wieku siedemnastu lat.
II wojna światowa Począwszy od 6 kwietnia 1941 Grecja okupowana była przez państwa Osi. Od tego czasu Mikis pomagał głodującym dzieciom oraz żydowskim uciekinierom. 25 marca 1942 roku wziął udział w patriotycznej demonstracji przy grobie bohatera – Theodorosa Kolokotronisa, zorganizowanej z okazji rocznicy walki o wyzwolenie narodu greckiego z tureckiej, wielowiekowej niewoli. Wtedy też został po raz pierwszy aresztowany przez policję włoską za uderzenie oficera i osadzony w więzieniu, gdzie poddano go torturom. Udało mu się zbiec do Aten. W więzieniu poznał także greckich komunistów i wkrótce po tym sam wstąpił do zdelegalizowanej i represjonowanej od 1936 roku Komunistycznej Partii Grecji (KKE). Pod koniec 1943 roku Theodorakis został po raz kolejny aresztowany. W więzieniu został ostrzeżony przez szefa włoskiej policji o prawdopodobnej rychłej kapitulacji Włoch i zajęciu Grecji przez wojska Rzeszy, z czym wiązałoby się aresztowanie Mikisa przez Gestapo. Po wyjściu na wolność przyszły kompozytor udał się do swojej rodziny mieszkającej na dawniej cichym i zielonym przedmieściu Nea Smyrni, obecnie jednej z centralnych dzielnic Aten. Wstąpił do młodzieżowej organizacji komunistycznej EPON – największej młodzieżowej organizacji antynazistowskiej w Grecji, jednocześnie rozpoczynając studia w ateńskim Konserwatorium w klasie profesora Philoktitisa Economidisa. W domu rodziców słuchał radia BBC. Tam też poznał Myrto Alttinoglu, również należącą do EPON, z którą ożenił się dziesięć lat później. W 1944 roku Mikis Theodorakis został aresztowany już po raz trzeci przez Gestapo. Na jego oczach zmarł zakatowany jego bliski przyjaciel, jednak sam Mikis został zwolniony z więzienia. Podobno powodem niespodziewanego zwolnienia był fakt, iż Niemcy byli zaciekawieni faktem, że w dokumentach tak młodego człowieka w rubryce „zawód” widniało słowo „kompozytor”. Po wyjściu z więzienia Theodorakis zaciągnął się w szeregi ELAS – lewicowego, masowego ruchu partyzanckiego, w znacznej mierze inspirowanego przez KKE.
Wojna domowa W 1946 w Grecji wybuchła wojna domowa, w trakcie której kontynuował działalność polityczną jako zwolennik lewicy, przez co w ciągu trzech lat został kilkakrotnie aresztowany i poddany okrutnym torturom. W końcu został zesłany na wyspy Ikaria oraz Makronisos, gdzie prawie zakatowano go na śmierć. Prócz tego dwa razy zakopano go żywcem. Do końca wojny w 1948 roku wiele czasu zmuszony był żyć w ukryciu, jednocześnie starając się przez cały jej okres kontynuować i rozwijać swoją działalność związaną z muzyką i komponowaniem; zainteresował się muzyką ludową oraz popularną muzyką grecką – rebetiko. Wtedy, na Makronisos, powstała też jego pierwsza symfonia. Pomimo represji, jakich doznał wskutek swych lewicowych poglądów, po odzyskaniu wolności dążył do godzenia wrogich sobie stron konfliktu.
Wyjazd do Paryża Po zakończeniu wojny domowej Mikis Theodorakis kontynuował swoje studia na ateńskim Konserwatorium, następnie przeniósł się do konserwatorium w Paryżu (od 1954), gdzie studiował analizę muzyczną w klasie Oliviera Messiaena pod kierownictwem Eugene’a Bigota. Wykładowcy od razu dostrzegli nadzwyczajny talent artysty. Jego pierwsze „dojrzałe” kompozycje: „Koncert fortepianowy”, „Pierwsza suita” oraz „Pierwsza symfonia” zdobyły uznanie oraz zyskały ich autorowi znaczącą popularność. W 1957 roku zdobył złoty medal na festiwalu muzycznym w Moskwie. Następnie został przedstawiony przez Dariusa Milhauda do amerykańskiej nagrody Copley Music Prize jako Najlepszy Kompozytor Europejski za balet pt. „Antygona”, wystawiony w Covent Garden. Do 1960 roku Theodorakis komponował przede wszystkim muzykę kameralną, symfonie, muzykę do baletów. Skomponował także 120 sirtakiów.
Powrót do Grecji Wraz z powrotem do ojczyzny w 1962 Mikis powrócił do komponowania greckiej muzyki. Ten okres jego twórczości zapoczątkowany został przez cykl piosenek pt. „Epitaphios”, który stanowił jednocześnie znaczący wkład w rewolucję kulturalną mającą miejsce w kraju, gdyż podążyło za nim wielu młodych artystów. Utwory Theodorakisa bazowały na największych dziełach poezji greckiej i światowej, takich jak „Epiphania”, „Małe Cyklady”, „Romiossini”, „Romancero Gitan” czy „Axion Esti”. Chciał przywrócić greckiej muzyce godność, którą, według niego, w pewnym momencie utraciła.
W 1963 kompozytor założył Małą Ateńską Orkiestrę Symfoniczną oraz Towarzystwo Muzyczne Pireusu. 1963 to także rok kolejnego wielkiego sukcesu, jakim było skomponowanie muzyki do filmu Michalisa Kakojanisa pt. Grek Zorba, która stała się nowożytnym symbolem greckiej sztuki na całym świecie. Utwór ten jest także znany jako „Taniec sirtaki”, gdyż jest wzorowany na tradycyjnym tańcu kreteńskim.
Mikis Theodorakis, pomimo swoich osiągnięć kompozytorskich, nie zaprzestał także działalności politycznej. W 1964, rok po zabójstwie lewicowego działacza – Gregorisa Lambrakisa, w które zamieszane były władze kraju, założył Młodzieżówkę Demokratyczną im. Lambrakisa. W tym samym roku został też członkiem Parlamentu z ramienia lewicowej partii EDA. Do tego czasu zagrał wiele koncertów, jednak z powodu swoich radykalnych poglądów politycznych wiele jego utworów było cenzurowanych bądź też w ogóle nie dopuszczano ich do emisji na antenach stacji radiowych. Mimo to ten okres w życiu artysty uważany jest za szczyt jego kariery kompozytorskiej.
Okres greckiej junty 21 kwietnia 1967 władzę w Grecji, po zorganizowaniu puczu, przejęła junta wojskowa. W związku z tym wydarzeniem Theodorakis został działaczem podziemia, zakładając organizację Front Patriotyczny. Przedtem władze wydały dekret nr 13, który, jako jeden z pierwszych wydanych przez nowy rząd, zabraniał grania oraz słuchania jego muzyki. 21 sierpnia Mikis został również umieszczony w areszcie na okres pięciu miesięcy. Rok później został zesłany do Zatouny wraz z żoną Myrto oraz dwójką dzieci – Margaritą i Yorgosem. Mimo zamknięcia i izolacji był w stanie przemycać wiadomości do przeciwników dyktatury oraz swoje nowo skomponowane utwory do świata zewnętrznego.
Stan zdrowia Mikisa znacznie się pogorszył, kiedy internowano go w obozie Oropos. W 1969 jego przyjaciel – John Barry, przemycił taśmy nagrane przez kompozytora w więzieniu, na których Theodorakis nagrał swoje nowe wiersze, piosenki, a także opis warunków uwięzienia. Barry przedstawił taśmy U Thantowi, ówczesnemu sekretarzowi generalnemu ONZ oraz opinii publicznej.
Na całym świecie powstały komitety zabiegające o zwolnienie artysty. 21 członków Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie wystosowało petycję w tej sprawie do greckiego ministra spraw wewnętrznych; podpisali ją m.in. Igor Strawinski, Boris Blacher, Pierre Boulez, Luigi Dallapiccola, Johann Nepomuk David, Paul Dessau, Wolfgang Fortner, Hans Werner Henze, Giselher Klebe, Ernst Křenek, Rolf Liebermann, Ernst Pepping, Bernd Alois Zimmermann. Na czele podobnego komitetu w ZSRR stanął Dmitrij Szostakowicz, w USA natomiast – Leonard Bernstein, Arthur Miller, Edward Albee, Harry Belafonte oraz Arthur M. Schlesinger Jr. Ich wysiłki zakończyły się sukcesem. Na prośbę francuskiego polityka – Jeana-Jacques’a Servana-Schreibera Theodorakis uzyskał też zgodę opuszczenie kraju 13 kwietnia 1970.
Życie na wygnaniu Po opuszczeniu kraju Mikis Theodorakis zaczął podróżować po świecie, niemal wszystkie swoje działania podporządkowując walce o przywrócenie demokracji w swojej ojczyźnie; liczne koncerty, które dawał w tym okresie, były również częścią tej działalności. Kompozytor spotykał się i rozmawiał z narodowymi przywódcami oraz dygnitarzami państwowymi różnych krajów, m.in. Pablem Nerudą, Salvadorem Allende, Gamalem Abdelem Nasserem, Tito, Jigalem Allonem, Jasirem Arafatem, François Mitterrandem i Olofem Palmem. Dążąc do zjednoczenia lewicowych stronnictw Grecji, rozpoczęcia współpracy pomiędzy wszystkimi siłami opozycji oraz rozwiązania problemu Cypru, a także solidaryzując się z innymi narodami walczącymi o wolność, m.in. Kurdami, Chilijczykami i Palestyńczykami, stał się międzynarodowym symbolem oporu przeciw dyktaturze i tyranii.