thumb|Sto miliardów dolarów Zimbabwe podpisane One hundred billion dollars ze względu na stosowanie w Zimbabwe krótkiej skali Liczebniki główne potęg tysiąca – słowa oznaczające liczby o wykładniku naturalnym takie jak 103, 106, 109 (czyli tysiąc, milion, miliard) i wyższe.

Liczebniki takie tworzone są w różnych językach świata według różnych reguł. Dwa najbardziej rozpowszechnione systemy takich liczebników to długa skala (fr. échelle longue) i krótka skala (fr. échelle courte). Systemy te posługują się analogicznymi nazwami (różniącymi się jedynie ortografią) w odniesieniu do różnych liczb. Na przykład słowo bilion, które w Polsce i w większości krajów europejskich oznacza milion milionów (1012), w krajach anglojęzycznych (ang. billion) określa tysiąc milionów (109) – czyli polski miliard. Wybór długiej lub krótkiej skali zależy od kraju, języka, a nawet dziedziny zastosowania danego liczebnika; bywało też, że władze decydowały o zmianie obowiązującej w danym państwie skali.

Opis Teoretycznie możliwe jest tworzenie słów oznaczających niemal dowolnie wysokie liczby. Nazwy te są bowiem tworzone w oparciu o transkrypcje rdzeni kolejnych łacińskich liczebników porządkowych, a formalnie możliwe jest utworzenie 999 999 takich liczebników (w klasycznej łacinie nie było słowa określającego milion). W praktyce stosowane są jedynie te nazwy, na które występuje zapotrzebowanie. W naukach ścisłych i technice do oznaczania wysokich liczb stosuje się jednak zapis matematyczny, np. 5·1066 albo notację inżynierską, np. 5e66. Również w języku mówionym nie stosuje się nazw długich liczb, ponieważ podstawowa wiedza matematyczna jest bardziej rozpowszechniona niż wiedza o znaczeniu rzadko stosowanych nazw. Na przykład fraza pięć razy dziesięć do sześćdziesiątej szóstej jest wprawdzie dłuższa, ale bardziej zrozumiała, i również bardziej jednoznaczna niż pięć undecylionów. Słowne nazwy wielkich liczb najczęściej stosowane są w ekonomii, szczególnie przy opisie hiperinflacji. Gideon Gono z Banku Rezerw Zimbabwe otrzymał nawet nagrodę Ig Nobel 2009 „za dostarczenie obywatelom sposobu na codzienne obcowanie z szerokim zakresem liczb”. W ekonomii pojawiają się okazjonalnie liczby wyrażone w trylionach (1018)Np. gospodarka Zimbabwe miała hiperinflację rzędu 516 trylionów procent w stosunku rocznym. Źródło: . Przedrostki układu SI także sięgały tylko tryliona (eksa), w 1991 dodano dwa kolejne (zetta, jotta), rozszerzając ich system do kwadryliona, 1024, a w 2022 dodano ronna i quetta, rozszerzając ich system do kwintyliona, 1030. Największym liczebnikiem, jaki występuje w korpusach języka polskiego, jest oktylion (1048).

Nazwy utrwalone w piśmiennictwie Poniższa tabela wymienia wszystkie nazwy potęg tysiąca, które zostały odnotowane w jakichkolwiek polskich słownikach lub encyklopediach, a zatem nie są jedynie sztucznie utworzonymi konstrukcjami. Żaden inny tego typu liczebnik nie występuje w żadnym z polskich słowników czy encyklopedii wymienionych w bibliografii.

LiczebnikWartość na długiejskali (np. Polska)Wartość na krótkiejskali (np. USA)Etymologiatysiąc103 103 Etymologia jest niepewna. Polskie słowo „tysiąc” pochodzi od prasłowiańskiego †tysęštjь, a to prawdopodobnie od *tūs-dḱm̥t-i- „potężna setka”.milion106106Milioun jest starofrancuskim słowem, pochodzącym od starowłoskiego milione,będącym wzmocnioną wersją słowa mille, tysiąc.miliard109 –Wyraz trafił do polszczyzny ze średniowiecznego francuskiego, gdzie był zapisywany miliart.Słowo to jest przekształconą nazwą miliona ze zmienioną końcówką. We francuskim pojawiło się w XVI wieku.bilion1012=106·2109=103·2+3 Od łacińskiego bis, dwa razy. Dodana końcówka z milion lub miliard.biliard1015=106·2+3 –trylion1018=106·31012=103·3+3 Łaciński przedrostek tri- oznacza trój-. Dodana końcówka z milion lub miliard.tryliard1021=106·3+3 –kwadrylion1024=106·41015=103·4+3 Łaciński przedrostek quadri- oznacza czwór-. Dodana końcówka z milion lub miliard.kwadryliard1027=106·4+3 –kwintylion1030=106·51018=103·5+3 Od łacińskiego quintus, piąty. Dodana końcówka z milion lub miliard.kwintyliard1033=106·5+3 –sekstylion1036=106·61021=103·6+3 Od łacińskiego sextus, szósty.sekstyliard1039=106·6+3 –septylion1042=106·71024=103·7+3 Od łacińskiego septimus, siódmy.septyliard1045=106·7+3 –oktylion1048=106·81027=103·8+3 Od łacińskiego octāvus, ósmy.oktyliard1051=106·8+3 –nonilionlub nonylion1054=106·91030=103·9+3 Od łacińskiego nonus, dziewiąty.noniliardlub nonyliard1057=106·9+3 –decylion1060=106·101033=103·10+3 Od łacińskiego decĭmus, dziesiąty.decyliard1063=106·10+3 –undecylion1066=106·111036=103·11+3 Od łacińskiego undecĭmus, jedenasty.undecyliard1069=106·11+3 –duodecylion1072=106·121039=103·12+3 Od łacińskiego duodecĭmus, dwunasty.duodecyliard1075=106·12+3 –centylion10600=106·10010303=103·100+3 Od łacińskiego centum, sto.centyliard10603=106·100+3 –

Warto zauważyć, że: Począwszy od biliona, nazwy pochodzą od łacińskich określeń kolejnych liczb naturalnych (w formie przedrostków lub liczebników porządkowych). Jeśli dany liczebnik został utworzony od łacińskiej nazwy liczby n z dodatkiem -lion, to w tzw. skali długiej, obowiązującej także w Polsce, ma on wartość 106n=1 000 000n. Jest to zgodne z etymologią, np. bilion (łac. bi- dwu- +lion od milion) to milion do kwadratu, 1 000 000². W skali krótkiej, obowiązującej np. w USA, ma wartość 103n+3=1 000·1 000n. Liczebniki z przyrostkiem -liard są stosowane tylko w skali długiej, gdzie oznaczają liczbę z przyrostkiem -lion pomnożoną przez 1000. Polskie słowniki i encyklopedie przyrostek -liard zgodnie stosują tylko do miliarda, biliarda i tryliarda (Kopaliński ogranicza się tylko do miliarda), mimo iż w oczywisty sposób dałoby się użyć go także do kolejnych potęg, tworząc kwadryliard, kwintyliard itd. W tradycji angielskiej stosowało się określenia typu tysiąc bilionów, tysiąc trylionów itp. Brak odpowiednich liczebników w polskich słownikach sugeruje stosowanie nazwy tysiąc kwadrylionów zamiast kwadryliarda itd., brak jednak jakiejkolwiek wykładni, która by to potwierdzała. Istnieją dwie potwierdzone formy liczebnika 1054 w języku polskim: nonilion lub nonylion. Uniwersalna Encyklopedia PWN podaje np. nonylion w haśle „Wielkie liczby – nazwy” i nonilion jako oddzielne hasło. Podobnie Słownik Wyrazów Obcych PWN Wiśniakowskiej podaje dwie formy – inną w tabeli, inną jako hasło. Kopaliński w Podręcznym Słowniku Wyrazów Obcych podaje tylko formę nonylion. Pozostałe źródła, w tym słowniki ortograficzne, sugerują jednak wyłącznie formę nonilion. Powyżej duodecyliona wymieniane są wyłącznie centylionSłowniki wyrazów obcych Wiśniakowskiej oraz Kopalińskiego w bibliografii., oraz googol (10100 bez względu na krótką/długą skalę), który jednak nie jest potęgą tysiąca. Stosowane są czasem inne określenia, takie jak googolplex (10googol=1010100), ale mają jedynie status ciekawostki.

Słowniki angielskie ciągną proces konstruowania liczebników poza duodecylion, być może z uwagi na mniejszy zakres krótkiej skali, stosowanej w większości krajów anglojęzycznych. Kolejne liczebniki w wersji angielskiej brzmią: tredecillion, quattuordecillion, quindecillion (quinquadecillion), sexdecillion (sedecillion), septendecillion, octodecillion, novemdecillion (novendecillion), vigintillionSłowniki potwierdzające te formy wymienione są w bibliografii.. Nie są one znane w polskich słownikach, w dodatku octodecillion i novem(n)decillion są utworzone niezgodnie z regułami gramatyki łacińskiej, w której „osiemnasty” to duodevicesĭmus, a „dziewiętnasty” to undevicesĭmusPo polsku są jednak wymienione w: Autor wprowadził też obok nonyliona i nie wymienianego w tym artykule noniliona trzecią, nie spotykaną nigdzie indziej, formę nowentylion, utworzoną od łacińskiego liczebnika głównego novem, zamiast porządkowego nonus. Jego spis zawiera też kilka innych niekonsekwencji, np. pisownię octodecylion, choć równocześnie zawiera też oktylion..

Historia Pochodzenie systemu nazw thumb|Fragment z manuskryptu Chuqueta Słowa bymillion i trimillion były po raz pierwszy zapisane w roku 1475 w manuskrypcie autora Jehan Adam. Następnie Nicolas Chuquet napisał książkę Triparty en la science des nombres, która nie została wydana za jego życia. Jednakże większość z niej została skopiowana przez Estienne de La Roche jako fragment jego dzieła z 1520 L'arismetique. Książka Chuqueta zawiera fragment, w którym przedstawia on dużą liczbę podzieloną na grupy sześciu cyfr z komentarzem:

Ou qui veult le premier point peult signiffier million Le second point byllion Le tiers poit tryllion Le quart quadrillion Le cinqe quyllion Le sixe sixlion Le sept.e septyllion Le huyte ottyllion Le neufe nonyllion et ainsi des ault’s se plus oultre on vouloit preceder

(Lub wedle woli pierwszy znak może oznaczać million, drugi znak byllion, trzeci tryllion, czwarty quadrillion, piąty quyillion, szósty sixlion, siódmy septyllion, ósmy ottyllion, dziewiąty nonyllion i tak dalej, tak daleko jak życzysz sobie iść).

Adam i Chuquet używali długiej skali, czyli potęg miliona, podobnie jak dzisiaj w Polsce. Chociaż praca Chuqueta była pierwszym opublikowanym dziełem, podającym niektóre z nazw wielkich liczb, prawdopodobnie ani on, ani Adam nie byli ich twórcami: Milion z pewnością nie został wymyślony ani przez Adama, ani Chuqueta. Milioun jest starofrancuskim słowem, pochodzącym od starowłoskiego milione, będącym wzmocnioną wersją słowa mille, tysiąc. Sposób, w jaki Adam i Chuquet wprowadzają te słowa, sugeruje, że raczej zapisują ich wcześniejsze użycie, niż je wymyślają. Jedną z oczywistych możliwości jest istnienie już wówczas słów podobnych do bilion i trylion, które Chuquet, ekspert w zakresie potęgowania, rozszerzył według tego samego schematu, dodając nazwy dla kolejnych potęg. Nazwy Chuqueta są podobne, ale nie identyczne, do używanych obecnie, także w języku francuskim (w obecnej francuskiej pisowni: billion, trillion).

Kalendarium