Narodowa Demokracja, ruch narodowy, obóz narodowy lub endecja (od skrótu ND) – polski ruch polityczny o ideologii nacjonalistycznej, powstały pod koniec XIX wieku. Głównym ideologiem i współzałożycielem Narodowej Demokracji był Roman Dmowski.

Historia

thumb|Zygmunt Miłkowski, Zygmunt Balicki i Roman Dmowski

Okres zaborów thumb|Pochód narodowy w Warszawie 5 listopada 1905 roku – zorganizowany przez Narodową Demokrację thumb|Roman Dmowski, prezes KNP i zwierzchnik Armii Polskiej we Francji wręcza sztandar żołnierzom (1918) W 1887 powstały dwie tajne organizacje: Liga Polska, założona w Genewie przez weterana Powstania Styczniowego Zygmunta Miłkowskiego, Związek Młodzieży Polskiej „Zet”, założony w Krakowie przez Zygmunta Balickiego. W 1888 „Zet” włączono do Ligi Polskiej.

Początek ruchu narodowego datuje się na 1893 rok, gdy radykalni działacze Ligi Polskiej – Roman Dmowski, Teofil Waligórski, Karol Raczkowski, Jan Ludwik Popławski i Zygmunt Balicki – przejęli władzę w organizacji przez zamach, zmienili nazwę na Liga Narodowa i sformułowali program polityczny oparty na zasadach pragmatyzmu, efektywnej organizacji pracy politycznej i ideologii nacjonalizmu. 17 kwietnia 1894 Liga Narodowa zorganizowała manifestację patriotyczną w setną rocznicę insurekcji kościuszkowskiej, którą nazwano Kilińszczyzną. W wyniku carskich represji główni działacze (Jan Ludwik Popławski, Roman Dmowski) zostali najpierw aresztowani i uwięzieni w Cytadeli Warszawskiej, a później udali się na przymusową emigrację do GalicjiS. Kieniewicz, Historia Polski 1795-1918, wyd. 10, Warszawa 1997, s. 389.. Głównym organem prasowym ruchu był założony przez Dmowskiego w 1895 „Przegląd Wszechpolski”, wydawany we Lwowie, od 1901 w Krakowie i kolportowany na terenie wszystkich zaborów.

W 1897 działacze Ligi Narodowej utworzyli Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, które działało na terenie wszystkich zaborów, początkowo jako tajna organizacja, później jako jawnie działająca partia polityczna. Po wprowadzeniu samorządów chłopskich, w wyniku przeprowadzonej przez Narodową Demokrację od stycznia do marca 1905 roku akcji składania wniosków o wprowadzenie języka polskiego do gmin, władze rosyjskie zmuszone zostały w czerwcu 1905 roku do dopuszczenia języka polskiego jako urzędowego na równi z językiem rosyjskim na szczeblu gminnym w Królestwie Kongresowym. W zaborze rosyjskim Stronnictwo wzięło udział w wyborach do Dumy, posłowie SND, m.in. Roman Dmowski i Władysław Grabski utworzyli w niej Koło Polskie. Zgodnie z programem Narodowi Demokraci zwalczali zaciekle lewicę, zarówno rewolucyjną SDKPiL jak niepodległościową PPS Piłsudskiego.

Endecja potępiła rewolucję w 1905 roku, łódzka „Gazeta Polska” nawoływała do zdławienia socjalistycznej anarchii, liczba morderstw politycznych osiągnęła 40-50 w ciągu tygodnia. W okresie tym przeciwnicy Dmowskiego uważali, że zawarł on tajne porozumienie z carem w celu zwalczania PPS. Pomimo potępienia rewolucji endecy angażowali się w działalność patriotyczno-narodową. 5 listopada 1905 Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne zorganizowało największą w okresie zaborów, 200-tysięczną manifestację nazwaną pochodem narodowym. Maszerowano pod symbolami niepodległej Polski, sztandarami z Orłem Białym spod pomnika Adama Mickiewicza w kierunku Alei Ujazdowskich. Na tle zachowawczej postawy endecji doszło w latach 1908–1911 do rozłamu, w wyniku którego od endecji oderwały się Związek Młodzieży Polskiej „Zet”, Narodowy Związek Robotniczy i Narodowy Związek Chłopski. Uważa się, że działalność Narodowej Demokracji w okresie rewolucji doprowadziła do wzmożonej niechęci między Polakami i Żydami, a apele Polskiej Partii Socjalistycznej o złagodzenie napięć na tle narodowościowym i wspólną walkę z caratem okazały się bezskuteczne.

I wojna światowa thumb|Komitet Narodowy Polski w Paryżu (1918) W trakcie I wojny światowej polski ruch narodowy opowiedział się po stronie państw ententy, najpierw Rosji, tworząc Legion Puławski a później, po klęskach armii rosyjskiej Komitet Narodowy Polski (1917–1919) w Paryżu i Błękitną Armię gen. Hallera. Dzięki zabiegom dyplomatycznym Dmowskiego na konferencji w Wersalu, Polska odzyskała Pomorze i w dużej mierze również Wielkopolskę i część Górnego Śląska, gdzie dominujący ruch narodowy odegrał dużą rolę w powstaniach przeciw Niemcom.

II Rzeczpospolita thumb|Premier Władysław Grabski ze Związku Ludowo-Narodowego wraz ze swoimi współpracownikami (1925) thumb|Członkowie Stronnictwa Narodowego w Krakowie (1930) thumb|Działacze SN na pogrzebie Dmowskiego w Warszawie (1939) Po odzyskaniu niepodległości ruch narodowy zorganizował się w partię polityczną pod nazwą Związek Ludowo-Narodowy, przekształconą w 1928 roku w Stronnictwo Narodowe (SN). W pierwszych latach powojennych Narodowa Demokracja była dominującą polską siłą polityczną, brała udział w rządach, ale nie udało się jej zdobyć większości w Sejmie i pełni władzy. Przegrana kandydata endecji w wyborach prezydenckich w grudniu 1922 roku wywołała w jej kręgach gwałtowną reakcję. Wybrany głosami lewicy, ludowców i mniejszości prezydent RP Gabriel Narutowicz stał się obiektem napastliwej endeckiej kampanii. 16 grudnia 1922 roku prezydent Narutowicz został zastrzelony przez sympatyka, a wcześniej działacza ruchu narodowego – Eligiusza Niewiadomskiego. Pogrzeb straconego zabójcy na Powązkach przerodził się w masową manifestację poparcia dla niego, uznawanego w niektórych kręgach Narodowej Demokracji za bohatera.

Roman Dmowski i endecja byli postrzegani jako partnerzy dla dyplomacji ZSRR – w opozycji do Józefa Piłsudskiego. Wynikało to z historycznego kontekstu – endecja kierowana przez Dmowskiego była antybrytyjska i antyniemiecka, a w Moskwie doskonale zdawano sobie sprawę z prorosyjskich sympatii Romana Dmowskiego i jego stronników. Dochodził do tego czynnik ekonomiczny: polskie kręgi związane z endecją łudziły się, że odzyskają swoje tradycyjne rynki zbytu na Wschodzie, które przynosiły im niemałe dochody w nieodległych czasach Imperium Rosyjskiego. Ówczesny ambasador ZSRR w Polsce Piotr Wojkow wiedział, że endecja była jedną z najważniejszych sił politycznych Drugiej Rzeczypospolitej i że miała duży wpływ na kierunki polityki wewnętrznej oraz zagranicznej – różnice ideologiczne nie były w tym przypadku przeszkodą. 31 grudnia 1925 roku doszło więc do dwugodzinnego spotkania Romana Dmowskiego z ambasadorem ZSRR w Polsce Piotrem Wojkowem. Według relacji Wojkowa spotkanie miało bardzo interesujący przebieg, a obaj rozmówcy dokładali wszelkich starań, aby znaleźć łączące ich tematy. Niecałe trzy miesiące później, 22 marca 1926 roku, sekretarz ambasady ZSRR w Polsce Michaił Arkadiew pisał do członka kolegium Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR (NKID), kierownika Wydziału Politycznego i Wydziału Krajów Nadbałtyckich i Polski Mieczysława Łoganowskiego, tak przedstawiając efekty „dyplomatycznych” działań sowieckich w polskich kręgach politycznych:

„Jesteśmy w stopniu dostatecznym, a może nawet zbyt mocno, związani z endekami, zarówno z politykami, jak i kręgami gospodarczymi.”

Z badań historycznych i analizy źródeł dyplomatycznych, wyłania się obraz, że ówczesna działalność endecji nie ograniczała się jedynie do symbolicznego sekowania Marszałka Józefa Piłsudskiego i jego środowiska, ale była to także świadoma działalność agenturalna na rzecz ZSRR. Celem ZSRR była sowietyzacja II Rzeczypospolitej, tym razem nie przez podbój militarny, jak w latach 1919–1920, ale na drodze ekonomicznej.

Niemniej w doktrynie Narodowej Demokracji silnie zaznaczony był ideologiczny antykomunizm. Uznawano, że komunizm rosyjski jest zagrożeniem dla cywilizacji zachodniej i chrześcijaństwa, a także własności prywatnej. Krytykowano ZSRR za despotyczny i azjatycki sposób rządzenia, a także wieloetniczny charakter rządów. W 1923 Zygmunt Berezowski domagał się od władz polskich reakcji w sprawie procesu księży katolickich w ZSRR. Z endecją związane było Porozumienie Organizacji Współdziałających w Zwalczaniu Komunizmu. Jego przewodniczącą w latach 30. była posłanka Stronnictwa Narodowego Ewelina Pepłowska.

Od przewrotu majowego (1926) endecja była systematycznie zwalczana przez sanację. W odpowiedzi na to w grudniu 1926 roku powstała pozaparlamentarna organizacja opozycyjna – Obóz Wielkiej Polski (OWP), na czele z Romanem Dmowskim i składająca się głównie z nacjonalistycznie nastawionej młodzieży. Głównym celem OWP była pozaparlamentarna walka o władzę z sanacją, a jednym z głównych haseł była walka z mniejszością żydowską w Polsce. OWP stał się organizacją masową skupiającą około 250 tysięcy członków. Narodowa Demokracja obejmowała w tamtym okresie: partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia młodzieżowe, kobiece i sportowe. Władza sanacyjna, widząc realne zagrożenie, w marcu 1933 roku zdelegalizowała OWP, a działaczy poddała represjom.

Po rozwiązaniu OWP, jego działacze próbowali utworzyć podobną organizację, czego efektem był „pierwszy” Związek Młodych Narodowców (od grudnia 1937 roku jako „Ruch Narodowo–Państwowy”). Kierownictwo Stronnictwa Narodowego zdecydowało jednak, aby utworzyć w ramach partii odrębne sekcje dla członków byłego OWP, które były nazywane „sekcjami młodych”. Zdecydowana większość młodych narodowców przeszła więc do Sekcji Młodych Stronnictwa Narodowego. Z tego względu SN stało się partią masową i największym ugrupowaniem w II Rzeczypospolitej. Część młodych narodowców nie chciała wstępować do SN, czego efektem był utworzony w lutym 1934 roku „drugi” Związek Młodych Narodowców, który w późniejszym okresie odszedł z obozu narodowego do obozu rządowego.

Największa grupa radykałów wyłamała się z obozu narodowego w kwietniu 1934, tworząc Obóz Narodowo-Radykalny (ONR), zdelegalizowany po kilku miesiącach działalności. Nie należy traktować ONR jako integralnej części obozu narodowego, a jako organizację rozłamową, dążącą do stworzenia całkowicie nowego ruchu. W ONR była wyraźna fascynacja antysemityzmem i włoskim faszyzmem. Wkrótce po delegalizacji ONR podzielił się na dwie zwalczające się grupy: Obóz Narodowo-Radykalny ABC oraz Ruch Narodowo-Radykalny Bolesława Piaseckiego.

W latach 30. XX wieku główną formacją Narodowej Demokracji pozostawało Stronnictwo Narodowe kierowane przez Romana Dmowskiego. W SN toczyła się walka między narodowo–liberalnym skrzydłem „starych”, a „młodymi” skłaniającymi się ku autorytaryzmowi. Po wyeliminowaniu wpływów „starych” doszło do podziału „młodych” na ekstremistyczną frakcję Jędrzeja Giertycha i grupę Tadeusza Bieleckiego bardziej skłonną do kompromisu z sanacją.

II wojna światowa thumb|Żołnierze batalionu AK-NOW „Gustaw” podczas powstania warszawskiego (1944) Podczas II wojny światowej Stronnictwo Narodowe (tzw. „Kwadrat”) należało do głównych sił polskiego podziemia wchodząc w skład Politycznego Komitetu Porozumiewawczego. W lipcu 1942 w SN doszło do rozłamu, gdyż grupa skupiona wokół pisma „Wielka Polska” sprzeciwiała się scaleniu z Armią Krajową (secesjoniści powrócili do SN w kwietniu 1944). Działały też mniejsze ugrupowania wywodzące się z Narodowej Demokracji: Ojczyzna, Narodowo-Ludowa Organizacja Wojskowa, Związek Jaszczurczy, Konfederacja Narodu. Ruch narodowy zorganizował własne oddziały partyzanckie – Narodową Organizację Wojskową, Narodowe Siły Zbrojne i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. Narodowcy zostali poddani szczególnym prześladowaniom ze strony Niemców, Ukraińców i Sowietów.

Grupa z Andrzejem Świetlickim na czele (Narodowa Organizacja Radykalna) podjęła próbę kolaboracji z hitlerowcami, współpraca została jednak zerwana przez Niemców, którzy ostatecznie aresztowali przywódców NOR.

Okres PRL Organizacje ruchu narodowego podzieliły się na organizacje antykomunistyczne i te skłonne do współpracy z rządem.