Niemiecka Republika Demokratyczna (skr. NRD; , , pot. Niemcy Wschodnie) – istniejące w Europie środkowej w latach 1949–1990 państwo niemieckie powstałe 7 października 1949 roku na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej (niem. , ) będące częścią bloku wschodniego. Likwidacja NRD nastąpiła 3 października 1990 roku, gdy powstałe w miejsce NRD landy przystąpiły do RFN tworząc zjednoczone Niemcy.
Geografia NRD graniczyła od zachodu z Republiką Federalną Niemiec, od południa z Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną, od wschodu z Polską Rzeczpospolitą Ludową oraz z enklawą Berlin Zachodni wewnątrz terytorium NRD, a jej całkowita powierzchnia liczyła 108 333 km².
Północną część NRD stanowiły pobrzeże Morza Bałtyckiego i obszar Pojezierzy Meklemburskich. Północną i środkową stanowiły Nizina Północnoniemiecka oraz Nizina Sasko-Łużycka, na południu rozciągały się obszary wyżyn Średniogórza Niemieckiego oraz gór Masywu Czeskiego. Na ziemie NRD składały się następujące współczesne niemieckie landy: Berlin (bez dawnego Berlina Zachodniego), Brandenburgia, Dolna Saksonia (tylko Amt Neuhaus i fragment Bleckede), Meklemburgia-Pomorze Przednie, Saksonia, Saksonia-Anhalt, Turyngia.
Rekordy geograficzne: Najwyższe wzniesienia kraju – Fichtelberg (1214 m n.p.m.) w Rudawach i dalej Brocken (1142 m n.p.m.) w górach Harzu, (1019 m n.p.m.) w Rudawach, (982,9 m n.p.m.) w Lesie Turyńskim; Największa wyspa – Rugia (926,4 km²); Największe jeziora – Müritz (116,8 km²), Schweriner See (63,4 km²); Najdłuższe rzeki – Łaba (566,3 km), Soława (427 km), Odra (161,7 km); Najdłuższy kanał – Odra-Hawela (84,6 km).
Demografia W czasie swojego istnienia, NRD zamieszkana była przez około 17 milionów osób, w latach 1949–1990 liczba ludności spadła o ok. 10%. Po zjednoczeniu, na byłych terenach NRD w latach 1989–2000 populacja spadła o 8%.
Rok Ludność (w mln) Pracujący (w mln)195018,3887,196196017,1887,686197017,0687,769198016,7408,225198816,6758,594
Największe miasta NRD + Największe miasta NRD Lp. Miasto Liczba ludności (w tys.; stan na VI 1975) Okręg (Bezirk) 1. Berlin (wschodni) 1094 – 2. Lipsk 577,1 Okręg Lipsk 3. Drezno 507,7 Okręg Drezno 4. Karl-Marx-Stadt 303,8 Okręg Karl-Marx-Stadt
Ustrój
NRD było państwem o ustroju socjalistycznym, wprowadzono system polityczny i społeczny oparty na wzorach radzieckich. Najwyższym organem władzy państwowej NRD była Izba Ludowa (niem. ), która wybierała Radę Państwa (niem. ). Władzę wykonawczą sprawował rząd odpowiedzialny przed Izbą Ludową. Kierowniczą rolę sprawowała Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED), a prócz niej istniały jeszcze cztery inne partie polityczne. Wszystkie partie i organizacje masowe działały we wspólnym bloku – (niem. ).
Święta państwowe w NRD: 1 maja – Międzynarodowe Święto Pracy 8 maja – Rocznica wyzwolenia od faszyzmu (1945) 7 października – Rocznica proklamowania NRD (1949)
Podział administracyjny thumb|Podział administracyjny NRD
Jednostką podziału administracyjnego (przeprowadzonego w 1952 roku, do tego roku istniały kraje związkowe (landy)) stały się okręgi (Bezirk), których było łącznie czternaście. Ich stolicami były Chociebuż, Drezno, Erfurt, Frankfurt nad Odrą, Gera, Halle, Karl-Marx-Stadt, Lipsk, Magdeburg, Neubrandenburg, Poczdam, Rostock, Schwerin oraz Suhl. Berlin Wschodni wydzielono.
Stolicą NRD był Berlin, a konkretnie jego część zwana Berlinem Wschodnim (oddzielona od Berlina Zachodniego tzw. Murem Berlińskim). Berlin jako całość, podzielony na cztery sektory, podlegał okupacji czterech mocarstw, a Berlin Wschodni był częścią strefy radzieckiej.
Historia Proklamacja i pierwsze lata thumb|Walter Ulbricht thumb|Przywódcy NRD: prezydent Wilhelm Pieck i premier Otto Grotewohl, 1949 W 1945 roku Niemcy podzielono na cztery strefy okupacyjne. Wschodnia część znalazła się pod kontrolą Związku Radzieckiego. 7 września 1949 roku strefy kontrolowane przez Wielką Brytanię, Francję i Stany Zjednoczone połączyły się w RFN. 7 października powstała Niemiecka Republika Demokratyczna we wschodniej części kraju, z radzieckiej strefy okupacyjnej. Władzę w NRD od 21 kwietnia 1946 sprawowała Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED). SED powstała po połączeniu Komunistycznej Partii Niemiec i Socjalistycznej Partii Niemiec. W latach 1946–1948 SED ugruntowała swoją pozycję polityczną i zdominowała organy władzy w radzieckiej strefie okupacyjnej. Program SED opierał się na odbudowie zjednoczonych Niemiec jako antyfaszystowskiej, parlamentarno-demokratycznej republiki oraz na wprowadzeniu socjalizmu. Partia ta w marcu 1948 roku powołała Niemiecką Radę Ludową, która 7 października 1949 roku przekształciła się w Tymczasową Izbę Ludową, przyjęła konstytucję i proklamowała powstanie nowego państwa.
Władzę objęła SED. Jej kierownictwo było zdominowane przez działaczy prokomunistycznych, będących wcześniej członkami Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy”, organizacji utworzonej w trakcie II wojny światowej prowadzącej walkę z III Rzeszą.
Pierwszymi przywódcami partii byli Otto Grotewohl oraz Wilhelm Pieck, którzy pełnili funkcje współprzewodniczących. Pierwszym prezydentem NRD został Johannes Dieckmann, który swój urząd pełnił przez cztery dni, po czym został zastąpiony przez Wilhelma Piecka (w zamian za to Dieckmann objął urząd przewodniczącego Izby Ludowej). 12 października na urząd premiera wybrano Otto Grotewohla; tego samego dnia Izba Ludowa przyjęła konstytucję. Konstytucja gwarantowała SED kierowniczą rolę w państwie i wprowadzała gospodarkę planową. SED pod nadzorem radzieckich władz okupacyjnych – Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech SMAD (1945–1949), następnie Radzieckiej Komisji Kontroli w Niemczech (1949–1953) i aparatu Wysokiego Komisarza ZSRR w Niemczech (1953–1955), przeprowadziła między innymi częściowo reformę rolną, nacjonalizację przemysłu, środków transportu, banków, denazyfikację i demilitaryzację. Reformy zatwierdził III Zjazd SED, na którym sekretarzem generalnym partii wybrany został Walter Ulbricht.
SED sprawowała kontrolę nad większością dziedzin życia. Wyjątkowo rozbudowany był aparat policji politycznej Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (niem. , znane jako Stasi). Według konstytucji kierowniczą rolę w państwie sprawowała SED. Zachowano fasadowy system wielopartyjny oraz zakazano działalności opozycyjnej.
W latach 1946–1948 przeprowadzono nacjonalizację przemysłu i kolektywizację rolnictwa. 30 maja 1949 roku trzeci Kongres Ludowy przyjął nową konstytucję. NRD od 1950 roku była członkiem RWPG. W latach 1951–1955 wykonywano pierwszy plan gospodarczy. W 1952 roku przeprowadzono reformę administracyjną.
Powstanie czerwcowe thumb|Demonstracja robotników berlińskich podczas powstania robotniczego thumb|Radziecki czołg w Lipsku podczas powstania robotniczego thumb|Proces powstańców thumb|Pierwsza strona dziennika Neues Deutschland z 29 maja 1958, komunikująca o zniesieniu kartek żywnościowych
Narzucony pierwszy plan pięcioletni przewidywał podwojenie produkcji przemysłowej. Wysiłek inwestycyjny odbił się niekorzystnie na poziomie życia. W 1952 roku zaczęto reglamentować żywność. Sterowane przez SED związki zawodowe zmuszały robotników do zwiększenia wydajności pracy. W lipcu 1952 roku Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec ogłosiła program „Budowy socjalizmu”, który wprowadzał ideologiczne podstawy nowych zaplanowanych ruchów władzy (np. przyspieszenie kolektywizacji rolnictwa, nacjonalizacja średniej wielkości zakładów produkcyjnych, upaństwowienie sektora usług, nasilenie walki z Kościołem ewangelickim). Problemy gospodarcze przynosiła także nasilająca się fala ucieczek. W 1952 roku spożycie mięsa i tłuszczów spadło poniżej 50% poziomu przedwojennego, zaś wielu Niemców musiało stać w wielogodzinnych kolejkach w celu kupna odzieży i najprostszych wyrobów przemysłowych.
Wiosną 1953 roku pod naciskiem Kremla usunięto z SED zwolenników narodowej drogi budowy komunizmu w NRD: Ackermanna, oraz Dahlena. W tym samym czasie relegowano z uniwersytetu berlińskiego studentów należących do ewangelickiej organizacji . Represje polityczne osłabły po śmierci Józefa Stalina.
W kwietniu 1953 roku SED zdecydował się na podwyżkę cen podstawowych produktów żywnościowych oraz narzucił 10% zwyżkę norm w wielu zakładach produkcyjnych. W rezultacie w wielu fabrykach robotnicy przerywali pracę lub ogłaszali krótkie strajki. Bunt robotników skłonił kierownictwo partyjne do podjęcia pewnych zmian. Za zmianami opowiadali się głównie funkcjonariusze partyjni powiązani z Berią (w tym m.in. minister bezpieczeństwa publicznego NRD Zaisser oraz redaktor naczelny Neues Deutschland Hernstadt). Utworzyli oni frakcję skierowaną przeciwko Ulbrichtowi, który blisko współpracował z Chruszczowem. 11 czerwca 1953 roku proklamowano „Nowy kurs”, który miał za zadanie przynieść pewną poprawę warunków życia. SED obiecała kredyty dla prywatnego rzemiosła oraz przewidywała ochronę rolników występujących ze spółdzielni produkcyjnych. Podwyżki cen żywności nie wycofano.
16 czerwca robotnicy budowlani wschodniego Berlina wydelegowali swoich przedstawicieli, by Ulbrichtowi i Grotewohlowi przekazać protesty przeciwko zbyt wysokim normom produkcyjnym. Delegacji towarzyszyła niewielka grupa robotników, która w krótkim czasie rozrosła się do pokaźnego tłumu. Po odmowie rozmów z delegacją przez Ulbrichta i Grotewohla tłum zorganizował pochód. Manifestanci domagali się już nie obniżenia norm produkcyjnych, a odsunięcia rządu od władzy oraz przeprowadzenia wolnych wyborów. Wznoszono hasła „Precz z rządem” oraz „Chcemy wolności, prawa i chleba”. Protestujący robotnicy wzywali także do strajku generalnego.
Za sprawą amerykańskiej rozgłośni RIAS, nadającej z Berlina Zachodniego, cały świat dowiedział się o proteście robotników. Strajk, który wybuchł 17 czerwca objął nie tylko Berlin, ale także inne miasta przemysłowe: Erfurt, Halle, Jena, Lipsk, Magdeburg i inne. Załogi wychodziły na ulice i maszerowały z przedmieść, gdzie mieściły się ich miejsca pracy, zaś za porządek odpowiadały wybrane przez robotników komitety strajkowe. W Moskwie zdecydowano się na zakończenie protestów przy pomocy wojska. Przeciwko manifestantom skierowano radzieckie czołgi, a fabryki obsadzono żołnierzami Armii Czerwonej. Powstanie szybko stłumiono.
Nie wiadomo dokładnie, ile osób zginęło podczas tłumienia powstania. Według niektórych źródeł mogły zginąć 32 osoby (24 osoby od broni żołnierzy i 8 zamordowanych przez Policję Ludową NRD) lub też około 300 podczas zamieszek ulicznych (267 ofiar cywilnych zabitych przez armię oraz 92 rozstrzelane osoby). Ponadto stracono kilkudziesięciu wschodnioniemieckich żołnierzy, którzy odmówili strzelania do robotników lub też przyłączyli się do protestujących. W ramach represji po powstaniu aresztowano prawie 2 tys. ludzi, z czego ok. 300 osób otrzymało kary długoletniego więzienia. Niektóre osoby uwolniono dopiero po przemianach ustrojowych w 1989 roku.
Skutki powstania nie były początkowo widoczne. SED wykorzystała protesty w celu pozbycia się frakcji Zaissera. Po buncie robotników władze zdecydowały się zmniejszyć obowiązkowe dostawy oraz podnieść ceny skupu. Po powstaniu władze ZSRR udzieliły NRD kredyt w wysokości 500 mln rubli na zakup surowców i żywności.
Lata 1953–1961 W 1954 roku ZSRR przyznał ograniczoną suwerenność NRD. Pełną suwerenność państwo dostało 20 listopada 1955 roku. 28 stycznia 1956 roku NRD przystąpiła do Układu Warszawskiego. Pod wpływem Poznańskiego Czerwca w 1956 roku władze NRD podniosły płace oraz uzyskały nowy kredyt od Moskwy na zakup dostaw żywności. Poprawa warunków życia wynikała z obaw władz o wybuch kolejnego dużego powstania robotniczego.
W styczniu 1957 roku uchwalono dyrektywę o kolektywizacji rolnictwa, zrealizowaną w 1960 r. Powstały państwowe gospodarstwa rolne (Volkseigenes Gut) i spółdzielcze (Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft).