Główny Zarząd Polityczny Wojska PolskiegoPatrycja Kaczmarska, Generalny Dziekanat Wojska Polskiego w latach 1945–1989, w: Rocznik Archiwalno-Historyczny Centralnego Archiwum Wojskowego, Nr 3/32, 2010 s. 173. (GZP WP), w latach 1944–1950 Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego (GZPW WP) – Instytucja Centralna Ministerstwa Obrony Narodowej funkcjonująca w ludowym Wojsku Polskim na prawach wydziału Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Geneza powołania GZPW WP Przede wszystkim poprzez tę instytucję Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej sprawował ideowe i polityczne kierownictwo nad Wojskiem Polskim. Wskazania KC PPR wcielano w życie poprzez wszystkie ogniwa aparatu politycznego Wojska Polskiego.
Rozkaz Naczelnego Dowództwa WP nr 3 z dnia 8 sierpnia 1944 nakazywał: „Zarząd Polityczno-Wychowawczy Głównego Sztabu Formowania należy przeorganizować w Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy WP”.
Rozkaz organizacyjny wydany został dopiero 16 września 1944 roku, przyjmując za podstawę organizacji etat Nr 02/401 zarządu polityczno-wychowawczego dowództwa Frontu.
Struktura organizacyjna według etatu Nr 02/401 Kierownictwo szef GZPW – płk Wiktor Grosz (16 września 1944 – 9 maja 1945) zastępca szefa GZPW – ppłk Mieczysław Wągrowski (16 września 1944 – 9 maja 1945) oficer do zleceń Oddział organizacyjno-instruktorski (16 oficerów) szef oddziału zastępca 10 instruktorów (w tym po dwóch do spraw lotnictwa, artylerii i wojsk pancernych) wydział informacyjny. Oddział propagandy i agitacji (19 oficerów) szef oddziału (zastępca szefa zarządu) zastępca szefa oddziału 4 starszych instruktorów do spraw propagandy i agitacji 3 lektorów 7 agitatorów starszy instruktor do spraw pracy masowej starszy instruktor instruktor do spraw prasy Oddział pracy wśród wojsk i ludności nieprzyjaciela (15 oficerów i 4 szeregowców) szef oddziału wydział redakcyjno-wydawniczy 6 starszych instruktorów Oddział personalny (12 oficerów i 1 podoficer) szef oddziału zastępca 4 starszych instruktorów 4 instruktorów Oddział zaopatrzenia w materiały kulturalno-oświatowe (9 oficerów i 1 podoficer) szef oddziału starszy instruktor do spraw zaopatrzenia w prasę i literaturę instruktor do spraw zaopatrzenia w prasę i literaturę starszy instruktor do spraw kina inżynier do spraw kina inżynier poligrafii Grupa inspekcyjna Wydział finansów Sekcja ogólna Ekspedycja Ogółem według etatu: 87 oficerów (w tym 2 generałów), 10 podoficerów i 12 szeregowców.
Kolejne zmiany
Frontowy etat zarządu nie odpowiadał jednak warunkom działalności najwyższego organu polityczno-wychowawczego Wojska Polskiego. W listopadzie 1944 r. nastąpiły kolejne zmiany w strukturze organizacyjnej. Rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 97 z 6 listopada 1944 r. przeniesiono Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego na nowy etat. Wprowadził on kilka zmian w dotychczasowej strukturze organizacyjnej GZPW.
Stan osobowy zwiększył się o 52 osoby, a ponadto:
utworzono: oddział „pracy z oficerami” w oddziale propagandy i agitacji utworzono wydziały: redakcyjno-wydawniczy kulturalno-artystyczny nauki języka polskiego wydział propagandy wśród wojsk i ludności nieprzyjaciela, rozformowano: oddział pracy wśród wojsk i ludności nieprzyjaciela zmieniono nazwę: oddział organizacyjno-instruktorski na oddział ogólnoorganizacyjny” oddział zaopatrzenia w materiały kulturalno-oświatowe na oddział zaopatrzenia w sprzęt i pomoce naukowe i dodano: wydział finansowy wydział ekspedycji.
Na podstawie rozkazu Nr 040/Org. Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 kwietnia 1950 roku GZPW WP został przeformowany w Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego według etatu Nr 30/62Stefan Zwoliński, Organizacja i zadania organów politycznych ludowego WP 1949-1955, s. 247..
Instytucje podległe Teatr Wojska Polskiego utworzony rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 85 z 28 października 1944 r. z przekształcenia działającego od roku 1943 Teatru 1 Dywizji WP im. Tadeusza Kościuszki. W celu cyt. „ujednolicenia wysiłków artystycznych żołnierzy, w celu nadania właściwego kierunku pracy teatrów i teatrzyków żołnierskich oraz w celu rozwijania patriotyzmu żołnierzy i zapoznania ich z arcydziełami polskiej i światowej literatury teatralnej, utworzyć teatr WP, podległy Głównemu Zarządowi Polityczno-Wychowawczemu WP”. Teatr Wojska Polskiego organizowano wspólnie z Resortem Kultury i Sztuki. Swoją siedzibę miał w Lublinie, następnie w Łodzi. Podlegały mu Teatry Domów Żołnierza (działające w kilku miastach, m.in. w Poznaniu, Warszawie)Stanisława Mrozińska, Karabin i maska, na podstawie dokumentów i wspomnień Teatru Wojska Polskiego w drodze i w Łodzi z lat 1943–1946, Łódź 1964 i Jerzy Walden, Teatr potrzebny, Łódź Wyd. MON, 1964..
Wytwórnia Filmowa (Czołówka) powołana do życia rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 97 z 5 listopada 1944 r. na podstawie etatu nr SzG/37. Na tym etacie wytwórnia pozostawała jeszcze w 1945 r., po czym na mocy rozkazu Naczelnego Dowództwa WP nr 144 przeszła na nowy etat (SG/12). W myśl powyższego rozkazu wytwórnia filmowa była samodzielną jednostką gospodarczą, podległą Głównemu Zarządowi Polityczno-Wychowawczemu.
Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie reaktywowane na mocy rozkazu Naczelnego Dowództwa WP nr 27 z 16 września 1944 r. Początkowo muzeum wchodziło w skład wydziału odbudowy dorobku kultury wojskowej Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, a następnie istniało jako jego samodzielna jednostka. Z kolei rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 218/Org Muzeum Wojska Polskiego otrzymało nowy etat nr 30/20 (32 osoby) i zostało podporządkowane Głównemu Zarządowi Polityczno-Wychowawczemu WP.
Centralny Dom Żołnierza powstały jesienią 1944, a następnie rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 64/0rg. z 18 listopada 1944 zreorganizowany według etatu nr OSzG/45. Początkowo mieścił się w Lublinie, a następnie, w 1945, został przeniesiony do Warszawy.
Centralne Archiwum Wojskowe utworzone rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 194/Org. według etatu nr 30/8 o stanie osobowym 57 ludzi. Archiwum funkcjonowało początkowo w Oliwie, a następnie zostało przeniesione do Warszawy.
Centralna Szkoła Oficerów Polityczno-Wychowawczych
Wydział wojskowych spraw zagranicznych
Redakcje czasopism: Polska Zbrojna Żołnierz Polski Skrzydlata Polska
Szefowie GZPW WP i GZP WP oraz ich zastępcy Szefowie GZPW WP gen. bryg. Wiktor Grosz (IX 1944 – VIII 1945) gen. bryg. Piotr Jaroszewicz (p.o. VIII – XII 1945) gen. bryg. Konrad Świetlik (XII 1945 -XI 1946) gen. bryg. Janusz Zarzycki (XI 1946 – XII 1947) gen. bryg. Eugeniusz Kuszko (XII 1947 -X 1948) gen. bryg. Mieczysław Wągrowski (X 1948 – XI 1949)
Szefowie GZP WP – Wiceministrowie ON
gen. bryg. Edward Ochab (XI 1949 – VI 1950) gen. bryg. Marian Naszkowski (VI 1950 – X 1952) gen. dyw. Kazimierz Witaszewski (X 1952 – X 1956) gen. dyw. Marian Spychalski (X – XI 1956) gen. dyw. Janusz Zarzycki (XI 1956 – VI 1960) gen. dyw. Wojciech Jaruzelski (VI 1960 – II 1965) gen. dyw. Józef Urbanowicz (II 1965 – III 1971) gen. dyw. Jan Czapla (III 1971 – VI 1972 – nie był wiceministrem ON) gen. broni Włodzimierz Sawczuk (VI 1972 – V 1980) gen. broni Józef Baryła (V 1980 – I 1986) gen. broni Tadeusz Szaciło (I 1986 – XII 1989 – nie był wiceministrem ON)
I Zastępcy Szefa GZP WP gen. bryg. Jan Czapla (1965-1971) gen. dyw. Mieczysław Grudzień (1971-1972) gen. dyw. Józef Baryła (1972-1980) gen. dyw. Henryk Koczara (1980-1983) gen. dyw. Tadeusz Szaciło (1983-1986) wiceadm. Ludwik Dutkowski (1986-1989)
Zobacz też Politruk Oficer polityczny Co dzień niesie Przypisy
Bibliografia
Organizacja i działania bojowe Ludowego Wojska Polskiego w latach 1943–1945. Wybór materiałów źródłowych, tom I, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1958 Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, tom III Ludowe Wojsko Polskie 1943-1945, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1973, wyd. I
Stefan Zwoliński, Organizacja i zadania organów politycznych ludowego WP 1949-1955, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 2-3 (104-105), Wydawnictwa „Czasopisma Wojskowe”, Warszawa 1983.
Kategoria:Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego Kategoria:Ludowe Wojsko Polskie Kategoria:Wojsko Polskie Kategoria:Struktura organizacyjna Wojska Polskiego Kategoria:Stalinizm w Polsce Kategoria:Stalinizm Kategoria:Rzeczpospolita Polska 1944–1945 Kategoria:Organizacje w PRL Kategoria:Aparat polityczny Wojska Polskiego w Polsce Ludowej Kategoria:Struktury organizacyjne ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Rodzaje wojsk i służby ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Jednostki organizacyjne ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Aparat represji politycznych w Polsce Ludowej Kategoria:Historia polityczna Polski