Zmiany nazw ulic i placów w Warszawie

Zmiany nazw ulic i placów w Warszawie – ogół procesów mających na celu nadanie bądź zmianę patronów nazw przestrzeni miejskich Miasta Stołecznego Warszawy.

Historia Wprowadzone przez Stanisława Lubomirskiego pierwsze oficjalne nazwy ulic w Warszawie, pochodzą z roku 1770 lub 1771, warszawa1939.pl., wraz z obowiązkiem umieszczania kamiennych tablic z nazwą ulicy.

Historyczne nazwy miały charakter zwyczajowy i pochodziły np. od nazwisk właścicieli warszawskich jurydyk albo od nazw zawodów. Kolejne nazwy miały miejsce w XIX wieku w okresie Królestwa Polskiego, gdy carska administracja starała się upamiętnić swoich przedstawicieli czy zasługi w nazewnictwie. Oprócz tego na skutek rusyfikacji obowiązywały napisy dwujęzyczne – rosyjskie cyrylicą i polskie.

W czasie I wojny światowej, wraz z niemiecką okupacją, doszło do kolejnych zmian nazewnictwa. Ich celem było wyrugowanie śladów rosyjskiej dominacji. W tym okresie zwiększono po raz pierwszy powierzchnię miasta, wychodząc poza granice carskich umocnień, co spowodowało konieczność uregulowania nazewnictwa ulic przebiegających na nowo przyłączonym obszarze.

W okresie międzywojennym zmiany nazw ulic miały związek z przywracaniem nazw polskich, jak i upamiętnianiem znanych postaci. Powstała też sieć nowych ulic, przejmujących często nazewnictwo zwyczajowe. W czasie okupacji hitlerowskiej wszystkie nazwy zmienione zostały na niemieckie pisane gotykiem, czasem tylko z zachowaniem pierwotnego sensu nazewnictwa.

thumb|Nieistniejąca tablica z dawną nazwą alei „Solidarności” na murze oporowym tunelu Trasy W-Z Okres powojenny to czas wielkich zmian w nazewnictwie ulic warszawskich. Związane one były z dążeniem do utrwalenia nowej władzy odwołującej się aktywnie do ideologii komunizmu. Podobne procesy dało się obserwować na terenie całego kraju. Zmiana nazewnictwa miała również związek z odbudową miasta, której często towarzyszyło wytyczanie nowych ciągów komunikacyjnych całkowicie burzących przedwojenną siatkę ulic. W okresie tzw. odwilży po śmierci Józefa Stalina, nazewnictwo w Warszawie dobierane było już w sposób mniej rygorystyczny pod względem aktualnego zapotrzebowania ideologicznego. Zaczęto również odwoływać się do postaci mniej lub bardziej znanych z historii Polski. W kwietniu 1954 na sesji Rady Narodowej m. st. Warszawy dokonano zmiany nazw 391 ulic stolicy głównie na obszarach peryferyjnych i w dzielnicach przyłączonych (do tej pory istniało m.in. 13 ulice o nazwie Polna, 10 ulic Granicznych, 8 Parkowych, 7 Ogrodowych, 6 Niecałych, 5 Królewskich i wiele innych o tej samej nazwie).

thumb|Jedna z kilkudziesięciu zmian wprowadzonych w 2017 zarządzeniem zastępczym wojewody mazowieckiego i uchylona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Koniec lat 80. i początek lat 90. XX w. okazał się ponownie rewolucyjny dla nazewnictwa ulic. Wielokrotnie przywracano stare, przedwojenne nazwy, w miejsce nazw związanych z okresem „władzy ludowej”.

Współcześnie większość ulic uzyskuje nowe nazwy zarówno w wyniku postępujących przemian urbanistycznych, jak i nazywania obiektów dotąd nieposiadających nazw własnych. Ponadto zmianom sprzyja powiększanie się Warszawy, która wchłonęła takie miasta jak Rembertów czy WesołaAnalogicznie zmiany nazw się dublujących następowały w miarę włączania nowych obszarów do miasta także w okresie wcześniejszym – np. przy włączaniu Nowej Pragi, więcej: Michał Pilch, Ulice Nowej Pragi, Fundacja Wspierania Kultury, Wydawnictwo Veda, Warszawa 2003, ., posiadające własne nazwy ulic, dublujące się z nazwami warszawskimi. Ostatnia duża seria zmian miała miejsce pod koniec roku 2017, w związku z realizacją postanowień tzw. ustawy dekomunizacyjnej uchwalonej w 2016. Wówczas rada miasta zmieniła nazwy sześciu ulic, tak, aby nazwiska nowych patronów brzmiały jak dotychczasowych. Wojewoda mazowiecki uznał, że zmiana powinna dotknąć większej liczby ulic, i zarządzeniami zastępczymi zmienił 50 kolejnych nazw. W związku z tym nastąpił spór prawny, a na mocy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego od początku 2019 zmiany zarządzone przez wojewodę zostały wycofane. Następnie rada miasta podjęła uchwały zmieniające część spornych nazw.

Z uwagi na koszty zmiany adresu wiele zgłaszanych projektów dotyczących zmian nazewniczych nie uzyskuje aprobaty samorządu miejskiegoChcą zmienić nazwę Marszałkowskiej!.

W 2012 Rada Warszawy dokonała szeregu korekt w nazwach ulic, skwerów i placów, których celem było sprostowanie błędów gramatycznych, składniowych i interpunkcyjnych.

Z punktu widzenia prawnego, problematyka zmian nazw ulic warszawskich jest uregulowana uchwałą Rady m.st. Warszawy z 2003 roku w sprawie systemu nadawania nazw warszawskim placom i ulicom. Zgodnie z nią wnioski w sprawach nadania nazw mogą być zgłaszane przez organy samorządowe, radnych (min. 3 osoby), mieszkańców Warszawy (min. 15 osób) i instytucje i organizacje mające siedzibę w Warszawie. Nowe nazwy muszą być zgodne z zasadami polskiej pisowni i nie mogą być nazwami kłopotliwymi w użytkowaniu (np. nazwy wielowyrazowe, niejasne, obce) czy też nazwami ośmieszającymi. Nazwy tworzone od nazwisk nie mogą być nadawane wcześniej niż po upływie 5 lat od daty śmierci osoby, która ma zostać upamiętniona.

Współcześnie zauważalny staje się pogląd, że nazwy ulic, ściśle związane z rozwojem historycznym i przestrzennym miasta, również stanowią swego rodzaju zabytki i w związku z tym powinny podlegać ochronie przed pochopnymi zmianami. O ryzyku z tym związanym wypowiedział się m.in. Jerzy Waldorff:

Ulice i place zasługują sobie latami na nazwy, które noszą. Pozbawianie ich tych dawnych nazw na cześć jakichś nowszych wielkich ludzi jest objawem lenistwa i chęci wykręcenia się sianem z obowiązków wdzięczności. Nie sztuką jest nazwać fragment miasta imieniem męża, który z epoką powstania tego fragmentu i jego historią niewiele miał wspólnego. Sztuką i rzetelnym dowodem uznania byłoby wybudowanie na cześć bohatera nowej ulicy, która by swym stylem odpowiadała stylowi ukształtowanych przez niego czasówJerzy Waldorff, „Dolina szarej rzeki”, Warszawa, 1986..

Pogląd ten znalazł swoje odzwierciedlenie w istniejącym dla Warszawy stanie prawnym, zgodnie z którym zmiana istniejącej nazwy na nową może nastąpić wyłącznie w wyjątkowych przypadkach. Wszelkie decyzje dotyczące nazw winny natomiast uwzględniać zachowanie zgodności z tradycją i dziejami Warszawy oraz polskimi regułami nazewniczymi, utrzymywanie nazw utrwalonych w tradycji oraz uwzględnianie cech charakterystycznych dla danego rejonu, placu lub ulicy. Przy nadawaniu nazw należy wykorzystywać typy nazw pochodzące od nazw własnych, pospolitych oraz pamiątkowe, z zachowaniem równowagi między wymienionymi grupami. W miarę możliwości należy unikać dominacji nazw o charakterze pamiątkowym.

Bemowo Nazwa pierwotna Nazwy przejściowe Nazwa obecna Droga do Babic (przed 1800) Droga Górczewska (do 1916),Górczewska (do 1940),Leśna (Forststraße) (1941–1945) Górczewska (od 1945)Fragment ulicy Górczewskiej przy przejeździe kolejowym przemianowany na Starogórczewska w latach 70. Jana Kędzierskiego (do 2017) – Apoloniusza Kędzierskiego (od 2017)Uchwała Nr LIV/1360/2017 Tobruk – gen. Tadeusza Pełczyńskiego (1999.04.12) Fortowa – Lazurowa (lata 30.) Fortowa Lazurowa (odcinek pomiędzy lotniskiem a WAT), Gen. Sylwestra Kaliskiego Gen. Witolda Urbanowicza (od 2017)Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, 10 listopada 2017, poz. 10101. pl. Jana III Sobieskiego pl. Kasztelański Wrocławska (odcinek między Pirenejską a Piastów Śląskich) – Żołnierzy Wyklętych (od 25 VI 2009Uchwała nr LIV/1628/2009 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 28 kwietnia 2009r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” Nr 88, poz. 2408.; odcinek między Zachodzącego Słońca a Pirenejską nosił miano Wrocławskiej ponownie 14 I 2010–23 XII 2010Uchwała nr XCIII/2720/2010 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 21 października 2010r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Bemowo m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” Nr 203, poz. 6024.) Wrocławska (odcinek między Powstańców Śląskich a Pirenejską) Żołnierzy Wyklętych (25 VI 2009–14 I 2010) WrocławskaUchwała nr LXVII/2115/2009 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 26 listopada 2009r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Bemowo m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” Nr 221, poz. 7010; Uchwała nr XCIII/2720/2010 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 21 października 2010r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Bemowo m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” Nr 203, poz. 6024.

Białołęka Nazwa pierwotna Nazwy przejściowe Nazwa obecna Modlińska Bałtycka (Ostseestraße) Modlińska (1941–1945) most Toruński (do 1981) – most gen. Stefana Grota-Roweckiego Świderska (pomiędzy Obrazkową i Przaśną) (od 1945.01.17) – Myśliborska (od 2006.04.06). Czeremchowa (pomiędzy Mehoffera i Klasyków) – Papieska (od 2006.06.13). Nowoksiążkowa Milana Rastislavaw uchwale błędnie: Ratislava Stefanika (od 1997-11-24) gen. Milana Štefánika (od 2005-02-16) św. Wincentego – Ojca Aniceta (2004). Topolowa – Hanki Ordonówny Bruszewska (odcinek równoległy do Płochocińskiej) – Rybacka (od 15 XII 2010)Uchwała nr LXXXIX/2651/2010 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 9 września 2010 r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Białołęka m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” Nr 199, poz. 5646. Zabłocka (odcinek między obszarem na północny wschód od skrzyżowania z ulicami Myśliborską i Delfina a trasą rowerową nad Wisłą) – Ku Rzece (od 4 X 2017)Uchwała nr LIV/1355/2017 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2017 r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Białołęka m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” poz. 7804. Anastazego Kowalczyka – Jana Kowalczyka (od 4 X 2017)Uchwała nr LIV/1359/2017 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2017 r. w sprawie zmiany nazwy ulicy w Dzielnicy Białołęka m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” poz. 7808. Przyrzecze (odcinek między Kępą Tarchomińska a Szawelską) – Bukowska (od 30 IV 2019)Uchwała nr X/214/2019 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 28 marca 2019 r. w sprawie zmiany nazwy obiektu miejskiego w Dzielnicy Białołęka m.st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego” poz. 4928.

Bielany