Szachownica, korona (Fritillaria L.) – rodzaj roślin należący do rodziny liliowatych (Liliaceae). Rodzaj liczy 141 gatunków występujących w strefie klimatu umiarkowanego Eurazji, w północno-zachodniej Afryce oraz w zachodniej Ameryce Północnej, od Alaski do północno-zachodniego Meksyku. W Polsce na naturalnych stanowiskach rośnie tylko jeden gatunek – szachownica kostkowata (Fritillaria meleagris L.).
Morfologia Pęd podziemny Cebula, zwykle pokryta tuniką, rzadziej naga (F. imperialis i F. persica), składająca się z dwóch lub więcej liści spichrzowych, rzadziej z jednego (F. persica).
Łodyga Pojedyncza, wzniesiona, nierozgałęziona, ulistniona.
Liście Ulistnienie skrętoległe lub naprzeciwległe, u niektórych gatunków proksymalnie okółkowe. Liście odziomkowe ogonkowe, łodygowe siedzące. Blaszki liściowe równowąskie do jajowatych. Rośliny niekwitnące tworzą liść pojedynczy, eliptyczny, jajowaty lub odwrotniejajowaty.
Kwiaty Kwiaty zwisłe, zwykle promieniste, u roślin zaliczanych do sekcji Theresia grzbieciste, pojedyncze, albo zebrane w baldach lub grono, wsparte przysadką. Okwiat dzwonkowaty lub miseczkowaty, biały, żółty, zielonkawy, purpurowy lub czerwonawy, często pokryty mozaikowym wzorem zbudowanym z jaśniejszych i ciemniejszych barw. Sześć wolnych listków okwiatu położonych jest w dwóch okółkach. U ich nasady obecne są miodniki w postaci zagłębień, rowków (np. F. sewerzowii) lub woreczków (sekcja Theresia). Pręciki osadzone u nasady listków okwiatu. Główki pręcików zwykle równowąskie do elipsoidalnych, rzadko kuliste (sekcja Theresia), osadzone u nasady, rzadziej grzbietowo (F. fusca, sekcja Liliorhiza). Nitki pręcików nitkowate lub lekko spłaszczone, niekiedy brodawkowate, rzadko pokryte włoskami (F. karelinii). Zalążnia górna, mniej więcej siedząca, trójwrębna lub niemal całobrzega. Szyjka słupka trójwrębna do trójdzielnej. Znamię słupka równowąskie lub bardzo krótkie.
Owoce Odwrotnie jajowate do kulistych, sześciokątne, niekiedy oskrzydlone torebki, pękające przegrodowo. Nasiona liczne, żółtawe do brązowawych, spłaszczone. W okresie owocowania szypułki prostują się, wznosząc owoce ponad roślinę.
Biologia i ekologia Rozwój Wieloletnie geofity cebulowe.
Szachownice kwitną od połowy wiosny do wczesnego lata. Szachownica żółta kwitnie 12 dni, licząc od pojawienia się pąka kwiatowego. Pylniki produkują pyłek przez okres od 2 do 4 dni. Słupek dojrzewa wcześniej, stając się receptywnym po 2–3 dniach po otwarciu kwiatu.
Gatunki szachownic o wymiarach miodników przekraczających 4–12×1–4 mm, produkujących więcej fruktozy niż glukozy, są zapylane głównie przez osy. Owadami zapylającymi rośliny o mniejszych miodnikach są przeważnie trzmiele.
Pod koniec XX wieku w Europie zaobserwowano, że na nektarze szachownicy cesarskiej żerują sikory modre i sikory bogatki, stając się zapylaczami tych roślin.
Oskrzydlone nasiona są przystosowane do rozsiewania przez wiatr.
Interakcje z innymi gatunkami Cebule szachownicy cesarskiej zawierają substancję chemiczną o silnym, nieprzyjemnym aromacie, który przenika do gleby i powietrza. Zapach ten jest odstręczający dla gryzoni i zającowatych.
Cechy fitochemiczne W cebulach wielu gatunków szachownic obecne są alkaloidy steroidowe, takie jak peimissyna, werticyna, wericynon, imperialina, izowertycyna i ebeiedyna. Skład i zawartość tych alkaloidów są specyficzną cechą gatunkową.
Imperialina, obecna w cebulach szachownicy cesarskiej, jest silnie trująca. Objawami zatrucia są wymioty, skurcze i obniżenie ciśnienia krwi. Po spożyciu może dojść również do zatrzymania krążenia.
Cebule szachownicy żółtej zawierają alkaloidy peiminę, peimitynę, peimizynę, peimitydinę, baimonidynę, wertycynę, werticyninę, fritillarizynę i zebeininę, glikozyd peminozyd oraz steryd propeiminę.
W cebulach niektórych gatunków szachownic (np. sz. żółtej, bladokwiatowej i Fritillaria thunbergii) obecna jest fritimina, obniżająca ciśnienie krwi, zmniejszająca pobudliwość układu oddechowego i przeciwdziałająca efektom opium. Alkaloid obecny w cebulach szachownicy Sewerzowa działa znieczulająco.
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi 24 lub 26.
Systematyka thumb|szachownica bladokwiatowapodrodzaj Fritillariasekcja Fritillaria thumb|szachownica kaukaskapodrodzaj Fritillariasekcja Olostylea thumb|szachownica Sewerzowapodrodzaj Korolkowia thumb|szachownica odgiętapodrodzaj Liliorhiza thumb|szachownica Raddiegopodrodzaj Petilium thumb|Fritillaria kareliniipodrodzaj Rhinopetalum thumb|szachownica perskapodrodzaj Theresia Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Klad okrytonasienne, klad jednoliścienne (monocots), rząd liliowce (Liliales), rodzina liliowate (Liliaceae), podrodzina Lilioideae.
Pozycja systematyczna według systemu Takhtajana Rodzaj włączony do plemienia Lilieae w rodzinie liliowatych z rzędu liliowców zarówno w wersji systemu z 1997, jak i w zrewidowanej wersji z 2008.
Podział rodzaju według Rønsted i in. (2005) podrodzaj Davidii Rix – F. davidii podrodzaj Fritillaria sekcja Fritillaria – F. acmopetala, F. aurea, F. crassifolia, F. hermonis, F. lusitanica, F. meleagris, F. michailowskyi, F. olivieri, F. pallidiflora, F. reuteri, F. tenella, F. tubiformis sekcja Olostylea Boiss. – F. alburyana, F. caucasica, F. minuta podrodzaj Japonica Rix – F. japonica podrodzaj Korolkowia Rix – F. serwerzowi podrodzaj Liliorhiza (Kellogg) Benth. & Hook. f. – F. affinis, F. agrestis, F. camtschatcensis, F. eastwoodae, F. falcata, F. gentneri, F. glauca, F. maximowiczii, F. micrantha, F. phaeanthera, F. pudica, F. recurva, F. striata podrodzaj Petilium (L.) Endl. – F. chitralensis, F. imperialis, F. raddeana podrodzaj Rhinopetalum Fisch. – F. gibbosa, F. karelini podrodzaj Theresia Koch – F. persica
Gatunki Fritillaria acmopetala Boiss. – szachownica ostropłatkowa Fritillaria affinis (Schult. & Schult.f.) Sealy – szachownica pokrewna Fritillaria agrestis Greene – szachownica polna Fritillaria alburyana Rix – szachownica Albury'ego Fritillaria alfredae Post – szachownica Alfreda Fritillaria amabilis Koidz. Fritillaria amana (Rix) R.Wallis & R.B.Wallis Fritillaria anhuiensis S.C.Chen & S.F.Yin Fritillaria ariana (Losinsk. & Vved.) Rix Fritillaria armena Boiss. – szachownica armeńska Fritillaria assyriaca Baker – szachownica asyryjska Fritillaria atrolineata Bakhshi Khan. Fritillaria atropurpurea Nutt. – szachownica purpurowa Fritillaria aurea Schott – szachownica złocista Fritillaria ayakoana Maruy. & Naruh. Fritillaria baskilensis Behcet Fritillaria biflora Lindl. Fritillaria bithynica Baker Fritillaria brandegeei Eastw. Fritillaria bucharica Regel – szachownica bucharska Fritillaria byfieldii Özhatay & Rix in P.H.Davis (ed.) Fritillaria camschatcensis (L.) Ker Gawl. – szachownica kamczacka Fritillaria carica Rix – szachownica karyjska Fritillaria caucasica Adam – szachownica kaukaska Fritillaria chlorantha Hausskn. & Bornm. Fritillaria chlororhabdota Bakhshi Khan. Fritillaria cirrhosa D.Don – szachownica żółta Fritillaria collina Adam Fritillaria conica Boiss. Fritillaria crassicaulis S.C.Chen Fritillaria crassifolia Boiss. & A.Huet – szachownica grubolistna Fritillaria dagana Turcz. Fritillaria dajinensis S.C.Chen Fritillaria davidii Franch. Fritillaria davisii Turrill – szachownica Davisa Fritillaria delavayi Franch. Fritillaria drenovskii Degen & Stoj. – szachownica Drenowskiego Fritillaria dzhabavae A.P.Khokhr. Fritillaria eastwoodiae R.M.Macfarl. Fritillaria eduardi Regel – szachownica Edwarda Fritillaria ehrhartii Boiss. & Orph. in P.E.Boissier Fritillaria elwesii Boiss. – szachownica Elwesa Fritillaria epirotica Turrill ex Rix Fritillaria euboeica Rix Fritillaria falcata (Jeps.) D.E.Beetle Fritillaria fleischeriana Steud. & Hochst. ex Schult. & Schult.f. in J.J.Roemer & J.A.Schultes Fritillaria forbesii Baker Fritillaria frankiorum R.Wallis & R.B.Wallis Fritillaria fusca Turrill Fritillaria gentneri Gilkey Fritillaria gibbosa Boiss. Fritillaria glauca Greene – szachownica sina Fritillaria graeca Boiss. & Spruner – szachownica grecka Fritillaria grandiflora Grossh. Fritillaria gussichiae (Degen & Dörfl.) Rix – szachownica Gussichy Fritillaria hermonis Fenzl ex Klatt Fritillaria imperialis L. – szachownica cesarska, korona cesarska Fritillaria involucrata All. – szachownica okryta Fritillaria japonica Miq. Fritillaria kaiensis Naruh. Fritillaria karelinii (Fisch. ex D.Don) Baker Fritillaria kittaniae Sorger Fritillaria koidzumiana Ohwi Fritillaria kotschyana Herb. Fritillaria kurdica Boiss. & Noë – szachownica kurdyjska Fritillaria lagodechiana Kharkev. Fritillaria latakiensis Rix Fritillaria latifolia Willd. – szachownica szerokolistna Fritillaria legionensis Llamas & J.Andrés Fritillaria liliacea Lindl. Fritillaria lusitanica Wikstr. Fritillaria macedonica Bornm. Fritillaria macrocarpa Coss. ex Batt. Fritillaria maximowiczii Freyn Fritillaria meleagris L. – szachownica kostkowata Fritillaria meleagroides Patrin ex Schult. & Schult.f. Fritillaria messanensis Raf. Fritillaria michailovskyi Fomin – szachownica Michajłowskiego Fritillaria micrantha A.Heller Fritillaria milasensis Teksen & Aytaç Fritillaria minima Rix Fritillaria minuta Boiss. & Noë – szachownica drobna Fritillaria monantha Migo Fritillaria montana Hoppe ex W.D.J.Koch – szachownica górska Fritillaria mughlae Teksen & Aytaç Fritillaria muraiana Ohwi Fritillaria mutabilis Kamari in P.A.K.Strid & Kit Tan (eds.) Fritillaria obliqua Ker Gawl. Fritillaria ojaiensis Davidson Fritillaria olgae Vved. in B.A.Fedchenko & al. Fritillaria olivieri Baker – szachownica Oliviera Fritillaria oranensis Pomel Fritillaria orientalis Adam – szachownica wschodnia Fritillaria pallidiflora Schrenk – szachownica bladokwiatowa Fritillaria pelinaea Kamari Fritillaria persica L. – szachownica perska Fritillaria pinardii Boiss. – szachownica Pinarda Fritillaria pinetorum Davidson – szachownica szyszkowata Fritillaria pluriflora Torr. ex Benth. – szachownica wielokwiatowa Fritillaria pontica Wahlenb. – szachownica pontyjska Fritillaria przewalskii Maxim. ex Batalin. Fritillaria pudica (Pursh) Spreng. – szachownica skromna Fritillaria purdyi Eastw. Fritillaria pyrenaica L. – szachownica pirenejska Fritillaria raddeana Regel – szachownica Raddiego Fritillaria recurva Benth. – szachownica odgięta Fritillaria regelii Losinsk. Fritillaria reuteri Boiss. Fritillaria rhodia A.Hansen Fritillaria rhodocanakis Orph. ex Baker Fritillaria rixii Zaharof Fritillaria ruthenica Wikst. – szachownica ruska Fritillaria sewerzowii Regel – szachownica Sewerzowa Fritillaria shikokiana Naruh. Fritillaria sibthorpiana (Sm.) Baker Fritillaria sichuanica S.C.Chen Fritillaria sinica S.C.Chen Fritillaria skorpili Velen. Fritillaria sororum Jim.Persson & K.Persson Fritillaria spetsiotica Kamari Fritillaria sporadum Kamari Fritillaria stenanthera (Regel) Regel – szachownica wąskokwiatowa Fritillaria straussii Bornm. Fritillaria striata Eastw. Fritillaria stribrnyi Velen. Fritillaria taipaiensis P.Y.Li Fritillaria theophrasti Kamari & Phitos Fritillaria thunbergii Miq. Fritillaria tortifolia X.Z.Duan & X.J.Zheng Fritillaria tubiformis Gren. & Godr. – szachownica trąbkowata Fritillaria unibracteata P.K.Hsiao & K.C.Hsia Fritillaria usuriensis Maxim. Fritillaria uva-vulpis Rix – szachownica lisia Fritillaria verticillata Willd. – szachownica okółkowa Fritillaria viridea Kellogg Fritillaria viridiflora Post Fritillaria walujewii Regel – szachownica Walujewa Fritillaria whittallii Baker Fritillaria yuminensis X.Z.Duan Fritillaria yuzhongensis G.D.Yu & Y.S.Zhou Fritillaria zagrica Stapf
Galeria
Nazewnictwo Toponimia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa fritillus, oznaczającego pudełko do gry w kości, odnosząc się do kształtu kwiatów tych roślin.