Dzieje imion w Polsce
Czasy najdawniejsze – imiona rodzime (słowiańskie)
Przed pojawieniem się na ziemiach polskich chrześcijaństwa używano tysięcy rodzimych imion, z których większość zaginęła bez śladu. Były to imiona słowiańskie, bądź stworzone przez Słowian, bądź przejęte przez nich w przeszłości od innych ludów, bądź wywodzące się jeszcze z czasów wspólnoty indoeuropejskiej.
Najprawdopodobniej pierwsze imiona były tzw. imionami odapelatywnymi, czyli wywodzącymi się od nazw pospolitych. Imiona te w sposób pośredni lub bezpośredni, określały cechy zewnętrzne lub wewnętrzne człowieka, który je nosił. Miały one charakter przezwiskowy i mogły występować obok prawdziwych imion. Mogły odnosić się do:
zawodu, np. Kowal; miejsca zamieszkania, np. Rawiok (pochodzący z Rawy Mazowieckiej); zwierzęcia, np. Lis; rośliny, np. Jawor; cechy, np. Uchacz (z powodu odstających uszu), Białowąs (gdyż miał białe wąsy).
Między XII a XIV wiekiem imiona odapelatywne zaczynały występować już normalnie obok imion zwykłych, a tym samym zaczynały pełnić funkcję nazwiskaPochodzenie polskich imion..
Jedynie część dawnych imion została zapisana w dokumentach i dzięki temu zachowana do naszych czasów. Jednym z najważniejszych źródeł, dzięki któremu można zapoznać się z bogactwem dawnych imion słowiańskich jest Bulla gnieźnieńska z 1136 roku wystawiona przez papieża Innocentego II na prośbę Jakuba ze Żnina, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Papież wyliczył w niej posiadłości arcybiskupa, m.in. wsie oraz chłopów w nich mieszkających. Dokument zawiera ponad 300 imion posiadaczy, chłopów, koniuchów, łagiewników (wytwórców łagwi, czyli naczyń drewnianych), a także piwowarów, cieśli i rycerzy.
Wedle bulli do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego należała: prowincja Żnin z dziesięcinami, z targiem, z jeziorami i z całą jurysdykcją świecką, złożona z tych wsi: Grochowiszcza z tymi posiadaczami: Dziurzewic (lub Durzewic), Radzięta, Mysłak, Sirak; Starzy Biskupicy z tymi: Sławosz, Rus, Suł, Białowąs, Witosza, Pęcisz, Smarsk (lub Smarżk, Zmarsk), Miłoch, Kraik, Niegłos, Koniusz, Dał (lub Dal), Marłek, Krzyż, Pozdziech, Redzięta, Smogorz, Domk, Dygoma (lub Dzigoma), Kobyłka, Parzech, Kłobuczek, Pępik, Kędzierza, Komor, Zdamir (lub Żdomir), Będzieciech, z których niektórzy przebywają w Zagorzynie; Czaple z tymi: Krzos, Smarz (lub Smarż), Czyrzniela, Zdziewuj, Sułek (lub Sulek), Miłochat (lub Miłoczat), Chrap, Dłotla, Taisz, Goły, Siedlon, Kościoł, Milich, Lederg, Sulirad, Puka. Również Żyrdnicy z tymi posiadaczami: Karna, Dobek, Milej, Snowid, Targosza, Cirzpisz, Mieszek, Męcina, Łowęta... Dalej można przeczytać: Również Sadowo z tymi: Stanoch, Pizla (lub Pizła), Boruch, Wojan, Dargorad, Radost, którego pierworodnym (synem) jest Rpisz, Niezda, Wilkosz, Żerzucha, Radosz, Rusowic... Bulla wylicza następnie ludzi pełniących powinności dla arcybiskupstwa: obowiązek koniuchów ci pełnią: Gościwuj, Wojuta, Niezamysł z trzema braćmi, Goszczon, Dziadk, Radost, Mękosza, Nadziej, Mozuta (?). Łagiewnikami zaś ci są: Krzyżan i Sobik z braćmi, Bolech z braćmi. Chłopami zaś są ci: Modlęta, Smogorz, Gniewosz z braćmi, Ćmina z bratem, Piskla, Maruszk, Sędziej, Domawuj, Cykarzewic (lub Cikarzewic, Tykarzewic), Smogorz, Witosz, Rusota z synami i braćmi... Ci zaś są cieślami: Wrzeszcz, Cis, Dułgota, Doman, Golijan (?). Gośćmi zaś ci są: Połk, Pokaj, Cieszęta, Łazina, Smarz (lub Smarż), Złymysł (lub Żelimysł), Uściech, Męcisz, Godzina, Pęcien, Czyrzniech, Modlic (?), Goszczon, Dobiesz z synami, Miłosz, Kwasek. Rycerzami także ci są: Soba (lub Sobia), Stoigniew, Żegost (lub Siegost), Męcisz...
Drugą kategorię imion stanowiły, tzw. imiona dwuczłonowe. Wiele z tych imion np. Wrocisław wywodzi się jeszcze z języka prasłowiańskiego, część przetrwała do dzisiejszych czasów. Cechą charakterystyczną imion dwuczłonowych było to, że:
składały się z dwóch członów, tworzących jeden wyraz, np. Miłowit, Sławomir, Radosław, miały one funkcję magiczną, tj. miały uchronić dziecko przed działaniem złych mocy, np. Niemoj („nie mój” – gdy rodzic objęty był klątwą, takie imię miało go uchronić przed złymi mocami); były to, tzw. imiona życzeniowe; np. imię Borzysław oznacza – oby był sławnym wojownikiem, czy Dzierżykraj, czyli „władający krajem”; określały ono dziecko, np. Biezdziad (niemający dziada).
Niektóre dwuczłonowe imiona słowiańskie mieli prawo nosić prawdopodobnie wyłącznie członkowie panujących dynastii (np. imię Bolesław dopiero w XV wieku po raz pierwszy użyte zostało przez osoby nienależące do rodu książęcego). Chłopi nosili zwykle imiona jednoczłonowe, czego dobitnym przykładem jest powyższa bulla.
Imiona dynastii piastowskiej, takie jak Mieszko, Lstek, Bolesław, Kazimierz, Władysław, także Siemowit, Siemomysł, zaliczały się do imion agnacyjnych, czyli dziedziczonych po mieczu, lub kognacyjnych, czyli dziedziczonych po kądzieli. Siemowit występował wśród Piastów mazowieckich do XV wieku; Siemomysł, podobnie jak Siemowit, był imieniem charakterystycznym dla Piastów mazowieckich. Mieszko to imię agnacyjne, a ostatnim jego nosicielem wśród Piastów był Mieszko bytomski, biskup nitrzański i weszpremski. Lestek (pierwotnie: Lstek) w XIII i XIV wieku stał się imieniem charakterystycznym dla książąt śląskich. Imię Bolesław zostało zapożyczone od Przemyślidów poprzez dziedziczenie po linii żeńskiej (imię kognacyjne). Ostatnim jego piastowskim przedstawicielem był Piast mazowiecki, Bolesław V, książę warszawski (XV w.). Pierwszym Kazimierzem wśród Piastów był Kazimierz Odnowiciel, syn Mieszka II i Rychezy; ostatnim – Kazimierz II, książę cieszyński, zm. w 1528 roku. Imię to było także nadawane w dynastii Jagiellonów. Władysław pojawił się wśród Piastów wraz z narodzinami Władysława I Hermana, syna Kazimierza I Odnowiciela i Dobroniegi Marii; ostatnim Piastem o tym imieniu był Władysław zatorski, z linii książąt cieszyńskich i oświęcimskich, zmarły pod koniec XV wiekuDelimata, M., Dziecko w Polsce średniowiecznej, Poznań 2004, ..
Imiona męskie zdrabniano przy użyciu przyrostków -’ec (np. Bogumilec), -ek (Bohdanek), -a (Zbyluta, Przedpełka), -ka (stosowanego także do imion żeńskich; przykłady na użycie w stosunku do mężczyzn to m.in. Bogdanka, Boguradka, Niemirka, Samborka), a także -jь (te ostatnie w nazwach miejscowych mają funkcję dzierżawczą; przykłady to Chwaliboż, Faliboż, Unieboż, Blizborz, Raciborz, Kazimirz, Wszeborz, Sławomirz, Spyćmierz, Sieciesz, Wojciesz, prawdopodobnie Domaradz, Bogwiedz) i -ja (Niemirza, Bogwidza, prawdopodobnie Sieciesza).
Najczęściej nadawane imiona w Polsce męskie XIV/XV: 1. Mikołaj 2. Jan 3. Piotr 4. Stanisław XVI: 1. Jan 2. Mikołaj 3. Stanisław 4. Andrzej XVII: 1. Jan 2. Stanisław 3. Andrzej 4. Wojciech XVIII/XIX: 1. Józef 2. Jan 3. Antoni 4. Stanisław 1901–1920: 1. Jan 2. Stanisław 3. Józef 4. Władysław 1921–1930: 1. Stanisław 2. Jan 3. Józef 4. Tadeusz 1931–1940: 1. Jan 2. Stanisław 3. Józef 4. Tadeusz 1941–1950: 1. Jan 2. Stanisław 3. Józef 4. Jerzy 1951–1960: 1. Andrzej 2. Jan 3. Stanisław 4. Jerzy 1961–1970: 1. Andrzej 2. Krzysztof 3. Marek 4. Piotr 1971–1980: 1. Tomasz 2. Piotr 3. Krzysztof 4. Marcin 1981–1990: 1. Łukasz 2. Marcin 3. Paweł 4. Piotr 1991: 1. Mateusz 2. Łukasz 3. Paweł 4. Michał 1992: 1. Mateusz 2. Michał 3. Łukasz 4. Paweł 1993: 1. Mateusz 2. Michał 3. Łukasz 4. Kamil 1994: 1. Mateusz 2. Michał 3. Kamil 4. Piotr 1995: 1. Mateusz 2. Michał 3. Kamil 4. Patryk 1996: 1. Mateusz 2. Kamil 3. Michał 4. Patryk 1997: 1. Mateusz 2. Kamil 3. Michał 4. Jakub 1998: 1. Mateusz 2. Jakub 3. Michał 4. Patryk 1999: 1. Mateusz 2. Jakub 3. Michał 4. Patryk 2000–2002: 1. Jakub 2. Mateusz 3. Kacper 4. Michał 2003–2005: 1. Jakub 2. Kacper 3. Mateusz 4. Michał 2006: 1. Jakub 2. Kacper 3. Mateusz 4. Szymon 2008: 1. Jakub 2. Kacper 3. Mateusz 4. Szymon 2009: 1. Jakub 2. Kacper 3. Szymon 4. Mateusz 2010: 1. Jakub 2. Szymon 3. Kacper 4. Filip 2011: 1. Jakub 2. Szymon 3. Filip 4. Kacper 2012: 1. Jakub 2. Kacper 3. Filip 4. Szymon 2013: 1. Jakub 2. Kacper 3. Filip 4. Szymon 2014: 1. Jakub 2. Kacper 3. Antoni 4. Filip 2015: 1. Jakub 2. Antoni 3. Szymon 4. Jan 2016: 1. Antoni 2. Jakub 3. Szymon 4. Jan 2017–2018: 1. Antoni 2. Jakub 3. Jan 4. Szymon 2019: 1. Antoni 2. Jan 3. Jakub 4. Aleksander 2020: 1. Antoni 2. Jan 3. Aleksander 4. Jakub 2021: 1. Antoni 2. Jan 3. Aleksander 4. Franciszek 2022: 1. Antoni 2. Jan 3. Aleksander 4. Nikodem 2023: 1. Nikodem 2. Antoni 3. Jan 4. Aleksander2024: 1. Nikodem 2. Antoni 3. Jan 4. Aleksander2025: 1. Nikodem 2. Antoni 3. Leon 4. Jan żeńskie XIV/XV: 1. Małgorzata 2. Katarzyna 3. Anna 4. Dorota XVI: 1. Anna 2. Katarzyna 3. Elżbieta 4. Barbara XVII: 1. Katarzyna 2. Zofia 3. Anna 4. Marianna XVIII: 1. Marianna 2. Anna 3. Józefa 4. Rozalia XIX: 1. Maria 2. Zofia 3. Anna 4. Marianna 1901–1920: 1. Maria 2. Marianna 3. Helena 4. Zofia 1921–1930: 1. Janina 2. Maria 3. Helena 4. Zofia 1931–1940: 1. Maria 2. Janina 3. Zofia 4. Krystyna 1941–1950: 1. Maria 2. Krystyna 3. Janina 4. Zofia 1951–1960: 1. Maria 2. Krystyna 3. Elżbieta 4. Teresa 1961–1970: 1. Małgorzata 2. Anna 3. Ewa 4. Elżbieta 1971–1980: 1. Agnieszka 2. Anna 3. Katarzyna 4. Małgorzata 1981–1990: 1. Anna 2. Katarzyna 3. Agnieszka 4. Magdalena 1991: 1. Katarzyna 2. Anna 3. Paulina 4. Magdalena 1992: 1. Anna 2. Katarzyna 3. Paulina 4. Karolina 1993: 1. Anna 2. Katarzyna 3. Karolina 4. Paulina 1994: 1. Karolina 2. Paulina 3. Katarzyna 4. Anna 1995: 1. Karolina 2. Aleksandra 3. Katarzyna 4. Paulina 1996: 1. Karolina 2. Aleksandra 3. Paulina 4. Klaudia 1997: 1. Karolina 2. Aleksandra 3. Natalia 4. Klaudia 1998: 1. Aleksandra 2. Natalia 3. Karolina 4. Klaudia 1999: 1. Aleksandra 2. Natalia 3. Karolina 4. Weronika 2000: 1. Natalia 2. Aleksandra 3. Wiktoria 4. Julia 2001–2004: 1. Julia 2. Wiktoria 3. Natalia 4. Aleksandra 2005–2006: 1. Julia 2. Wiktoria 3. Oliwia 4. Natalia 2008: 1. Julia 2. Wiktoria 3. Zuzanna 4. Maja 2009: 1. Julia 2. Maja 3. Zuzanna 4. Wiktoria 2010: 1. Julia 2. Maja 3. Zuzanna 4. Lena 2011: 1. Julia 2. Maja 3. Lena 4. Zuzanna 2012: 1. Julia 2. Lena 3. Maja 4. Zuzanna 2013: 1. Lena 2. Julia 3. Zuzanna 4. Maja 2014: 1. Lena 2. Zuzanna 3. Julia 4. Maja 2015: 1. Zuzanna 2. Lena 3. Julia 4. Maja 2016: 1. Zuzanna 2. Julia 3. Lena 4. Maja 2017: 1. Julia 2. Zuzanna 3. Zofia 4. Lena 2018: 1. Zuzanna 2. Julia 3. Maja 4. Zofia 2019: 1. Zuzanna 2. Julia 3. Zofia 4. Maja 2020: 1. Zuzanna 2. Julia 3. Zofia 4. Hanna 2021: 1. Zuzanna 2. Zofia 3. Hanna 4. Julia 2022: 1. Zofia 2. Zuzanna 3. Hanna 4. Laura 2023: 1. Zofia 2. Zuzanna 3. Laura 4. Hanna2024: 1. Maja 2. Zofia 3. Zuzanna 4. Laura2025: 1. Zofia 2. Zuzanna 3. Maja 4. Laura
Pojawienie się imion chrześcijańskich i odwrót od imion rodzimych Wraz z nastaniem chrześcijaństwa imiona rodzime zaczęły być stopniowo wypierane przez imiona chrześcijańskie o pochodzeniu: greckim (np. Eustachy, Teodor, Agnieszka), łacińskim (np. Urban, Walenty, Łucja), hebrajskim (np. Abraham, Beniamin, Sara), aramejskie (np. Tomasz, Marta), germańskim (np. Konrad, Robert, Matylda), rzadziej celtyckie (np. Brygida, Gaweł, Kilian). W wielu przypadkach imię chrześcijańskie pełniło funkcję imienia chrzestnego, podczas gdy równolegle funkcjonowało imię słowiańskie. Zjawisko dwuimienności występowało zwyczajowo np. w dynastii piastowskiej – np. Kazimierz Odnowiciel nosił drugie imię Karol. XI-wieczny biskup krakowski Suła nosił drugie imię Lambert.