Dzisna (, Dzisna; , Disna) – miasto na Białorusi, w obwodzie witebskim, w rejonie miorskim.

Dzisna położona jest na lewym brzegu Dźwiny, u ujścia Dzisny.

Miasto królewskie położone było w końcu XVIII wieku w województwie połockimВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 76..

Liczba mieszkańców wynosi 1,3 tys. (2026). Najmniejsze miasto na Białorusi.

Historia W I Rzeczypospolitej Dzisna posiada prawa miejskie od 1563 roku. Pod zaborami oraz w II Rzeczypospolitej istniał powiat dziśnieński w woj. wileńskim. Siedzibą powiatu było Głębokie. mały|lewo|Plan zamku w Dziśnie w XVIII w. W Dziśnie w centrum miejscowości na Dźwinie znajduje się duża wyspa nazywana „Wyspą Batorego”, gdzie stał zamek, z którego pozostał widoczny zarys wału. Zamek wzniesiony w 1563 przy przeprawie przez rzekę na rozkaz króla Zygmunta Augusta po zajęciu przez Rosjan 12 lutego Połocka w czasie wojny litewsko-rosyjskiej. W 1569 Dzisna otrzymała od Zygmunta Augusta prawa miejskie magdeburskie i herb. Ranga warowni wzrosła w czasie wojny polsko-rosyjskiej Stefana Batorego z Iwanem Groźnym, gdy odbyła się tu koncentracja armii Rzeczypospolitej.

4 sierpnia 1579 w Dziśnie hołd lenny Batoremu złożył książę Kurlandii Gotthard Kettler, po czym po przeglądzie wojska (popisie)W Dziśnie pokazał (hetman) Mielecki królowi całe niemal zebrane wojsko polskie, jazdę i piechotę, w pięknym szyku bojowym, podzielone na chorągiew i roty i defilujące z rozwiniętymi proporcami. Jeźdźcy mieli na sobie pancerz i hełm żelazny, a byli uzbrojeni oprócz kopii w szablę, koncerz i parę pistoletów przy siodle w olstrach; defilując sprawiali przeto taki sam huk jak piechota, której właściwą broń stanowi rusznica. Przybyła też równocześnie pod dowództwem Krzysztofa Rozdrażewskiego i Ernesta Weihera niemiecka piechota; a choć nie uzyskali pozwolenia na jawne zaciągi, wskutek czego tylko pewną ilość dorywczo zwerbowanych ochotników, był to jednak żołnierz w odwadze każdemu innemu równy, w uzbrojeniu zaś i bitności nie wiele ustępujący. Tam też nadciągnęły niektóre poczty litewskie, które się opóźniły: mianowicie 900 wyborowej jazdy Jana Chodkiewicza, kasztelana wileńskiego, ciężko podówczas złożonego chorobą, na którą też w kilka dni potem umarł, dalej poczty Jana Chlebowicza, kasztelana mińskiego i innych panów. dokonanego następnego dnia, ruszyli na Połock. W 1583 stanął tu kościół parafialny z fundacji króla Batorego, który powierzył nad nim opiekę jezuitom z Połocka. W 1630 roku ziemianin z Połocczyzny, Krzysztof Malchiewicz-Chełchowski ufundował tu klasztor franciszkanów, którzy zastąpili jezuitów sprowadzonych przez Batorego. Podczas okupacji moskiewskiej, w marcu 1661 roku ludność miasta obezwładniła moskiewską załogę, powiesiła na bramie zdrajcę burmistrza, który wcześniej poddał Rosjanom miasto i otworzyła bramy żołnierzom regimentarza litewskiego Mikołaja Judyckiego. Miasto spłonęło podczas wojny północnej w 1700 roku.

Pod zaborami Po II rozbiorze Polski miasto znalazło się na terytorium Rosji. Do 1809 w miejscowości funkcjonował męski klasztor prawosławny, zamknięty decyzją cara Aleksandra I. W dniu 13 kwietnia 1831 w mieście Łużki w powiecie dziśnienskim ogłoszono akt przystąpienia powiatu do powstania listopadowego i powołano komitet powstańczy z Romualdem Podbipiętą z Plisy na czele. Wojskiem dowodził płk Walenty Brochocki z Głębokiego, który wraz z 3 tys. ochotników wyzwolił Dzisnę.

W II Rzeczypospolitej Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku miasto zamieszkiwało 4413 osób, 879 było wyznania rzymskokatolickiego, 780 prawosławnego, 2 ewangelickiego, 2742 mojżeszowego a 10 staroobrzędowego. Jednocześnie 2180 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 515 białoruską, 1 niemiecką, 1645 żydowską, 65 rosyjską, 5 małoruską a 2 litewską. Było tu 844 budynków mieszkalnych. Miejscowość należała do miejscowej parafii rzymskokatolickiej i prawosławnej. Podlegała pod Sąd Grodzki w Dziśnie i Okręgowy w Wilnie; mieścił się tu właściwy urząd pocztowy.

W okresie międzywojennym w Dziśnie funkcjonowało m.in. Gimnazjum im. ks. Grzegorza Piramowicza. W 1928 roku dyrektor gimnazjum dr Tadeusz Staniewski został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi za „zasługi w pracy społecznej i oświatowej”.

Miasto przynależało administracyjnie do powiatu dzisnieńskiego w województwie wileńskim.

II wojna światowa 17 września 1939 roku grupka żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza oraz polskich uczniów miejscowego gimnazjum pod dowództwem nauczyciela geografii por. rez. mgr. Zygmunta Giergowicza (później zamordowany w Katyniu) podjęła się obrony miasta. Walki rozpoczęły się około 3 w nocy i trwały do około 7 rano. Po wkroczeniu NKWD miejscowi komuniści wskazywali zasłużonych Polaków do aresztowań. Wieczorem rozbito popiersie Józefa PiłsudskiegoMałego wzrostu, w szmacianych butach..., Nóż w plecy. Dodatek specjalny „Rzeczpospolitej” oraz Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr 218 (8424) z 17 września 2009 roku, ISSN 0208-9130, s. 9..

Od 5 lipca 1941 do 4 lipca 1944 miasto było pod okupacją niemiecką; hitlerowcy założyli tu obóz zagłady. W czerwcu 1942 r. w mieście zginęło 2181 osób.

Zabytki

Kościół katolicki pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP z 1773 roku w stylu barokowym. Franciszkanie początkowo rezydowali w zabudowaniach drewnianych, lecz w 1773 roku wznieśli nowe, murowane budynki klasztorne i kościół. Kościół wysadzono w powietrze w 1956 roku. Nabożeństwa odprawia się w niewielkiej kaplicy dobudowanej do prezbiterium świątyni. Od 2007 roku trwa odbudowa kościoła. Pozostałości wałów zamku króla Stefana Batorego na rzecznej wyspie. Strażnica KOP („Biały Dom”) Cerkiew prawosławna pw. Zmartwychwstania Pańskiego z 1870, parafialna Cmentarz katolicki Cmentarz żydowski Stary szpital z XIX wieku (w ruinie)

Demografia

Urodzeni w Dziśnie Wiaczesław Bohdanowicz – białoruski teolog prawosławny i działacz społeczny, senator I i II kadencji w II RP (1922–1930)

Z okolic Dzisny pochodzili przodkowie premiera Polski Mateusza Morawieckiego.

Przypisy

Linki zewnętrzne

w Rzeczpospolita wirtualna, [dostęp 3008-03-12] w Przewodnik po Litwie i Białejrusi Historia Żydów w Dziśnie na portalu Wirtualny Sztetl

Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo połockie) Kategoria:Miasta lokowane przez Zygmunta II Augusta Kategoria:Miejscowości w rejonie miorskim