Gwara kujawska – gwara charakterystyczna dla mieszkańców Kujaw. Cechy gwary Staropolskie pochylone „a” (å) przeszło w „o”, np. biały – bioły, żaden – żodyn. Wymowa nosowego „ą” różni się od ogólnopolskiej, gdzie brzmi jak nosowe „u” („ų”); dlatego też słowa takie jak sprzątać można wypowiedzieć w dwojaki sposób: sprzuntać lub sprzųtać. „ę” jest w wyrazach zastępowane nosowym „i” („į”) lub „y” („y̨”), np. zymby (zy̨by), winkszy (wįkszy), pinć (pįć), rynka (ry̨ka). Samogłoska „o” na początku wyrazów uległa procesowi labializacji, zmieniając się prawie zawsze w „u̯o”, np. u̯okna, u̯obirać, u̯osimdziesiąt. Z kolei w środku wyrazu przechodzi w „ó”, np. kómuna, dóm. Labializacja dotyczy też częściowo samogłoski „u” (ᵘ̯urząd, ᵘ̯uprać, itp.) Występuje uproszczenie grup spółgłoskowych w wyrazach takich, jak dłuższy [wym. dłuszy], niższy [niszy], wyższy [wyszy], durszlak [duszlak]. W odmianie wyrazów rodzaju męskiego przez liczbę mnogą używa się wyłącznie formy żeńsko–rzeczowej, np. te pracowite chłopy. Druga osoba liczby mnogiej czasownika ma końcówkę –ta – pochodzi ona ze staropolszczyzny, gdzie oznaczała pierwotnie zwrot do dwóch osób (pozostałości liczby podwójnej). Tryb rozkazujący czasownika pierwszej osoby liczby mnogiej różni się od języka ogólnopolskiego końcówką –ma, np. bydźma, idźma, kupma, róbma. Natomiast druga osoba liczby pojedynczej ma końcówkę –ej w przypadku czasowników kończących się w bezokoliczniku na –ać, np. dej, grej, sprzedej, minszej. W pochodnych czasownika „iść” głoska „j” jest zastępowana przez „n”, rzadziej „ń”. Przykłady: dondę, zandziesz, przyndzim, u̯odyńdź. Czasowniki pleć i mleć odmieniaja się w charakterystyczny dla gwary kujawskiej sposób: W czasie teraźniejszym „ie” zmienia się w „y” (myle, pyle); W czasie przeszłym używa się ich w formie mylił, pylił itd. Końcówka bezokolicznika –eć jest zamieniana na –ić (np. wiedzić, siedzić) lub –yć (np. słyszyć). Bezokoliczniki „bać się” i „stać” mają formę „boić się” i „stoić”. W związku z tym formy czasu przeszłego są odpowiednio inne: bojołym się, stojała, bojeli się itd. Zamiana końcówek wyrazów: –ej na –y lub –i, np. złej (ręki) – zły (rynki), klei (papier) – klii (papiur) oraz –ie(–) na –i(–), –ji(–): wiem – wim, pierwsi – pjirsi (pozostałości po staropolskim é); –aj na –ej: daj – dej, wczoraj – wczorej, także kup – kupej (bezokol. kupać); –mi na –my (narzędnik liczby mnogiej): „Idę do kobity z ładnymy kwiatamy”. (Cecha charakterystyczna dla dialektu mazowieckiego.) Zanik końcówki –az na rzecz –o w wyrazach: tero – teraz, zaro – zaraz. Nazwy potomstwa zwierząt domowych i gospodarskich są zaopatrzone w przyrostek –ok: kurczok, kociok, koziok, psiok, źrybok, cielok, ale też świniok (osobnik dorosły). Liczne zapożyczenia z języka niemieckiego, np. fest – mocno, rychtych – prawdziwie, dubeltowy – podwójny, jo – tak. Zaimki osobowe: jo, ty, ón, óna, to, my, wy, óni, óne. Zmiany znaczenia niektórych czasowników w stosunku ogólnego języka polskiego np. czekaj w gwarze oznacza to samo co uciekaj, przesuń się, ustąp. Inne charakterystyczne dla gwary słownictwo: latoś – w tym roku, na sage/szage – na ukos lub na skróty, w kusa – biegiem, chynchy – krzaki, wor – gorące, wazówka – łyżka do zupy, drobka/drabka – drabina, ćmok – ciemno, gora – ognisko, patyk – szopa (pomieszczenie gospodarcze), sklep – piwnica, kworta – pojemnik na wodę z jednym uchem.
Zobacz też
Kujawy Kujawiacy kujawiak (taniec) haft kujawski
Kujawska Kategoria:Kujawy