Dwaj ludzie z szafą – polska czarno-biała etiuda filmowa z 1958 roku w reżyserii Romana Polańskiego, z muzyką Krzysztofa Komedy. Film powstał z inspiracji surrealizmem i zawiera poetyckie, alegoryczne przesłanie. Etiuda przedstawia historię dwóch mężczyzn (Jakub Goldberg, Henryk Kluba) wynurzających się z morza z dwudrzwiową szafą, którzy podróżują przez świat pełen wrogości. Doświadczają licznych przejawów odrzucenia i przemocy ze strony społeczeństwa, a dostrzegając brak akceptacji dla swojej odmienności, ostatecznie wracają do morza.

Film był analizowany jako przypowieść filozoficzna o samotności, wyobcowaniu i wrogości społecznej, wykorzystująca środki artystyczne takie jak absurd i groteska. Etiuda została nagrodzona na wielu festiwalach filmowych, m.in. w Brukseli, San Francisco i Oberhausen. W 2025 roku film został wprowadzony do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego za swój znaczący wpływ na polską kulturę.

Fabuła Z morza wyłania się dwóch mężczyzn trzymających w rękach dwudrzwiową szafę z lustrem. Mężczyźni, wędrując przez nieprzyjazny im świat, próbują wejść do tramwaju, zostają wyproszeni z restauracji, spotykają się z dziewczyną przyglądającą się ptakowi uwięzionemu w klatce na sklepowej wystawie, obserwują morderstwo kota przez grupę chuliganów, którzy sami poturbowują głównych bohaterów; nad potokiem postawny mężczyzna morduje młodzieńca. Widząc, że nie ma na lądzie akceptacji dla ich odmienności, mężczyźni z powrotem zabierają szafę i wracają do morza.

Obsada Źródło: Filmpolski.pl Jakub Goldberg – mężczyzna z szafą Henryk Kluba – mężczyzna z szafą Stanisław Michalski – chuligan #1 Roman Polański – chuligan #2

Produkcja mały|Roman Polański, reżyser filmu (1969) Reżyser Dwóch ludzi z szafą, Roman Polański, wpadł na pomysł etiudy podczas studiów w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, prawdopodobnie po obejrzeniu filmu na podobny temat: Przygody człowieka poczciwego (1937) Franciszki i Stefana Themersonów. Polański początkowo zamierzał umieścić w filmie inny rekwizyt niż szafę, miał być surrealistyczny, a pierwszym pomysłem był fortepian. Ostatecznie jednak Polański zdecydował się wybrać uniwersalny dla widzów przedmiot, czyli szafę.

Muzykę do Dwóch ludzi z szafą napisał znajomy Polańskiego, Krzysztof Komeda. Główny motyw do etiudy Komeda skomponował kilka miesięcy przed produkcją filmu, improwizując z jazzowymi brzmieniami w Poznaniu; nuty do motywu muzycznego zapisywał Jan Ptaszyn Wróblewski. Motyw przewodni – kołysanka – był wykonywany na saksofonie sopranowym, natomiast kontrastował z nim drugi – perkusyjno-basowy, odzwierciedlający brutalność otoczenia wokół i wobec głównych bohaterów.

Główne role mężczyzn z szafą odegrali Jakub Goldberg i Henryk Kluba. Ze względu na wezwanie Kluby na obowiązkowe ćwiczenia wojskowe w lipcu 1958 roku zdjęcia zostały przesunięte do późnego lata tego samego roku. Sam Polański zagrał rolę chuligana, który zadaje dotkliwe obrażenia jednemu z bohaterów.

Analizy i interpretacje Dwaj ludzie z szafą to etiuda, którą wnikliwie interpretowano w badaniach filmoznawczych. Marek Hendrykowski rozpatrywał film Polańskiego z perspektywy genologicznej, jako przypowieść z kluczem. Zdaniem Hendrykowskiego etiuda Polańskiego jest powiastką filozoficzną na podobieństwo utworów Voltaire’a:

Ekranowa rzeczywistość, o której tu mowa, prezentuje – parafrazując słynną formułę wolteriańską – świat nie najlepszy z możliwych. Zwykłemu człowiekowi żyje się w niej ciężko, niezwykłemu – jeszcze gorzej. Nie chodzi przy tym o konflikt człowieka z przyrodą, o istnienie groźnych kataklizmów i katastrof unicestwiających w mgnieniu oka ludzkie życie. Chodzi o rzeczywistość społeczną, a w niej o – nieredukowalną i niemożliwą do usunięcia – stałą obecność wrogości, nietolerancji, agresji i przemocy. O ile świat natury bywa piękny (tak go w pierwszej scenie filmu ukazano), o tyle świat międzyludzki okazuje się nieznośnie wprost obcy i wrogi.

Filozof Marek Błaszczyk uznawał Dwóch ludzi z szafą za utwór zawierający wieloznaczne przesłanie. Zdaniem Błaszczyka etiudę Polańskiego można odczytywać jako opowieść o samotności; bohaterowie wędrujący z szafą są wyobcowani nie tyle ze względu na taszczony przez nich przedmiot, lecz z powodu wrogości społeczeństwa wobec nich. Z tym wiąże się wpływ filozofii egzystencjalnej: „Polański, przedstawiając problem samotności (obcości, wykluczenia, bezdomności), ukazuje go nie tylko w kontekście społecznego wykluczenia (niedopasowania), jak się najczęściej sądzi, ale i w kontekście egzystencjalnej sytuacji człowieka w świecie”. Błaszczyk podkreślił również, że egzystencjalne przesłanie etiudy zostaje przedstawione takimi środkami wyrazu, jak absurd i groteska.

Nagrody thumb|Szafa, pomnik na sopockiej plaży dla upamiętnienia filmu +Źródło: Filmpolski.plRokFestiwal/instytucjaNagrodaWynik1958Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych w BrukseliIII NagrodaFestiwal Etiud PWSFTviT w WarszawieI Nagrodanagroda tygodnika „Film” za reżyserięMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w San FranciscoNagroda Specjalna za twórczość eksperymentalną1959Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w OberhausenDyplom Honorowy1960Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych i Eksperymentalnych w MontevideoI Nagroda

Spuścizna Paulina Kwiatkowska z Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego oceniała Dwóch ludzi z szafą jako film eksperymentalny w swej formie, acz z uniwersalnym wydźwiękiem, co miało zdecydować o jego sukcesie. Kwiatkowska podkreśliła, że to pierwsza w historii Szkoły Filmowej w Łodzi etiuda studencka rozpowszechniana w kinach, film ważny z perspektywy dalszej twórczości Polańskiego, jak i w polskiej kinematografii.

W lipcu 2008 roku odsłonięto w Sopocie rzeźbę Dwaj ludzie z szafą autorstwa Pawła Althamera i Jacka Adamasa, nawiązującą do etiudy.

W 2025 roku Dwóch ludzi z szafą umieszczono wśród pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Polskie filmy z 1958 roku Kategoria:Polskie filmy w reżyserii Romana Polańskiego Kategoria:Polskie filmy psychologiczne Kategoria:Polskie filmy czarno-białe Kategoria:Polskie filmy krótkometrażowe Kategoria:Filmy kręcone w Gdańsku Kategoria:Filmy kręcone w Sopocie