Rawicz (herb szlachecki)

Rawicz – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Rawa. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Rawicz jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku.

Herb występował głównie wśród rodzin osiadłych w ziemiach krakowskiej i sandomierskiej. Spośród najbardziej znanych rodów pieczętujących się herbem Rawicz, należy wymienić Dembińskich i Ożarowskich.

Rawicza używał też Julian Ursyn Niemcewicz.

Opis herbu Opis historyczny mały|Jedna ze stron manuskryptów Jana Długosza, zawierająca opisy polskich herbówJan Długosz (1415–1480) blazonuje herb i opisuje herbownych następująco:

Po przetłumaczeniu:

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Bartosza Paprockiego i Szymona Okolskiego, opisuje herb:

Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:

Na tarczy w polu złotym na niedźwiedziu kroczącym, czarnym, panna w czerwonej sukni, rozczesana w koronie złotej.

W klejnocie między dwoma rogami jelenimi pół niedźwiedzia czarnego, wspiętego, z różą czerwoną w prawej łapie.

Labry herbowe czerwone, podbite złotem.

Geneza

Najwcześniejsze wzmianki Jeden z najstarszych herbów polskich, przysługujący od XIV wieku m.in. rodom wywodzącym się z ziemi rawskiej (zdaniem m.in. Długosza, Rawici to potomkowie Wrszowców, możnowładców czeskich osiadłych od XII wieku w Polsce; Niesiecki natomiast uważa, że pochodzenie Rawitów jest polskie jeszcze z czasów monarchów pogańskichKasper Niesiecki, 1740, Korona Polska ... tom III, s. 850).

Herb jako taki powstał w XIV w. przestawiając w różnych wariantach pannę i niedźwiedzia.

Piekosiński próbując przyporządkować najdawniejsze osoby do rodu oparł się na następującym kryterium: imiona osób pochodzących przede wszystkim z rodu Rawitów to najprawdopodobniej: Warsz, Goworek, Grot, Męcina (ta metoda może powodować pomyłki o czym pisze sam autor)F. Piekosiński, (1901). Rycerstwo polskie wieków średnich. Z kolei Paprocki pisze, że imiona protoplastów rodu to: Prandota, Goworek, Groth, WarsBartosz Paprocki. Herby rycerstwa polskiego. II ed. Kraków, 1858. Pp. 539-550 - w Dodatku do herbarza polskiego ks. K. Niesieckiego padają te same imiona jednakże (za Okolskim i Duńczewskim) jako synów Kochana księcia śląskiego, a nie Werszowców1844, Dodatek do Herbarza Polskiego ks. Kaspra Niesieckiego. "Panna na niedźwiedziu” była używana jako znak na pieczęciach przed uznaniem herbu np. już w roku 1306.

Pierwszy znany wizerunek ukształtowanego herbu widnieje na pieczęci Jana Grota, biskupa krakowskiego z 1334 r.

W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Rawitów miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie.

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające ten herb to wspomniane już wcześniej Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, datowane na lata 1464–1480. Autorem tego dzieła jest polski historyk, Jan Długosz.

W 1413 w wyniku unii horodelskiej herb został przeniesiony na Litwę.

Ród Rawitów używał zawołania „Rawa”. Ostrowski podaje, że najstarsza zapiska sądowa z nazwą „Rawa” pochodzi z 1413 roku (dotyczy Goworka z Bełszna „de cleijnodio Rawa”Scriptores Rerum Polonicarum t.9 s.129), nazwa „Rawicz” pojawia się w nich później, dopiero w XVI w.Juliusz Karol Ostrowski, 1897, Księga herbowa rodów polskich

Do niedźwiedzia w tarczy herbowej autor XVI-wiecznego herbarza – Bartosz Paprocki, i inni dawni heraldycy dodali odpowiednią legendę, wedle której, herb przywędrował do Polski przez Lotaryngię z Anglii za sprawą potomków króla Kanuta Wielkiego. Legendy herbowe podają daty występowania herbu, w czasach jeszcze przedheraldycznych, mianowicie w Polsce przed 1109 rokiem, a w Lotaryngii, od 1003.

Początki rodu tak opisują historycy, heraldycy:

Symbolika z wizerunkiem niedźwiedzia, występuje jako atrybut dostojników w zachodniej Europie w VIII wieku. Symbol niedźwiedzia, kojarzonego z siłą, występuje także w czasach prehistorycznych, i w kulturach pozaeuropejskich. W heraldyce Niemiec niedźwiedź (dawniej także w wersjach: orzeł stojący na niedźwiedziu czy orzeł nad niedźwiedziem) pojawia się w symbolice miasta Berlin co najmniej od XIII wieku. Obecnie herbem miasta jest niedźwiedź stojący na tylnych łapach. Na herb Rawicz miała z dużym prawdopodobieństwem wpływ zachodnioeuropejska heraldykaFranciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich. Niedźwiedź występuje również w herbach na terenie krajów położonych na wschód od Polski. Przykładem jest herb Jarosławia (miasta w Rosji), w którym widnieje kroczący na tylnych łapach niedźwiedź (w dawnych czasach z partyzaną, trójzębem lub pastorałem w łapie, w wersji obecnej z toporem). Jest to miasto, które było stolicą jednego z ruskich księstw, a także podczas zajęcia Moskwy po interwencji wojsk polskich i szwedzkich tymczasową stolicą całego Cesarstwa (por. historia Jarosławia).

W opinii Piekosińskiego pierwsi polscy Rawici to pięciu Werszowców, którzy uciekli z Czech do Polski, prawdopodobnie o imionach „Warsz, Gowor, Męcina, Bożej i Grot”F. Piekosiński, (1902). Rycerstwo polskie wieków średnich, t. III zeszyt dodatkowy, s. 570. Wdowa po Goworze wpisana została do albumu konfraternii klasztoru lubińskiego ok. 1170 rokuF. Piekosiński, (1902). Rycerstwo polskie wieków średnich, t. III zeszyt dodatkowy, s. 672, 673.

W 1195 roku komes Goworek (wspomniany przez Długosza przy Leszku BiałymDynamiczny Herbarz Rodzin Polskich "Genealogia Polaków") dowodził rycerstwem sandomierskim w bitwie nad Mozgawą (największa i bratobójcza bitwa w okresie rozbicia dzielnicowego).

Od imienia Warsz (a nie od legendarnego rybaka Warsa) wzięła nazwę dzisiejsza stolica Polski. Nie zachował się dokument lokacyjny Warszawy, można jednak sądzić, że miasto powstało na przełomie XIII i XIV w., kiedy uformowała się Stara Warszawa. Wiadomo jednak, że Warszawę założono na prawie chełmińskim, a zasadźcami byli prawdopodobnie Niemcy, majętni kupcy z Torunia. Nadana przez nich nazwa (pierwotnie Warszowa lub Warszewa) pochodzi od rycerza z rodu Rawów (Rawiczów) imieniem Warsz, do którego należała wieś z XII lub XIII w., leżąca w obrębie dzisiejszego Mariensztatu.

Badacz dziejów Rawiczów, J. Wroniszewski (zobacz też hasło Solec w: Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu), w poświęconej im monografii napisał: W 1381 r. Goworek Kurzeski, cześnik rawski i sochaczewski, za zgodą żony Katarzyny oraz synów Goworka i Bartłomieja, sprzedał za 115 kop groszy wieś Solec mieszczaninowi warszawskiemu Piotrowi. Przy dokumencie wystawionym wtedy przez Goworka znajduje się jego pieczęć z herbem Rawa. (...) Solec będący przedmiotem powyższej transakcji to pierwotnie wieś parafialna Warszawy. Fakt posiadania przez Rawiczów Solca, obok nazwy Warszawa pochodzącej od imienia Warsz, wskazuje że również ta druga miejscowość mogła należeć do omawianego rodu.

Zobacz też herbarz Szymona Okolskiego „Orbis Polonus” (1641-1645), T.2., 581-602.

Herb nadawany był również rodzinom nobilitowanym, m.in. gdańskim patrycjuszom Barom.

Najstarsza symbolika, nazwa herbu Łacińska nazwa rodu Wrszowców to VrsinesTomasz Pietras Galeria herbów miast ziemi łódzkiej natomiast łacińska nazwa herbu Rawicz to Vrsyn od łac. Vrsi/Vrsa = niedźwiedzie/niedźwiedzica, w XVI wieku Niedźwiadowie bywają utożsamiani z RawiczamiAdam Wolff, 1937, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku. Mimo podobnego zapisu czeskie Vrša (Wiersza - rodzaj więcierza, herb Werszowców) jest innym herbem niż Rawicz, co podkreśla Niesiecki. Rawicz jest określeniem XVI-wiecznym, w XV wieku spotyka się Rawa, które być może ma związek z nazwą miejscowości i rzekiJan Stanisław Mieroszewski, 1887, O heraldyce polskiej Rawa (obecnie Rawka), pochodzenie której jest następujące: morfem raw- charakterystyczny jest dla nazw wodnychEwa Jakus-Borkowa, 2007, Polskie nazwy miejscowości zakończone na -awka, Prace Językoznawcze, z. IX, UWM, scytyjskie określenie Ra (Ῥᾶ „wilgoć”) używane od starożytności np. w nazwach: starogreckiej Ra, łacińskiej Rha, mordwińskiej Raw - (Wołga), pokrewne słowa znajduje się także w innych językach, być może Rawa można odczytać jako „spokojna woda”Jan Rozwadowski, 1948, Studia nad nazwami wód słowiańskich s. 256, Kraków, pochodzenie słowiańskie pokrewne słowackiemu słowu riava (rwący potok górski), pokrewne z rozrywać/rozbijaćUrszula Bijak, 2013, Nazwy wodne dorzecza Wisły : potamonimy odapelatywne s.31, Kraków, m.in. według Brucknera: od ryćAleksander Brückner, 1927, Słownik etymologiczny języka polskiego, s. 454.

Z tezą jakoby polskie herby w dużej części brały swe nazwy od rzek, nie zgadza się Piekosiński. Rozważa on raczej możliwość odosobowego pochodzenia, argumentując, że w nazwie Rawicz końcówka -icz sprawia, iż jest ona nazwą patronimiczną od imienia osoby założyciela rodu (syn Rawy = Rawicz), poza tym pisze, że Rawa jako duży ośrodek była najprawdopodobniej własnością książęcą a nie rodzinnąFranciszek Ksawery Piekosiński, (1896) Rycerstwo polskie wieków średnich, t. 2, s. 247, jednakże jak sam przyznaje nazwa Rawicz pojawia się np. w zapiskach sądowych dopiero w XVI wiekuFranciszek Ksawery Piekosiński, (1899),Heraldyka polska wieków średnich s.138.

Legenda herbowa Legenda herbowa głosi, że po śmierci króla Anglii Knuta Wielkiego (syna Swenona I i Sygrydy – córki Mieszka I) państwo dostało się synowi zmarłego monarchy – Swenonowi. Obarczono go również obowiązkiem uposażenia swojej siostry – Klotyldy gdy ta zdecyduje się na zamążpójście. Gdy jednak do Londynu zaczęli zjeżdżać swaci dopytujący o rękę królewny, źli doradcy namówili młodego króla do wydania siostry na pożarcie czarnemu niedźwiedziowi, żyjącemu w jaskini i zagarnięcia posagu dla siebie. Modlitwy dziewicy spowodowały jednak, iż groźny zwierz dał się okiełznać pasem królewny. Niedoszła ofiara wróciła tryumfalnie do zamku, jadąc na grzbiecie niedźwiedzia, używając pasa jako cugli. Przerażony oczywistym cudem brat prosił siostrę o przebaczenie i zwrócił jej zagrabione skarby. Królewna po jakimś czasie wyszła za mąż za księcia Lotaryngii. Szczęśliwe małżeństwo Bóg obdarzył siedmioma synami, z których kilku zamieszkało w innych krajach, gdzie znaleźli dla siebie żony. Dwóch synów Klotyldy osiadło w Polsce, pod Rawą. Na wieczną pamiątkę cudownego wybawienia matki umieścili w swoim herbie rodowym dziewicę z koroną na głowie, siedzącą na czarnym niedźwiedziu. Nazwa herbu wzięła się od ich nowej siedziby.

Hipoteza znaku przedheraldycznego Werszowców

Godło Warsza i jego pochodzenie thumb|„Godło Warsza” – odcisk z pieczęci kasztelana krakowskiego Warsza (prawdopodobnie Werszowca)