thumb|240px|Pawilon herbaciany w jesiennym ogrodzie, Kobe (2015) thumb|240px|Kunisada (1786-1865), Hiroshige (1797-1858), Ogród w śniegu (ze zbioru Azuma Genji, dzieło dwóch artystów szkoły Utagawa przedstawia zabawy na śniegu i lepienie śnieżnego królika, 1854) thumb|240px|Kamienny most (iso-watari) w ogrodzie Kiyosumi, Tokio thumb|240px|Sosna „wędrująca” po stawie Kasumi-ga-ike, Kenroku-en, Kanazawa
– ogród w tradycyjnym japońskim stylu, spotykany przy domach prywatnych, w parkach, przy świątyniach buddyjskich i chramach shintō oraz w pobliżu zabytków (np. zamków).
Kreowanie ogrodów to jedna z ważnych form sztuki, udoskonalanej w Japonii od ponad tysiąca lat. Ogrody ewoluowały w różne style o różnych celach – od ogrodów spacerowych (kaiyū-shiki-teien), służących rekreacji arystokratów i panów feudalnych po ogrody „suchego krajobrazu” (karesansui), przeznaczonych do celów religijnych i medytacji mnichów. Wyjątkowe ogrody można znaleźć w całej Japonii, ale szczególnie jest ich wiele w dawnej stolicy Kioto (Kyōto).
Opis Istnieje kilka rodzajów ogrodów japońskich, ale wszystkie cechuje harmonia, prostota, asymetria i elegancja. Dwa podstawowe style ogrodów to tsukiyama (sztuczne, małe wzgórze w ogrodzie) z małymi pagórkami, kamieniami symbolizującymi góry, stawami naśladującymi morza i jeziora oraz karesansui – styl suchego ogrodu ze żwirem przedstawiającym wodę, głazami wyobrażającymi wyspy i grabionym piaskiem imitującym uderzające w nie fale.
Niezbędnym elementem w klasycznym ogrodzie japońskim jest woda – wnosi do niego życie, ruch. Płynąca woda ożywia i porusza ogród, nadając mu wrażenie żywego, naturalnego krajobrazu. Starannie i precyzyjnie zaprojektowany przepływ wody ma określoną prędkość, co tworzy delikatnie szemrzący strumień. W ogrodach zen woda jest zastępowana żwirem.
Konieczne są także kamienie – symbolizujące niezmienność i trwałość przyrody. Głazy użyte do dekoracji ogrodu powinny mieć naturalną formę, taki sam kolor i fakturę. Tworzą strukturę, ścieżki i kształtują płynącą wodę, a za ich pomocą przedstawia się góry, linie brzegowe i wodospady. Są starannie dobierane i ustawiane w taki sposób, aby przyciągały wzrok w szczególny sposób, często z myślą o symbolice. Płaski kamień w wodzie często przedstawia żółwia, a jeden stojący pionowo może wskazywać na żurawia. Skały, razem z piaskiem i żwirem, są najważniejszymi elementami konstrukcyjnymi ogrodu. Przez ogród krajobrazowy spaceruje się po ścieżkach, które prowadzą zwiedzającego zgodnie z zamysłem projektanta.
W ogrodzie znajdują się także: ishi-dōrō (kamienne latarnie), niewielkie pagody, posągi, chōzubachi (kamienne misy, inaczej temizuya stawiane przed wejściem do pawilonów herbacianych, służące symbolicznemu obmyciu rąk i ust, oczyszczeniu ciała i duszy), shishi-odoshi, altany i studnie. Miejsce do odpoczynku i podziwiania krajobrazu zapewniają pawilony, także herbaciane, z werandami pozwalającymi na dłuższe podziwianie ogrodu.
Ważnymi elementami kompozycji ogrodu są: wiecznie zielone drzewa liściaste i iglaste, bambus, kwiaty ozdobne. Często wybiera się m.in.: klon palmowy (Acer palmatum), sosnę Thunberga (Pinus thunbergii), sosnę drobnokwiatową (Pinus parviflora), sosnę gęstokwiatową (Pinus densiflora), głowocis japoński (Cephalotaxus harringtonia), kamelię japońską (Camellia japonica), azalię (Rhododendron), fatsję japońską (Fatsia japonica), litokarpus (Lithocarpus edulis), miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), brzostownicę japońską (Zelkova serrata), cyprys japoński (Chamaecyparis obtusa), kryptomerię japońską (Cryptomeria japonica). Z czasem popularność zyskały przycinane krzewy, które często przybierają zaokrąglone kształty. Wykorzystuje się także mchy. Kwiaty zdobią przeważnie strumienie i stawy.
Historia thumb|240px|Himorogi w chramie Tsurugaoka Hachiman-gū, Kamakura thumb|240px|Ninna-ji Shinden Hokutei, Kioto thumb|240px|Adachi Museum of Art, ogród herbaciany rojiRoji → (1) ogród pawilonu (chashitsu) ceremonii herbacianych, (2) ścieżka prowadząca przez ogród., po lewej nijiri-guchi (wąskie wejście, na kolanach) do pawilonu ceremonii picia herbaty thumb|240px|Miniogród wewnętrzny (tsubo-niwa)Tsubo → tradycyjna jednostka powierzchni, ok. 3,31 m ²; niwa → ogród, dziedziniec.(drzewa przykryte słomianymi matami, ochrona na zimę (były dom gejsz, oki-ya) w Kanazawa thumb|240px|Ogród Wewnętrzny Chramu Meiji-jingū, Tokio (na zdjęciu „rzeka irysów”, 150 gatunków) Yamato, Nara Uważa się, że prapoczątkiem japońskich ogrodów były miejsca otoczone skałami (grupami skał), które nazywano amatsu iwasaka („boska bariera”) lub amatsu iwakura („miejsce zamieszkania bóstw”). Podobną rolę odgrywały gęste skupiska drzew himorogi „boski żywopłot, ogrodzenie”. Te archaizmy odnoszą się do prymitywnego chramu, czy też pierwotnie pasa świętej ziemi otoczonej wiecznie zielonymi roślinami. Strumienie i fosy, które otaczały świętą ziemię nazywano mizugaki („wodne ogrodzenie”). Wczesną formę takiego ogrodu można rozpoznać w niektórych pradawnych chramach shintō, na przykład w Ise-jingū, których pawilony otoczone są szerokimi kamienistymi strefami.
W późniejszym okresie himorogi stopniowo przybrało kształt obecny, mający charakter „ołtarzyka”. Jest to ośmionożny, ceremonialny stolik, na którym tworzy się przestrzeń ograniczoną świętym sznurem shimenawa i gałęziami wiecznie zielonego, świętego drzewa o nazwie sakaki (Cleyera japonica). Na gałęzi zawiesza się shide, zygzakowato złożone wstęgi papieru, mające rytualnie oczyścić dane miejsce.
Pierwsze ogrody wśród gór krainy Yamato – gdzie powstawały początki państwa – zostały utworzone w VI i VII wieku. Wielkie stawy z wyspami imitowały morza, a skały wyznaczały ich dzikie brzegi. W tym czasie docierał już na wyspy buddyzm i przybysze z Baekje (lub Paekche) z Półwyspu Koreańskiego.
Przyjęcie kultury chińskiej i buddyzmu w VI wieku wywarło duży wpływ na projektowanie ogrodów. Ogrody tworzono przy pałacach cesarskich dla rekreacji i rozrywki cesarza i arystokratów. Wprowadzono stawy i strumienie jako punkty centralne, wykorzystywano wiele elementów buddyjskich i taoistycznych, odtwarzano słynne krajobrazy. Żaden z tych wczesnych ogrodów pałacowych nie przetrwał. Jednak znaleziska archeologiczne w Nara, zbadane w latach 90. XX wieku pozwalają na utworzenie wyobrażenia o tych wczesnych typach ogrodów pałacowych. Na przestrzeni dziejów ogrody były budowane przez wiodące klasy społeczne: arystokratów, mnichów, wojowników, polityków, przemysłowców, w różnych celach, jak rekreacja lub spełnienie religijne. Ewolucję ogrodów można dopasować do okresów historycznych. Niektóre rodzaje ogrodów zniknęły, inne żyją do dziś.
Heian Na początku okresu Heian (794–1185) stolicę przeniesiono do Heian-kyō (ob. Kioto), gdzie arystokraci poświęcali wiele czasu sztuce. Zaczęli budować duże ogrody typu shinden w swoich pałacach i rezydencjach, w których odbywały się wyszukane przyjęcia i zajęcia rekreacyjne, jak: pływanie łódką, wędkowanie i ogólna rozrywka. Ogrody tego typu zostały opisane w Genji monogatari, zaprojektowane według chińskich koncepcji, obejmowały duże stawy i wyspy połączone łukowatymi mostami, pod którymi mogły przepływać łodzie. Do celów rozrywkowych wykorzystywano pokryty żwirem plac przed budynkiem, a nad wodą stawiano jeden lub więcej pawilonów. Żaden ogród shindenOgród typu shinden → ogród przylegający do rezydencji w stylu shinden-zukuri, należący do arystokraty lub członka rodziny cesarskiej w okresie Heian. Przed główną salą (shinden) znajdowała się otwarta przestrzeń, na której odbywały się różnego rodzaju obrzędy i imprezy. Staw z wyspami tworzono na południe od tego miejsca, z łukowym mostem rozciągającym się ukośnie do wyspy i płaskim mostem zbudowanym dalej. nie przetrwał do dziś, ale niektóre z dużych stawów zostały włączone do późniejszych ogrodów, np. staw Ōsawa w świątyni Daikaku-ji w Kioto.
W późnym okresie Heian popularność zyskał buddyzm Czystej Krainy (Jōdo), obiecując swoim wyznawcom miejsce w Zachodnim Raju Buddy Amidy, czyli w Czystej Krainie. W rezultacie ogrody budowano tak, aby przypominały ten buddyjski raj. Żaden kompletny ogród Czystej Krainy nie przetrwał, jednak np. w świątyni Byōdō-in w Uji zachowało się wiele elementów tego typu ogrodu. Kamakura, Muromachi-Ashikaga W okresach Kamakura i Muromachi-Ashikaga (1192–1573) zakończyło się przesunięcie władzy z dworu arystokratycznego na elitę wojskową. Władcy wojskowi przyjęli nowo wprowadzony buddyzm zen, który wywarł silny wpływ na projektowanie ogrodów, często budowanych przy budynkach świątynnych, aby pomóc mnichom w medytacji i rozwoju religijnym, a nie w celach rekreacyjnych.
Ogrody stały się mniejsze, prostsze, zachowując jednak wiele elementów z przeszłości, jak: stawy, wyspy, mosty i wodospady. Ekstremalnym osiągnięciem w kierunku minimalizmu stał się ogród suchego krajobrazu karesansui, do tworzenia którego wykorzystuje się wyłącznie skały, żwir i piasek. Wiele ogrodów z tego okresu przetrwało w Japonii do dziś, zwłaszcza w wiodących świątyniach zen w Kioto: Ryōan-ji, Daitoku-ji, Tenryū-ji. Azuchi-Momoyama W okresie Azuchi-Momoyama (1573–1603) nastąpił szybki rozwój ogrodów herbacianych (cha-niwa lub roji), które pojawiały się już wcześniej jako miejsce ceremonii parzenia herbaty. Stało się to pod wpływem działalności mistrzów herbaty (jak Sen no Rikyū), którzy udoskonalili je i nasycili duchem wabi-sabi1. Wabi → estetyczna i moralna zasada opowiadająca się za korzystaniem ze spokojnego życia wolnego od doczesnych trosk; wywodzi się z dawnej tradycji pustelniczej, podkreśla prosty, surowy typ piękna oraz pogodny, transcendentalny nastrój; centralna koncepcja w estetyce ceremonii picia herbaty, przejawia się w poezji niektórych waka i haiku.2. Sabi → ideał poetycki propagowany przez Bashō Matsuo (1644–1694) i jego zwolenników, twórców haiku, chociaż zalążek koncepcji i terminu istniał na długo przed nimi; sabi wskazuje na średniowieczną estetykę łączącą elementy starości, samotności, rezygnacji i wyciszenia; obecne są jednak także barwne, plebejskie cechy kultury okresu Edo (1603–1868); czasami sabi jest używane jako synonim lub w połączeniu z wabi, estetycznym ideałem ceremonii herbacianej.. Edo W okresie Edo (1603–1867) projektowanie ogrodów odeszło od minimalizmu okresu Muromachi-Ashikaga, gdyż klasa rządząca odkryła swoje upodobania do ekstrawagancji i rekreacji. W rezultacie tego pojawiły się duże ogrody spacerowe (kaiyū-shiki) ze stawami, wyspami i sztucznymi wzgórzami, które można było podziwiać z punktów widokowych wzdłuż okrężnej ścieżki. Wiele ogrodów spacerowych zawierało również elementy ogrodów herbacianych. Do najbardziej znanych należą Kenroku-en (Kanazawa), Kōraku-en (Okayama), Ritsurin Kōen (Takamatsu), Katsura Imperial Villa (Kioto).
Wśród ludności miejskiej stały się w tym samym okresie popularne tsubo-niwa, miniogrody (tsubo to powierzchnia dwóch mat tatami). Wypełniały one małe, wąskie przestrzenie dziedzińców wewnętrznych lub pomiędzy budynkami, dostarczając odrobinę natury oraz światła i świeżego powietrza. Meiji W okresie Meiji (1868–1912) Japonia wkroczyła w erę szybkiej modernizacji i przyjmowania wpływów Zachodu. Zaczęto budować parki miejskie w stylu zachodnim lub łączonym ze stylem japońskim (Muzeum Sztuki Adachi). Wiele dawnych prywatnych ogrodów spacerowych zostało udostępnionych publiczności.
Typy ogrodów thumb|240px|Tsukiyama Chisen Garden (część Kōko-en, Himeji thumb|240px|Ogród świątyni Tenryū-ji, Kioto thumb|240px|Ogród „suchego krajobrazu” (karesansui) w Ryōan-ji, Kioto Ogrody w Japonii można podzielić w różny sposób m.in. na dwa główne rodzaje: te, które można oglądać, spacerując po nich i te, które podziwia się z budynku, pawilonu lub werandy, ale jest to podział zbyt ogólny. Poniżej wybrane typy ogrodów. Tsukiyama Słowo to oznacza „miniaturowe, sztuczne wzgórze w ogrodzie”.
Przykłady ogrodów tsukiyama: ogród Srebrnego Pawilonu (Ginkaku-ji), Kioto