Józef Kalasanty Szaniawski, pseud. i krypt.: J. K. S.; J. K. S. Szlachcic ziemi łukowskiej; Pewien szlachcic z ziemi łukowskiej, (ur. 1764 w Kalwarii Zebrzydowskiej, zm. 16 maja 1843 we Lwowie) – polski filozof, historyk, prawnik, publicysta i działacz polityczny, członek Rady Stanu Królestwa Polskiego w 1833 rokuTomasz Demidowicz, Rada Stanu Królestwa Polskiego 1833-1841, w: Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia Vol. 43/44 (1988/1989), s. 85., radca stanu, dyrektor generalny Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w 1830 rokuObraz polityczny i statystyczny Królestwa Polskiego iaki był w roku 1830 przed dniem 29 listopada, Warszawa 1830, s. 26., członek Izby Najwyższej Wojennej i Administracji Publicznej w 1806 rokuBarbara Grochulska, Księstwo Warszawskie, Warszawa 1966, s. 52., członek czynny Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 rokuLista imienna członków Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w styczniu 1829 roku, [Warszawa], , s. 5..
Życiorys Urodził się w Kalwarii Zebrzydowskiej, jako syn Antoniego (niezamożny szlachcic z ziemi łukowskiej) i Konkordyny (nieznane nazwisko rodowe matki). Pierwsze nauki pobierał w Szkole Podwydziałowej Kaliskiej. Praktykował w Kaliszu u patrona Ołuckiego, a następnie przez 3 lata pełnił funkcję sądowego komisarza w województwie kaliskim. Prawdopodobnie uczęszczał na wykłady Kanta w Królewcu lub podjął studia (Jena lub Wrocław). Przed rokiem 1794 zawarł małżeństwo. Kilkanaście lat później (1810) poślubił Ludwikę z Mycielskich (primo voto: Moskorzewska).
Służba wojskowa W roku 1789 (1 marca) wstąpił do kawalerii narodowej w charakterze towarzysza i służył w chorągwi Jana Przyłuskiego (kasztelan brzeziński), należącej do I Brygady Wielkopolskiej (gen. mjr Stanisław Łuba), a począwszy od 30 listopada do II Brygady Wielkopolskiej (Paweł Biernacki, kasztelan sieradzki). Wojsko opuścił po kapitulacji króla wobec Targowicy.
Działalność polityczna W czasie insurekcji kościuszkowskiej jeden z jakobinów polskich (członek Deputacji do Rachunków Komisji Edukacyjnej oraz z ramienia jakobinów członek Deputacji Indagacyjnej Wydziału Bezpieczeństwa), a po jej upadku wszedł (1796) do tajnej organizacji politycznej pn. "Centralizacja Warszawska". Od roku 1797, uchodząc przed aresztowaniem, przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie był jednym z przywódców Deputacji Polskiej. Od marca 1799 pełnił funkcję nieformalnego przedstawiciela i kierownika paryskiego Towarzystwa Republikanów Polskich. Po powrocie do kraju (1801) zaangażowany politycznie. W tym samym roku stał się członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a przez 3 lata (1802-1804) pełnił funkcję sekretarza Towarzystwa. W tym okresie parał się także pracą literacką i studiami filozoficznymi. Jesienią roku 1806 (listopad) otrzymał nominacje na członka Najwyższej Izby Wojennej i Administracyjnej Departamentu Warszawskiego, a już 3 miesiące później (luty 1807) przeszedł, dzięki poparciu F. Łubieńskiego, do Dyrekcji Sprawiedliwości (w stopniu asesora). We wrześniu 1807 wyjechał do Berlina jako komisarz ds. rewindykacji archiwów. Po zakończeniu tej misji otrzymał (marzec 1808) funkcję prokuratora królewskiego przy sądzie kasacyjnym. Rok później (1809) stał się jednym z dyrektorów Gwardii Narodowej, nieco później współpracował z Rządem Centralnym Galicji. W roku 1811 podał się do dymisji, a jako plenipotent prawny Stanisława Zamoyskiego osiadł w Zwierzyńcu. Wkrótce potem zbliżył się do rodu Czartoryskich i ich orientacji politycznej. W ich imieniu (kwiecień 1813) posłował do księcia Józefa Poniatowskiego, a następnie do gen. Aleksego Arakczejewa. Kilka miesięcy później (1814) został powołany w skład członków Komitetu Cywilnego Reformy, a wkrótce potem udał się do Wiednia, gdzie u boku A. J. Czartoryskiego uczestniczył w pracach komisji trilateralnej kongresu wiedeńskiego.
W Królestwie Polskim pełnił różne funkcje państwowe, m.in. był głównym sekretarzem Rządu Tymczasowego, referendarzem stanu (od roku 1815), przez 5 lat prokuratorem generalnym (17 X 1816 – 16 X 1821r.), dyrektorem wychowania w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a począwszy od 7 maja 1822 kierownikiem Biura Cenzury. Odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy z nadania króla Aleksandra I RomanowaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 220..
Działalność masońska Był członkiem loży wolnomularskiej Świątynia Izis w 1811/1812 roku, członkiem lóż: Kazimierz Wielki w 1819/1820 roku, Mówcą do języka niemieckiego Wielkiego Wschodu Narodowego Polski, członkiem honorowym loży Doskonałość w 1821 rokuStanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 314..
Odznaczenia Odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy w 1823 rokuStanisław Łoza, Kawalerowie orderu Św. Stanisława, w: Miesięcznik Heraldyczny, r. IX, nr 5, Warszawa 1930, s. 99., Orderem Świętej Anny 2. klasy z brylantami, Orderem Czerwonego Orła 2. klasy.
Upamiętnienie W Kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Oblubieńca w Warszawie, jest tablica poświęcona pamięci Józefowi Kalassantemu Szaniawskiemu:Pośmiertnej przed Bogiem pamięci,
Józefa Kalassantego
SZANIAWSKIEGO
Organizatora i pierwszego Prezesa
Prokuratoryji Jeneralnej;
następnie,
Członka b. Rady Stanu Królestwa.
Orderów Św Anny Św Stanisława 1 klassy,
i Orła Czerwonego Kawalera.
Nauką i Czynem,
Chrześcijańskiego Mędrca,
w 80 roku życia
dnia 16 maja 1843 we Lwowie zmarłego
Pomnik ten poświęca.
Wdzięczność i Przyjaźń.
IS. MŁ. KS. ID.
Poglądy i rola w kształtowaniu się romantyzmu Jego poglądy ewoluowały od libertyńskich w młodości do katolicko-konserwatywnych w późniejszy życiu. Od 1822 roku pełnił funkcję szefa carskiej cenzury. Należał do nielicznych przedstawicieli starego pokolenia przychylnych twórczości młodych romantyków i ich programowi. W swoich rozważaniach pt. O naturze i przeznaczeniu urzędowań w społeczności, rzecz o krótkich napomknieniach z daleka wskazujących drogę do głębszego wywodu pisał o przekonaniu o tym, że istnieje pełen zestaw cech właściwych dla każdego narodu, na podstawie czego Ignacy Chrzanowski uznał go za jednego z prekursorów romantycznej teorii o duchu narodowym. Znał Schellinga i Schlegla, pozostawał w bliskich stosunkach z Zachariaszem Wernerem i środowiskiem wiedeńskich katolików. Niektórzy badacze uznają go za kantystę, inni za schellingianistę; uznawany jest za jednego z prekursorów idealizmu romantycznego na gruncie polskim.
Według Szaniawskiego zerwanie związków Polski i Rosji, z powodu ich trwałości, okazałoby się dla Polaków niekorzystne, dlatego związek obu narodów powinien trwać. Zdaniem Szaniawskiego religia i moralność zajmowały wyższe miejsce niż interes narodowy, co wiązało się z jego poglądem na cenzurę, która miała przeciwdziałać poglądom niszczącym życie społeczne i podważającym moralność chrześcijańską.
Wywarł bezpośredni wpływ na Maurycego Mochnackiego. Udzielał zasiłków pieniężnych reprezentującemu kierunek romantyczny Dziennikowi Warszawskiemu (w którym ukazywały się m.in. utwory Mickiewicza, Zaleskiego czy Goszczyńskiego). Zdaniem Moniki Stankiewicz-Kopeć osoba Szaniawskiego umożliwiła ukazywanie się entuzjastycznych recenzji dzieł Mickiewicza i informacji o ukazaniu się Konrada Wallenroda w prasie warszawskiej. Ponadto Szaniawski odpowiadał za powierzenie funkcji redaktora naczelnego Monitora Warszawskiego i nadzoru nad drukarnią pod zarządem Komisji Rządowej Adamowi Chłędowskiemu, a następnie Janowi Kazimierzowi Ordyńcowi. Monitor, który został powołany w 1824 roku z inicjatywy Szaniawskiego, miał na celu „walkę za prawdy wyższego rzędu, w materiałach religii, moralności, edukacji i towarzyskiego porządku”. W 1829 roku gazeta przekształciła się w Dziennik Powszechny Krajowy i stała się jednym z głównych organów prasowych romantyków.
Z jego inicjatywy w 1827 roku Maurycy Mochnacki podjął półroczną pracę w biurze Cenzury. Sam Mochnacki oceniał postawę Szaniawskiego za niepojętą, uznając, że działając przeciw jakobinizmowi i materializmowi przestał on wierzyć w Polskę. Według niego Szaniawski błędnie uznawał romantyków za „rycerzy feudalizmu”. Szaniawski sprzyjał polskim romantykom w nadziei pozyskania ich dla obozu konserwatywnego. Pod wpływem romantyzmu francuskiego i austriackiego, postrzegał tę tendencję w literaturze jako zjawisko reakcyjno-monarchistyczne. Wierzył w to, że romantyzm, głosząc kult przeszłości i średniowiecza oraz odrzucając racjonalizm, odnowi życie religijne i umocni poglądy konserwatywne.
Występuje w Poemacie Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle Juliusza Słowackiego jako jedna z postaci w piekle. Poza tym postać Szaniawskiego pojawiła się w powieści satyrycznej Władysław Bojomir Juliana Ursyna Niemcewicza i fraszce Franciszka Dzierżykraja-Morawskiego.
Twórczość Współredagował „Gazetę Warszawską”. Zainicjował Korespondencję w materiach obraz kraju i narodu polskiego rozjaśniających. Był prezesem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych oraz członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1801-1804).
Ważniejsze dzieła Bezstronne zastanowienie się nad projektowaną ustawą następstwa tronu w Polszcze. Przez pewnego szlachcica z ziemi łukowskiej, (Warszawa 1790); dat. według T. Kozaneckiego, według Estreichera XXX (1934) 206 był to rok 1789; autorstwo przypisuje mu W. Smoleński; M. Manteufflowa zaprzecza, podając hipotezę o autorstwie innego J. K. Szaniawskiego, członka tej samej rodziny; nowsze badania T. Kozaneckiego zdają się jednak potwierdzać osąd Smoleńskiego List odpowiedni pisany do przyjaciela: Względem Ustawy Rządowej na dniu 3 Maja roku 1791 uchwalonej. Przez J. K. S. szlachcica ziemi łukowskiej, Warszawa 1792, (autorstwo jak wyżej poz. 1) Untersuchungen über die Rechtmässigkeit der Teilung Polens, Warszawa 1794, wyd. 2 zmienione Warszawa 1795; autorstwo niedostatecznie udowodnione; przypisuje mu Estreicher XXX, 206 (za Sz. Askenazym) Über den Einfluss Friedrichs des Zweiten auf die Aufklärung und Ausbildung seines Jahrhunderts. Eine gekrönte Preisschrift, von J. G. Gebhard... O wpływie jaki miał Fryderyk II na Oświecenie i ukształcenie swego wieku; dzieło J. J. Gebharda kaznodziei, uwieńczone przez Akademię Umiejętności, w Berlinie 1801 (recenzja), "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 3 (1801), s. 289-318; rękopis: Biblioteka im. Zielińskich w Płocku, sygn. 54 (pt. Recenzja Pochwały Fryderyka W. wydanej przez Gebharda) Co jest filozofia? Niektóre myśli służyć mogące do porozumiewania się względem odpowiedzi na to pytanie, Warszawa 1802 O znamienitszych systematach moralnych starożytności rzecz krótka... Pismo czytane na publicznym tegoż towarzystwa posiedzeniu dnia 16 listopada 1802 roku, "Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 2 (1803) i odb. Główniejsze rady, 17 XII 1802, rękopis: Biblioteka Narodowa (Biblioteka Ordynacji Krasiń., sygn. 11); pierwsze "dorywczo rzucone myśli", z których m.in. powstały późniejsze Rady przyjacielskie (porównaj poz. 12) System chrystianizmu krótko wyłożony... Pismo czytane na publicznym posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk dnia 5 maja 1803 roku, służące za dalszy ciąg przedsięwziętego wykładu systemów moralnych, "Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 2 (1803) i odb.; sprawozdanie z rozprawy przedłożyli Towarzystwu w roku 1803, S. Staszic i T. Czacki (zobacz rękopis: Muzeum Narodowe w Warszawie, sygn. 473) Rozbiór dzieła J. G. Fichtego pt. Einige Vorlesungen über die Bestimmung des Gelehrten, powst. 1803, rękopis: Biblioteka im. Zielińskich w Płocku; fragmenty ogł. anonimowo "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 12 (1803), s. 226 i następne (pt. Badania Fichte o przeznaczeniu człowieka)