Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja w Ostrołęce (tzw. kościół farny) – parafialny kościół rzymskokatolicki ufundowany w roku 1399, następnie rozbudowany w latach 1641–1658 (prezbiterium), 1739 (nawa) i 1996–2000. Jest to najstarszy ostrołęcki budynek sakralny i jeden z najcenniejszych zabytków miasta.

Historia Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny od początku był miejskim kościołem parafialnym i dla odróżnienia od kościoła klasztornego nazywano go farnym. Pierwszy kościół zbudowano z drewna dzięki fundacji dokonanej w 1399 roku przez księcia mazowieckiego Janusza I Starszego. Z dokumentu wystawionego wówczas dla ostrołęckiego ośrodka duszpasterskiego wynika, że został on uposażony jednym łanem ziemi miary chełmińskiej. Drugim patronem świątyni, obok Najświętszej Maryi Panny, został św. Mikołaj, patron m.in. kupców i żeglarzy, co wiązało się z handlowym charakterem miasta położonego nad Narwią.

Pierwsza drewniana świątynia została zniszczona podczas pożaru Ostrołęki w 1563 lub 1565 roku. W związku z jej odbudową król Zygmunt II August zezwolił proboszczowi Wojciechowi Borukowskiemu na wyrąb drewna w lasach starostwa różańskiego oraz w Puszczy Drążewskiej. Prace przerwał kolejny pożar miasta w 1569 roku, a ich kontynuację umożliwiły m.in. środki przekazane przez Wawrzyńca Białobrzeskiego. Odbudowany kościół spłonął ponownie 25 września 1608 roku. Po tej katastrofie nabożeństwa odprawiano tymczasowo w drewnianej szopie, w której ustawiono ołtarz i zawieszono krucyfiks. Odbudowa przeciągnęła się na pierwsze dziesięciolecia XVII wieku. Jeszcze w 1620 roku kościół nie był ukończony, a w 1622 roku Zygmunt III Waza przeznaczył na potrzeby jego budowy i wyposażenia część kar nakładanych na ostrołęckich kupców, piwowarów i członków cechów.

Zasadniczy etap budowy nowej świątyni rozpoczął się w latach 40. XVII wieku dzięki wsparciu mieszczan i okolicznej szlachty. W latach 1641–1658 zbudowano postgotyckie prezbiterium z zakrystią fundacji Jana Ostrołęckiego oraz rodziców plebana Jakuba Zejdlica. Prezbiterium wzniesiono z cegły i przesklepiono, od północy dobudowano murowaną zakrystię, natomiast korpus nawowy pozostał drewniany do XVIII wieku. Do niego dobudowano murowaną kaplicę Różańcową. Zasadnicze prace ukończono przed najazdem szwedzkim w 1655 roku.

W czasie potopu szwedzkiego, po zajęciu Ostrołęki przez wojska szwedzkie w 1656 roku, świątynia została uszkodzona. W następnych dziesięcioleciach proboszcz Walenty Humięcki przeprowadził remont wnętrza, wykonując m.in. ceglaną posadzkę w murowany prezbiterium i drewnianą w drewnianej nawie oraz odnawiając kaplicę Różańcową. 14 lutego 1696 roku kościół konsekrował biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski. Otrzymał on wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja Biskupa.

W 1723 przygotowania do budowy murowanego korpusu podjął proboszcz Franciszek Niski, który podpisał kontrakt o budowę kościoła z architektem Bajem (Karolem Bayem lub Janem Bayem) . W 1739 roku biskup płocki Antoni Sebastian Dembowski skierował do Ostrołęki "architekta z Jabłonny", a w 1740 dokonano rozliczenia z architektem "Bajem". W rezultacie w miejscu drewnianej zbudowano w latach 1739–1740 murowaną nawę w stylu barokowym. Dalsze prace wykończeniowe przy świątyni prowadzono przez kolejne lata. W 1751 roku Wincenty Rachetti wykonanał sklepienie zakrystii, następnie przemurowywano zakrystię i prezbiterium, wykańczano kaplicę, dachy kryte dachówką oraz wnętrze kościoła.

Do 1763 roku kościół został otynkowany i oszklony, a we wnętrzu ustawiono drewnianą ambonę. W 1773 roku świątynię ponownie konsekrował biskup kujawski Jan Dembowski, działając za zgodą biskupa płockiego Hieronima Antoniego Szeptyckiego. Kościół otrzymał wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, a św. Mikołaj pozostał jego współpatronem. Prace budowlane i wykończeniowe trwały do lat 80. XVIII wieku, kiedy świątynia uzyskała zasadniczy barokowy kształt zachowany do XX wieku.

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku pogorszył się stan techniczny kościoła. W 1817 roku władze wojewódzkie zwracały uwagę na pęknięcia i zawilgocenie sklepień grożących zawaleniem. Do 1819 roku, staraniem proboszcza Józefa Budnego oraz ostrołęckich mieszczan, sklepienie wzmocniono żelaznymi ankrami. W kolejnych latach wymieniano elementy więźby dachowej, naprawiano dach, sygnaturkę, tynki, okna i wyposażenie wnętrza.

Szczególnie poważne zniszczenia nastąpiły podczas bitwy pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku. Wybuch granatu spowodował pożar, który zniszczył dach i całą jego konstrukcję. Kościół pozbawiony pokrycia ponownie zaczął ulegać zawilgoceniu. W 1832 roku proboszcz Wojciech Dłużniewski zwrócił się o środki na odbudowę; uzyskane fundusze umożliwiły wykonanie nowej więźby, obniżenie dachu i pokrycie go dachówką holenderką. W ściany kościoła wmurowano kule armatnie pochodzące z bitwy.

W drugiej połowie XIX wieku świątynia była wielokrotnie remontowana. W latach 1853–1859 wymieniono pokrycie dachowe, oszklono okna, odnowiono chór i kaplicę Różańcową. W 1863 roku na dachu ustawiono nową sygnaturkę wykonaną przez warszawskiego cieślę Ferdynanda Milę. W latach 70. XIX wieku odnowiono ławki, konfesjonały, ambonę, chrzcielnicę i organy, pomalowano także sklepienie i ściany prezbiterium oraz przeprowadzono prace przy siedmiu ołtarzach. Po 1885 roku drewniany chór zastąpiono murowanym, wspartym na kolumnach.

Kolejny większy remont rozpoczęto w latach 90. XIX wieku z powodu złego stanu dachu i sklepienia nawy. Prace ukończono w 1899 roku. Do 1909 roku wnętrze ozdobił polichromią Antoni Dowmont, a w 1911 roku w prezbiterium położono nową terakotową posadzkę i ustawiono chrzcielnicę. W tym samym okresie zakupiono czternaście terakotowych stacji Drogi Krzyżowej.

W czasie I wojny światowej pociski artylerii niemieckiej naruszyły dach i ściany. Podczas bombardowania Ostrołęki w lecie 1915 roku spłonął dach, sklepienie zostało osłabione, a długotrwały ostrzał artyleryjski uszkodził mury. Niemieckie władze okupacyjne dokonały również rekwizycji części wyposażenia. W 1916 roku odbudowano więźbę dachową. 23 lutego 1928 roku fara została formalnie uznana za zabytek, w związku z czym kolejne prace wymagały zgody władz konserwatorskich.

Na początku lat 30. XX wieku wykonano nową więźbę i pokryto dach. W dniach 1–2 lipca 1933 roku w wyremontowanym kościele odbył się Kongres Eucharystyczny pod patronatem biskupa łomżyńskiego Stanisława Kostki Łukomskiego.

W 1938 roku rozpoczęto nieukończoną rozbudowę polegającą na budowie naw bocznych i części frontowej. Projekt powstał z inicjatywy proboszcza Edmunda Waltera. Do września 1939 roku rozebrano wcześniejszą kruchtę zachodnią i wzniesiono nową oraz wykonano otwory w bocznych ścianach kościoła i kaplicy Różańcowej, przygotowując połączenie ze wznoszonymi nawami. Wybuch II wojny światowej przerwał prace.

W czasie II wojny światowej świątynia została przez okupantów niemieckich zamieniona w więzienie, a później na magazyn zbóż i nawozów sztucznych; następnie utworzono w niej warsztat naprawczy dla czołgów. Niemcy rozebrali również nowo wzniesione elementy rozbudowy kościoła. Po opuszczeniu Ostrołęki przez wojska niemieckie świątynia wróciła pod zarząd kościelny. W 1946 roku komisja konserwatorska z udziałem przedstawicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz władz wojewódzkich stwierdziła zły stan budowli i nakazała jej pilne zabezpieczenie.

Powojenną odbudowę prowadził proboszcz Bronisław Tałandzewicz. Na początku lat 50. XX wieku wnętrze ozdobiła malowidłami warszawska artystka Ewa Przeorska, odnowiono także chór i organy. 23 maja 1955 roku kościół został rekonsekrowany przez biskupa pomocniczego Aleksandra Mościckiego. W następnych dziesięcioleciach kontynuowano remonty: w 1971 roku wymieniono dach, rok później wykonano izolację przeciwwilgociową i odnowiono tynki, a pod koniec lat 70. wymieniono część wyposażenia.

W latach 1990–1995 przeprowadzono konserwację zabytkowych ołtarzy i ambony. W 1996 roku, za probostwa Zygmunta Żukowskiego, powrócono do koncepcji rozbudowy świątyni zapoczątkowanej przed II wojną światową. W latach 1996–2000 kościół został powiększony przez dobudowanie dwóch naw bocznych, kruchty oraz rozbudowanie zakrystii. Zasadnicze prace przy nowych nawach zakończono w 1999 roku, a całość inwestycji w następnym roku.

Wnętrze i wyposażenie Historyczną część wnętrza tworzą szersza nawa oraz węższe, dwuprzęsłowe prezbiterium. Ściany nawy rozczłonkowane są płytkimi wnękami arkadowymi oraz uproszczonymi pilastrami w typie toskańskim, ponad którymi biegnie słabo zaznaczony gzyms. Nawę nakrywa sklepienie kolebkowe wzmocnione podwójnymi pasami spływającymi na zdwojone pilastry. Prezbiterium przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, natomiast dawną kaplicę – sklepienie krzyżowe. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch filarach.

Obecny układ przestrzenny jest wynikiem licznych przebudów świątyni. Najstarszą częścią murowanego kościoła jest prezbiterium z zakrystią, wzniesione w połowie XVII wieku, natomiast murowany korpus nawowy powstał w latach 1739–1740. W latach 1996–2000 kościół ponownie powiększono, dobudowując dwie nawy boczne i kruchtę oraz rozbudowując zakrystię.

Najcenniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ołtarz główny z początku XVIII wieku. Ma on dwukondygnacyjną architektoniczną strukturę z kolumnami oraz rozbudowanym zwieńczeniem. Między kolumnami dolnej kondygnacji ustawione są rzeźby św. Piotra i św. Pawła pochodzące z drugiej połowy XIX wieku. W górnej kondygnacji znajdują się starsze, wykonane około 1700 roku figury św. Andrzeja oraz świętego identyfikowanego w literaturze jako św. Kosma lub św. Jan Damasceński, natomiast w szczycie umieszczono dwie rzeźbione personifikacje.

W polu głównym ołtarza głównego znajduje się obraz Przemienienia Pańskiego, natomiast w jego zwieńczeniu obraz św. Mikołaja Biskupa z około połowy XIX wieku.

W kaplicy znajduje się ołtarz boczny z końca XIX wieku. Umieszczony w nim obraz Matki Boskiej Różańcowej ze św. Dominikiem został namalowany w 1890 roku przez Antoniego Murzynowskiego i jest sygnowany przez artystę.

Do najcenniejszych elementów wyposażenia należy rokokowa ambona, wykonana przed 1781 rokiem. Jej korpus zdobią płaskorzeźbione przedstawienia czterech Ewangelistów. W zwieńczeniu ponad baldachimem umieszczono półpostać niezidentyfikowanego biskupa, przypuszczalnie św. Mikołaja. Charakterystyczną cechą ambony jest silnie wybrzuszony korpus, którego forma przypomina kielich kwiatu.

Z dawnego wyposażenia zachował się zespół XIX-wiecznych obrazów religijnych. Należą do niego „Cud św. Walentego” oraz „Św. Barbara” z drugiej połowy XIX wieku, a także obraz „Św. Józef z Dzieciątkiem” namalowany w 1892 roku przez Adriana Głębockiego. W 2020 roku obrazy św. Barbary, św. Trójcy i św. Walentego zostały objęte ratunkowymi pracami konserwatorskimi i restauratorskimi.

W kościele zachowała się kamienna kropielnica z wyrytą datą 1811.

W kruchcie znajduje się barokowo-ludowy krucyfiks, zaliczany do starszego wyposażenia świątyni.

W wyposażeniu parafii zachowały się również zabytkowe sprzęty liturgiczne. Należy do nich srebrny kielich ozdobiony złoconą dekoracją z motywami akantu i uskrzydlonych główek anielskich, którego formy ornamentalne wskazują na okres około 1700 roku.

W skarbcu parafialnym znajdują się ponadto dwa barokowe relikwiarze w formie monstrancji. Relikwiarz św. Aurelii posiada warszawską cechę probierczą i datowany jest na ostatnie dziesięciolecie XVIII wieku. Relikwiarz św. Konstancji jest dziełem niejednorodnym – jego starsze elementy ozdobione ornamentyką regencyjną pochodzą z XVIII wieku, natomiast część została przekształcona lub uzupełniona w XIX wieku.

Zachował się również barokowy ornat z XVIII wieku, dekorowany dużymi motywami kwiatowymi charakterystycznymi dla późnej fazy rozwoju polskiego haftu barokowego.