Olsza czarna (Alnus glutinosa (L.) Gaertn.) – gatunek drzew z rodziny brzozowatych. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, w zachodniej Azji i w północno-zachodniej Afryce. W Polsce występuje na niżu i niższych położeniach górskich. Istotny gatunek lasotwórczy na siedliskach bagiennych i wilgotnych.

Rozmieszczenie geograficzne Rośnie niemal w całej Europie z wyjątkiem Islandii i części wysp Morza Śródziemnego, poza tym w północno-zachodniej Afryce (od Maroka po Libię) oraz w zachodniej Azji – w Azji Mniejszej, w rejonie Kaukazu, w Iranie, w Kazachstanie i zachodniej Syberii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym obszarze z wyjątkiem wyższych położeń górskich.

Jako gatunek introdukowany występuje w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, na południu Ameryki Południowej i Afryki, w Nowej Zelandii i na Tasmanii.

Morfologia Pokrój Drzewo osiągające wysokość 10–30 m, rzadziej do 35 lub 40 m. Korona luźna z konarami zwykle wzniesionymi. Ma dużą zdolność do tworzenia odrostów ze ściętych pni. Pień Kora na młodych drzewach ciemnobrunatna i gładka, z wyraźnymi, okrągławymi przetchlinkami, na starszych ciemnoszara, prawie czarna, spękana tafelkowato. Roczne gałązki nagie, matowe, szarobrązowe z wyraźnymi, jaśniejszymi i okrągławymi przetchlinkami. W czasie wegetacji młode pędy są nieco lepkie. Pąki Odwrotnie jajowate, lepkie, odstające od gałązki na długich szypułkach. Liście Skrętoległe i ogonkowe. Ogonki do 3, rzadziej 4,5 cm długości. Blaszki okrągławe lub odwrotnie jajowate, zazwyczaj długości 4–11 cm i szerokości 3–11 cm, z tępym lub wyciętym wierzchołkiem, brzeg nierówno podwójnie grubo piłkowany i falisty. Górna strona blaszki błyszcząca i ciemnozielona, dolna jaśniejsza i matowa. Młode liście są lepko ogruczolone. Od głównego nerwu odchodzi 5–8 par nerwów bocznych. Po spodniej stronie w kątach nerwów kępki włosków.

Kwiaty Zebrane w kotki. Roślina wytwarza je już przed zimą. W zimie kotki mają kolor czerwonawy, podczas kwitnienia stają się zielonkawe. Kotki męskie o długości ok. 8–16 cm, zwisające, luźne, występują po 3–5 razem. Na żółtozielonej osi kwiatostanu występują brunatnoczerwone podsadki, w ich kątach zredukowane kwiaty męskie z czerwonymi pylnikami. Kotki żeńskie o długości ok. 1,5 cm występują w pęczkach po 3–5. Osadzone są na wyraźnych szypułkach. Owoce Po przekwitnięciu kotki żeńskie silnie drewnieją tworząc czarne owocostany o długości do 3 cm, przypominające wyglądem małe szyszki. Owocem jest mały (do 2,5 mm średnicy i 0,5 mm grubości), okrągławy i spłaszczony, brunatny orzeszek otoczony wąskim, skórzastym, brązowym skrzydełkiem.

Biologia i ekologia

mały|Olchy czarne w rezerwacie przyrody Olszynka Grochowska Megafanerofit. Roślina jednopienna z oddzielnymi kwiatostanami męskimi i żeńskimi, rozwijającymi się przed liśćmi, bardzo wczesną wiosną. Kwitnie od marca do kwietnia, wiatropylna. Owocować po raz pierwszy zaczynają drzewa 20–30-letnie. Nasiona wysypują się zimą.

Drewno nie zróżnicowane na biel i twardziel.

Liczba chromosomów 2n = 28.

Wymagania siedliskowe Olsza czarna występuje w mokrych lasach, wzdłuż rzek, na terenach zalewowych, w miejscach okresowo zalewanych, ale też z wodą długotrwale stagnującą na mokradłach. Najczęściej porasta gleby tworzące się na torfie niskim. Roślina światłolubna. Rośnie w miejscach wilgotnych, z wysokim poziomem wody gruntowej. Unika podłoży wapiennych, suchych i gleb piaszczystych. Rosnąca w takich warunkach roślina przyjmuje krzaczastą formę. W Sudetach i Karpatach bardzo rzadka i występuje tylko w reglu dolnym. Tworzy czyste lub mieszane drzewostany.

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla lasów bagiennych Cl. Alnetea glutinosae, SAll. Alnenion glutinoso-incanae.

Oddziaływania międzygatunkowe thumb|Objawy żerowania kolbowca olchowego i larwy hurmaka olchowca thumb|Dorosłe osobniki pienika olchowca Do największych szkodników olszy czarnej należą: Kloszowiec olchowy (Eriophyes inangulis) – roztocz, przedstawiciel roślinożernych szpecieli, żeruje tylko na olszy czarnej. Objawem żerowania są kloszowate wypukłości w kątach nerwów wzdłuż nerwu głównego. Kolbowiec olchowy (Eriophyes laevis) – przedstawiciel szpecieli, żerujący na liściach. Objawem żerowania są brodawkowate wyrośla na wierzchniej stronie blaszki liściowej, o wysokości 2–3 mm. Wyrośla początkowo są jasnozielone, następnie czerwienieją, a w lipcu brązowieją. Liście, na których żerują roztocza wcześniej opadają. Pilśniowiec olchowy (Aceria brevitarsus) – roztocz, żerujący na spodniej stronie liści, gdzie w miejscach żerowania tworzy się srebrzysta pilśń. Na wierzchniej stronie liścia widać jaśniejsze wypukłości. Hurmak olchowiec (Agelastica alni) – na liściach żerują larwy i postać dorosła chrząszcza. Larwy pojawiają się od czerwca do lipca i żerują przez ok. 3 tygodnie. Zjadają miękisz, a następnie wygryzają blaszkę między nerwami. Dorosłe osobniki żerują krótko. Zwijacz brzozowiec (Deporaus betulae) – na liściach żerują larwy i osobniki dorosłe tego chrząszcza. Miniarka brzozówka (Agromyza alnibetulae) – larwy tej muchówki żerują także na olszach. Objawem żerowania jest długa i kręta mina widoczna na blaszce liściowej, powstająca od szczytu liścia. Zwiotka olszowa (Fenusa dohrnii) – błonkówka, której larwy żerują wewnątrz liści. Objawem żerowania są pęcherzykowate, brązowe miny, zlokalizowane między dwoma nerwami bocznymi. W wyniku żerowania blaszka liściowa ulega zniekształceniu i często liść opada. Zżernica olszowa (Heterarthrus vagans) – na olszy występuje rzadziej niż zwiotka olszowa. Larwy żerując wewnątrz liści także tworzą miny. Zdobniczka podlistnoolchowa (Pterocallis alni) – mszyca żerująca pojedynczo lub w małych grupach na spodniej stronie liści. Na blaszce liściowej widoczne są żółte plamy. Miodówka olszowa (Psylla alni) – larwy i osobniki dorosłe tego pluskwiaka żerują na pędach okryte kłaczkowatą wełną. Wysysają soki, ograniczając wzrost pędów i zmniejszając ich turgor. Pienik olchowiec, pienik olszowiec (Aphrophora alni) – pluskwiak, którego larwy od kwietnia-maja żerują na szyjkach korzeniowych. Dorosłe osobniki żerują od czerwca lub lipca do jesieni. Nakłuwają tkankę na pędach i wysysają z łyka sok. W miejscach żerowania powstają pierścieniowate zgrubienia, pędy są osłabione i łamliwe.

Zmienność Tworzy mieszańce z olszą szarą typową (Alnus × pubescens Tausch.) oraz z Alnus incana subsp. rugosa (Alnus × silesiaca Fiek).

W obrębie gatunku wyróżnia się pięć podgatunków: Alnus glutinosa subsp. antitaurica Yalt. – występuje w Turcji i Iranie, Alnus glutinosa subsp. barbata (C.A.Mey.) Yalt. – występuje w Turcji i Iranie, Alnus glutinosa subsp. betuloides Ansin – występuje w Turcji, Alnus glutinosa subsp. glutinosa Alnus glutinosa subsp. lusitanica (Vít, Douda & Mandák) Devesa – występuje na Półwyspie Iberyjskim,

Nazewnictwo Polska nazwa drzewa pochodzi od barwy kory, wykorzystywanej niegdyś do farbowania na czarno.

Znaczenie użytkowe mały|Drewno olszy czarnej Drewno: Lekkie, miękkie, łupliwe, odporne na długie przebywanie w wodzie. Podczas wysychania paczy się. Zaraz po przecięciu jest żółtawobiałe, ale w zetknięciu z powietrzem wkrótce zmienia kolor na pomarańczowo-czerwony. Wykorzystuje się je w meblarstwie do produkcji sklejki, w budownictwie (np. na płoty), stosowane jest do toczenia, do wyrobu drewnianego obuwia, trzonków do narzędzi, ołówków, wyrabiano z niego formy w hutach szklanych. Szczególnie dobrze nadaje się na przedmioty narażone na stałe przebywanie w wodzie, podczas gdy w powietrzu jest dość nietrwałe. Wykonuje się z niego różne elementy budowli regulacyjnych stosowanych w hydrotechnice, zwłaszcza kołki opasek brzegowych. Drobniejsze pędy i gałęzie wykorzystywane są do przygotowania faszyny. Stanowi także materiał opałowy, wędzarniczy i służy do produkcji węgla drzewnego.

Kora używana jest do produkcji garbników (zawiera ich do 16%). Czasami uprawiana jako roślina ozdobna. Jest też używana do zadrzewień krajobrazowych.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Olsza czarna lasypolskie.pl, Otwarta Encyklopedia Leśna

Kategoria:Brzozowate