Architektura barokowa w Rosji – od lat 80. XVII wieku do lat 60. XVIII wieku panował w budownictwie rosyjskim barok, który był zarazem pierwszym stylem zachodnioeuropejskim dominującym w sztuce rosyjskiej. Sztuka barokowa w Rosji była wolna od egzaltacji i mistycyzmu charakterystycznych dla krajów katolickich i wykazywała wiele specyficznych cech narodowych, wynikających z poczucia dumy z sukcesów państwa i narodu rosyjskiego. Barok rosyjski wykształcił szereg oryginalnych form i rozwiązań architektonicznych.

Tło historyczne Sztuka na ziemiach rosyjskich przez długi okres rozwijała się niezależnie od drogi, przez którą przechodziły inne państwa europejskie. Dopiero pod panowaniem Piotra I nastąpiło zbliżenie do Europy Zachodniej i włączenie sztuki rosyjskiej w nurt przemian zachodzących na tym kontynencie. Jednak już wcześniej, zwłaszcza w okresie renesansu, widoczne były oddziaływania sztuki europejskiej na tradycje narodowe.

W drugiej połowie XVI wieku w architekturze występowały dwa nurty stylistyczne. Budowano cerkwie, w których do tradycyjnych wzorów wprowadzano inspirowane renesansem elementy zdobnicze i konstrukcyjne oraz obiekty nawiązujące do drewnianej architektury sakralnej. Zastępując powszechnie stosowane drewno kamieniem lub cegłą nadal wznoszono cerkwie zachowujące plan kwadratu lub ośmioboku i zwieńczano je tradycyjnymi, ruskimi dachami namiotowymi nad piętrami kokoszników – np. cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomieńskim na przedmieściach Moskwy, zbudowana w 1532 roku. W bardziej skomplikowanych rozwiązaniach, główne wnętrze otaczały kaplice z dachami w kształcie tradycyjnych, cebulowych kopuł – np. sobór Wasyla Błogosławionego zbudowany w latach 1555–1561 w Moskwie.

W pierwszej połowie XVII wieku Zachód nadal oddziałuje na sztukę Rosji. Najwyraźniejsze odstępstwa widoczne są w nowym, bardziej realistycznym sposobie malowania ikon (tzw. styl friaski) i rozwoju malarstwa świeckiego. Także w architekturze cerkiewnej a zwłaszcza ich wystroju zaznacza się inne od tradycyjnego podejście do kształtowania bryły i wnętrza. Zachowany zostaje układ pięciokopułkowy wsparty na czterech lub sześciu kolumnach. Jednak bębny podpierające kopuły otrzymują smuklejsze proporcje i często są niewidoczne z wnętrza budowli przykrytej sklepieniem lub dachem. Zanikają stosowane wcześniej zwieńczenia piramidami, ozdobną funkcję nadal pełnią licznie nagromadzone kokoszniki. Przykładem takiego rozwiązania jest cerkiew Opieki Matki Bożej na Rubcowie w Moskwie zbudowana w latach 1619–1629.

Barok kozacki (ukraiński)

Od upadku w XII wieku Kijów i ziemie ukrainne nie odgrywały żadnej decydującej roli w sztuce ruskiej. Dawne, wielkie świątynie kijowskie uległy jeszcze przed najazdem tatarskim zaniedbaniu, następnie popadły w ruinę i były opuszczane przez duchowieństwo. Do wskrzeszenia życia artystycznego na Ukrainie doszło od lat 40. XVII wieku w związku z działalnością metropolity Piotra Mohyły, Bohdana Chmielnickiego i Iwana Mazepy. Uformowany w połowie XVII wieku barok ukraiński wynikał poniekąd z prób nawiązania do tradycyjnej, prawosławnej sztuki ruskiej, jednak w znacznej mierze ulegał wpływom architektury zachodniej. Barok kozacki był rozwijany na terytorium Rosji od zawarcia ugody perejasławskiej (1654), głównie na terenach osadnictwa kozackiego, przede wszystkim w Małorosji i sąsiednich krainach, na Syberii i okazjonalnie w wielkich miastach, np. Moskwie. W stylu baroku kozackiego nie powstało wprawdzie żadne dzieło o przełomowym znaczeniu artystycznym, wywarł on jednak istotny wpływ na architekturę Moskwy i barok moskiewski, gdzie powstał szereg budynków znacznie oryginalniejszych.

Między nową architekturą ukraińską z XVII wieku a budownictwem staroruskim brakowało ciągłości rozwojowej. Najstarsze zachowane drewniane cerkwie ukraińskie zostały wybudowane już w okresie baroku, np. sobór Św. Trójcy w Nowomoskowsku (1775–1778). Pomimo znaczących różnic, można je, podobnie jak cerkwie z Środkowej i Północnej Rosji, podzielić na dwa główne typy: cerkwie na planie prostokąta (typ „kleti”, spotykany najczęściej w Galicji i Karpatach) oraz cerkwie na planie ośmioboku, typowe dla Naddnieprza. Murowane, barokowe cerkwie kozackie można podzielić na dwie grupy. W pierwszej z nich typy o tradycyjnym założeniu rusko-bizantyńskim (pięciokopułowe lub tylko krzyżowo-kopułowe) otrzymały zewnętrzną powłokę barokową. Grupę drugą stanowią natomiast po prostu zachodnie, bazylikalne kościoły barokowe, dostosowane do potrzeb kultu wschodniego. Do najważniejszych przykładów pierwszego typu należą: sobór św. Mikołaja w Nieżynie (1654–1658), cerkiew Św. Trójcy monasteru Hustyńskiego (1672) i cerkiew Wszystkich Świętych na Bramie Targowej Ławry Pieczerskiej, którą zbudował na zlecenie hetmana Mazepy moskiewski budowniczy O. D. Starcew w latach 1696–1698. W latach 1685–1706 odnowiono kijowski sobór Mądrości Bożej. Przebudowa zmieniła z gruntu wygląd świątyni nadając jej z zewnątrz charakter barokowy. Staroruski charakter zachowały jedynie część apsydalna i wewnętrzna budowli.

W stylu baroku kozackiego powstały na terenie dzisiejszej Rosji m.in. sobór Narodzenia Jezusa Chrystusa w Starodubie (1677), niezachowany sobór Zwiastowania w Woroneżu (1682), wojskowy sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Czerkasku (1706–1719) i sobór Trójcy Świętej w Tiumeniu (ok. 1710). Swoistą kompilację baroku moskiewskiego i kozackiego stanowi cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Jasieniewie (1698).

Barok moskiewski

W 1652 roku patriarchą moskiewskim i całej Rusi został Nikon. Jego reformy, w których dążył do ujednolicenia praktyki liturgicznej Cerkwi rosyjskiej z tradycją grecką miały wpływ także na architekturę. Zakazał stosowania elementów kojarzących się ze sztuką zachodu a także tradycyjnych elementów architektury rosyjskiej, które zostały uznane za zbyt świeckie np. dachów namiotowych). Zahamowanie wpływów zachodnich nie trwało długo. ugoda perejasławska (1654), podpisany w 1667 rozejm andruszowski i podporządkowanie Moskwie tzw. Zadnieprza z Kijowem i Smoleńska oraz odsunięcie Nikona od władzy (1666) ponownie otwarły Moskwę na nowe trendy stylistyczne. Pierwsze wpływy baroku na terenie dzisiejszej Rosji można dostrzec już w I. połowie XVII wieku, np. niezachowany drewniany kościół św. Trójcy w Siebieżu (1625) i kościół w Trubczesku (1640–1645) w stylu baroku polskiego. Barok, który zdążył w połowie XVII wieku zagościć na Ukrainie (tzw. barok kozacki) wywarł na początku lat 80. XVII wieku znaczny wpływ na architekturę moskiewską. Nieco mniejszy wpływ wywarły również barok polski, sarmacki i wileński. Często, szczególnie wobec wczesnej fazy baroku moskiewskiego stosowana jest także nazwa – barok naryszkiński (od nazwiska rodziny bojarów Naryszkinów, fundatorów wielu nowych cerkwi). Niekiedy wyróżnia się krótkie okresy baroku golicyńskiego i stroganowskiego. Mimo dominacji baroku, na prowincji nadal była rozwijana architektura ruska w stylu XVII wieku, opierająca się na dawnych wzorach moskiewskich i lokalnych.

Barok naryszkiński

Około 1682 roku doszło ostatecznie do wykształcenia się „baroku moskiewskiego”, zwanego niekiedy „łabędzim śpiewem architektury staroruskiej”. Za jedną z pierwszych w całości barokowych świątyni w Moskwie uważa się niezachowaną cerkiew carewicza Joazafa Indyjskiego (1684–1687), wybudowaną na planie „ośmiobok na czteroboku”. Tradycyjne wzory zostały wzbogacone nowym detalem architektonicznym stosowanym zwłaszcza w obramowaniach okien, portalach i przy podziałach na elewacji. W konstrukcji budynków wiele elementów typowo rosyjskich również uległo zachowaniu. Zjawiły się również nowe koncepcje architektoniczne oraz budowle stanowiące niezwykle specyficzną syntezę wzorów basztowych cerkwi ukraińskich i tradycyjnej architektury moskiewskiej. Budynki charakteryzowały się nierzadko zwartą, spiętrzoną bryłą o symetrycznie rozwiązanych elewacjach. Znacznie chętniej stosowano rozwiązania oparte na układach centralnych i centralno-podłużnych. Do kwadratowego planu dodawano cztery lub dwie półkoliste absydy zwieńczone bogatymi attykami. Wypiętrzona centralna kopuła zaczyna upodabniać się do latarni. Do czołowych architektów baroku naryszkińskiego należeli: Jakow Buchwostow, Iwan Zarudny, Piotr Potapow, Osip Starcew i Michaił Czogłokow.

Przykłady architektury sakralnej Moskwa i jej okolice: Zabudowa Monasteru Nowodziewiczego w Moskwie z lat 1682–1688, m.in. Cerkiew nadbramna Przemienienia, zbudowana w latach 1687–1689 Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, zbudowana w latach 1685–1687 Monastyr Doński Nowy Sobór, zbudowany w latach 1684–1693 Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Moskwie (1687, arch. Siergiej Turczaninow) Cerkiew Ikony Matki Bożej „Znak” w Moskwie (1689–1691) Cerkiew Opieki Matki Bożej (ros. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы) w Filiach pod Moskwą (1693–1696) Cerkiew Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego (ros. Храм Спаса Нерукотворного Образа) w Uborach, pod Moskwą (1694–1697) Cerkiew Trójcy Świętej (ros. Церковь Троицы Живоначальной) w dawnej wsi Troice-Łykowo, ob. rejon Strogino, Moskwa (1698–1704) Wieża Mienszykowa, zbudowana w latach 1704–1706, wł. cerkiew św. Gabriela Archanioła Riazań Sobór Borysa i Gleba w Riazaniu (1686, arch. Jakow Buchwostow) Kremlowski sobór Zaśnięcia Matki Bożej (ros. Успенский собор Рязанского кремля)), zbudowany w latach 1693–1699 Cerkiew Św. Ducha (ros. Церковь Святого Духа), zbudowana w latach 1688–1689 i cerkiew nadbramna Jana Chrzciciela (церковь Иоанна Предтечи) z 1698 r. w klasztorze Opieki Matki Bożej w Sołotczi (ros. Солотчинский Покровский монастырь) pod Riazaniem, Astrachań Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Astrachaniu, (ros. Успенский собор}, zbudowany w latach 1698–1710 Putywl Sobór Narodzenia Bogurodzicy żeńskiego Monasteru Mołczańskiego, przebudowany w stylu barokowym w 1778 roku - unikatowy, jedyny zachowany zabytek baroku moskiewskiego na Ukrainie

Przykłady architektury świeckiej Do najznaczniejszych przykładów architektury świeckiej należy niezachowana wieża Sucharewa w Moskwie (1692–1695), w której mieściło się m.in. drugie najstarsze (po archangielskim) obserwatorium astronomiczne w Rosji, gmach Akademii Słowiano-Greko-Łacińskiej w Moskwie (1687), Pałac Worobjowski (1687), Komnaty Trojekurowa na Ochotnym Rjadzie (1696), Dwór Mienniczy na Placu Czerwonym (1697), dwór kniazia Gagarina na Bolszoj Łubinace (1699) i gmach Prikazu Ziemskiego w Moskwie (około 1700).

Barok stroganowski

Barok stroganowski (1688–1712) stanowił konserwatywny nurt w ramach moskiewskiego baroku, typowy dla rosyjskiej prowincji. Nazwa stylu pochodzi od fundatorów, kupców Stroganowowych. Głównymi przykładami stylu stroganowskiego są cztery świątynie prawosławne w Niżnym Nowogrodzie i na Rosyjskiej Północy.

Główne przykłady: Monaster Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Solwyczegodzku z soborem tego samego wezwania (ok. 1680–1697) Cerkiew Smoleńskiej Ikony Matki Bożej w Gordiejewce (ok. 1680–1697) Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej w Ustiużnej (1694) Cerkiew Narodzenia Matki Bożej w Niżnym Nowogrodzie (1696–1719).

Wpływ stylu stroganowskiego jest widoczny również w szeregu kolejnych budowli oraz pokrewne budynki w Moskwie i okolicach: Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy „Wielki Krzyż” w Moskwie (ok. 1680–1688) – niezachowana Sobór Św. Trójcy w Wierchoturiu (1703–1712) Cerkiew św. Mikołaja w Niurbie (1704) Dom Stroganowowych w Usoliu (1724).

Barok golicyński

Barok golicyński (1690–1714) stanowił najbardziej radykalny nurt w ramach baroku moskiewskiego, całkowicie odrzucający wszelkie elementy tradycyjnej architektury rosyjskiej. Nazwa stylu pochodzi od kniaziów Golicynów, w szczególności Wasylija Golicyna, sprawującego rządy podczas regencji Zofii. Do najznaczniejszych przykładów stylu golicyńskiego należą cerkwie i pałace zaprojektowane na zamówienie Golicynów.

Główne przykłady: