240px|right|thumb|Przykład plurale tantum: desygnat składający się z dwóch symetrycznych części ()

Plurale tantum (lm. pluralia tantum) – rzeczownik występujący pod względem formalnym jedynie w liczbie mnogiej mimo znaczenia liczby pojedynczej lub niepoliczalności desygnatu.

W języku polskim Cechy charakterystyczne W języku polskim pluralia tantum zwykle mają rodzaj niemęskoosobowy.

Rzeczowniki takie mogą być albo policzalne (np. drzwi, usta), albo niepoliczalne (np. fusy, męty). Tylko te pierwsze łączą się z określeniami liczebnikowymi, przy czym zwykle takim określeniem są liczebniki zbiorowe (dwoje skrzypiec, troje drzwi). Nieraz liczebnik zbiorowy bywa też zastępowany tzw. wykładnikiem miary, np. jedne okulary – jedna para okularów.

Grupy znaczeniowe Często są to: nazwy uroczystości, obrzędów, specjalnych okresów itp., np. chrzciny, andrzejki, ferie, urodziny, zaręczyny; nazwy geograficzne oznaczające większe zwarte obszary, np. Tatry, Alpy, Helsinki; rzeczy składające się z kilku (zazwyczaj dwóch) części, ustawionych wobec siebie symetrycznie, np. spodnie, usta, widły, nożyce / nożyczki, obcęgi, drzwi, skrzypce, szczypce, grabie, okulary itp.; niektóre wyrazy niepoliczalne, np. fusy, wnętrzności, banialuki, pomyje.

Przypadki szczególne Na granicy pomiędzy kategorią plurale tantum a zwykłą liczbą mnogą stoi polski rzeczownik rodzice, który jest etymologicznie w zasadzie zwykłą formą mnogą od rodzic, które pierwotnie oznaczało ojciec (istniała też żeńska forma rodzica czyli matka). Ponieważ jednak wyraz rodzic w pierwotnym znaczeniu używany był rzadko i jako słowo podniosłe bądź żartobliwe, forma rodzice się usamodzielniła i zaczęła być postrzegana jako osobny wyraz. Z niej wyodrębniła się wtórnie forma rodzic jako jedno z rodziców. Obecnie jednak słowniki traktują liczbę pojedynczą jako poprawną, choć czasami zaleca się jej ograniczanie do języka potocznego.

Jeszcze do niedawna słowo fochy używane było wyłącznie w liczbie mnogiej i niektóre źródła normatywne podają tę formę jako jedyną dopuszczalną. Obecnie słowa tego używa się również w liczbie pojedynczej, np. w wyrażeniu strzelać focha.

Niektóre formy liczby pojedynczej rzeczowników plurale tantum używane są wyłącznie żartobliwie, np. spodzień (od spodnie).

Pluralia tantum w innych językach Niektóre pojęcia są wyrażane jako pluralia tantum w wielu językach, np. i ; , i ; i (oczki). Inne natomiast nie wykazują takich podobieństw, np. i , (czasy) i . Dotyczy to również nazw geograficznych – np. w większości języków Helsinki mają liczbę pojedynczą, por. , – ale: .

Inne języki słowiańskie W języku serbsko-chorwackim pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch części, np. „okulary”, „nożyczki”, „gazeta”, „drabina”, „spodnie”, a także niektóre części ciała: „plecy”, „piersi”, „usta”.

W języku bułgarskim pluralia tantum to: nazwy tradycyjnych obrzędów; nazwy pasm lub masywów oraz łańcuchów górskich, np. Rodopite „Rodopy”, Ałpite „Alpy”, Karpatite „Karpaty”; rzeczowniki zbiorowe, np. raznoski „wydatki”, finansi „finanse”, trici „otręby”; rzeczowniki określające przedmioty składające się z co najmniej dwóch elementów, np. ocziła „okulary”, sztipci „szczypce”, okowi „kajdanki”.

W języku bułgarskim pluralia tantum nie łączą się z liczebnikami głównymi.

W języku czeskim pluralia tantum to m.in.: rzeczowniki opisujące przedmioty złożone z dwóch części, np. nůžky „nożyczki”, kalhoty „spodnie”, brýle „okulary” niektóre części ciała: plíce „płuca”, játra „wątroba”, záda „plecy” nazwy chorób: spalničky „odra”, zarděnky „różyczka”, neštovice „ospa” niektóre nazwy żywności, produktów czy pozostałości (np. splašky „ścieki”) niektóre nazwy związane ze zbiorowością, np. peníze „pieniądze”, finance „finanse” i nazwy form pisemnych, np. anály „annały”, noviny „gazeta”

W języku rosyjskim pluralia tantum to: rzeczowniki abstrakcyjne oznaczające określony przedział czasowy, np. каникулы kanikuły „wakacje”, сумерки sumierki „zmierzch”, сутки sutki „doba”, будни budni „dni robocze” nazwy niektórych gier i zabaw, np. прятки priatki „zabawa w chowanego”, жмурки żmurki „ciuciubabka”, шахматы szachmaty „szachy”, шашки szaszki „warcaby” niektóre nazwy własne: Альпы Alpy, Карпаты Karpaty, Курилы Kuriły „Kuryle”, Пиренеи Pirieniei „Pireneje” nazwy przedmiotów składających się z dwóch lub więcej części, np. сани sani „sanie”, ножницы nożnicy „nożyczki”, клещи kleszczy „obcęgi”, очки oczki „okulary”, носилки nosiłki „nosze”

W języku słowackim pluralia tantum to m.in.: nazwy przedmiotów składających się z dwóch lub więcej części, np. nožnice „nożyczki”, pľúca „płuca”, okuliare „okulary”, nohavice „spodnie” nazwy niektórych miejscowości, np. Topoľčany, Košice, Piešťany

Języki germańskie W językach germańskich dla wskazania liczby obiektów nazywanych poprzez plurale tantum dominuje użycie wykładnika miary, np. po angielsku możliwe jest tylko „para okularów”, ale już nie , ani tym bardziej .

W języku niemieckim rzeczowniki tego typu można pod względem znaczenia podzielić na trzy grupy: terminy finansowe, np. „aktywa”, „alimenty”, „dochody”, „ruchomości”, „koszty”; nazwy geograficzne, np. „Alpy”, „Dolomity”, „Moluki”, „Niderlandy”; inne, m.in. „annały, kroniki”, „ferie”, „rodzeństwo”, „genitalia”, „wyroby pasmanteryjne”, „ludzie”, „pamiętniki, wspomnienia”, „następstwa, reperkusje”, „szorty”, „gruzy, ruiny”, „zamęt, nieład”. Niektóre rzeczowniki niemieckie, zwykle używane jako pluralia tantum, mają też formy liczby pojedynczej o takim samym lub zbliżonym znaczeniu, np. (rzadko ) „chemikalia”, (rzadko ) „machinacje, knowania, spisek”, (rzadko ) „odsetki”; „składniki” wobec „składnik” (rzadko), ale też „dodatek, uzupełnienie”.

Część tych niemieckich rzeczowników ma charakter policzalny (np. „dziesięcioro ludzi”), część jednak – nie ( *„troje ferii”).

Niektóre nazwy świąt, będące pierwotnie formami liczby mnogiej, używane są obecnie w języku niemieckim jako rzeczowniki rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej, np. „Wielkanoc”, „Zielone Świątki”, „Boże Narodzenie”, jednak w formułach życzeniowych zachowują swą dawną łączliwość z przymiotnikami w liczbie mnogiej, por. „Wielkanoc jest już dawno za nami / już dawno minęła” – ale: „Wesołych Świąt Wielkanocnych!” Z kategorii plurale tantum przeszły one zatem do singulare tantum.

W języku duńskim najpopularniejszym przykładem plurale tantum jest wyraz „pieniądze”.

Języki bałtyckie Zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim występuje wyjątkowo dużo pluralia tantum. Litewskie pluralia tantum obejmują zarówno rzeczowniki pospolite (np. „ostrze”, „drzwi”, „mąka”), jak i m.in. nazwy geograficzne (np. „Troki”).

Niektóre rzeczowniki mają w liczbie mnogiej – oprócz podstawowego – także inne, dodatkowe znaczenie, np.: „dom (jako budynek)” – „domy (budynki)”, ale także: „dom rodzinny, mieszkanie”; „ranek, poranek” – „poranki”, ale także: „wschód (strona świata)”. W tym drugim znaczeniu są one pluraliami tantum, nie mają odpowiednika w liczbie pojedynczej.

W obu językach bałtyckich wiele rzeczowników zbiorowych to pluralia tantum, np. „sok” czy „krew” oraz „piasek”. Ponadto, w języku łotewskim do pluralia tantum zaliczają się określenia stanów psychicznych, np. „strach” czy „pragnienie”. W języku łotewskim pluralia tantum to również: nazwy zbóż, np. „owies”, „pszenica”, „żyto”; nazwy posiłków i uroczystości, np. „śniadanie”, „kolacja”, „ślub, wesele”.

Język fiński W języku fińskim dużą grupę pluralia tantum stanowią rzeczowniki oznaczające wydarzenia, np. „loteria”, „otwarcie”, „pogrzeb”, „wyprzedaż”, „wesele”, „wieczór kawalerski”.

Języki romańskie W języku rumuńskim pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch elementów, np. „okulary”, „cudzysłów”; rzeczowniki abstrakcyjne, np. „wspomnienia” oraz niektóre rzeczowniki zbiorowe, np. „ikra, kawior”, „makaron”.

W języku katalońskim również pluralia tantum stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch elementów, np. „nożyczki”, „lornetka”, „obcęgi”, „biustonosz”. Aby w odniesieniu do tych wyrazów mówić o parze, należy użyć wyrazu „jeden” w liczbie mnogiej, np. „para nożyczek”. Innymi powszechnie używanymi pluralia tantum są np. „peryferia, przedmieścia”, „pieniądze”, „szachy”. Język albański W języku albańskim pluralia tantum także stanowią rzeczowniki określające przedmioty złożone z co najmniej dwóch elementów, np. „okulary”, „nożyczki”, „odzież”, nazwy związane ze zbiorowością, np. „pieniądze”, „okowy, kajdany”, nazwy niektórych działań, procesów i stanów, np. „żniwa”, „służalczość”, a także niektóre określenia materiałów i substancji lub ich pozostałości, np. „makaron”, „resztki jedzenia”, „plewy”.

Zobacz też

pluralia tantum w języku angielskim singulare tantum

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zwroty łacińskie Kategoria:Liczba gramatyczna