Spółgłoska szczelinowa z retrofleksją bezdźwięczna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [].
Artykulacja W czasie artykulacji podstawowego wariantu []: modulowany jest prąd powietrza wydychanego z płuc, czyli jest to spółgłoska płucna egresywna tylna część podniebienia miękkiego zamyka dostęp do jamy nosowej, powietrze uchodzi przez jamę ustną (spółgłoska ustna) prąd powietrza w jamie ustnej przepływa ponad całym językiem lub przynajmniej uchodzi wzdłuż środkowej linii języka (spółgłoska środkowa) czubek języka dotyka podniebienia twardego – jest to spółgłoska z retrofleksją wiązadła głosowe nie drgają, spółgłoska ta jest bezdźwięczna
Warianty Można wyróżnić zasadniczo dwa typy retrofleksji: artykulację apikalno-postalweolarną – koniuszek języka zostaje uniesiony ku górze i zbliża się (ew. styka) z obszarem tuż za dziąsłami, artykulację subapikalno-prepalatalną – przód języka wygina się ku górze i do tyłu, tak że spodnia część języka zbliża się (ew. styka) z początkowym odcinkiem podniebienia twardego.
Przykłady w języku abchaskim: амш [], „dzień” w języku mandaryńskim: 石 shí [] „kamień” w języku norweskim: forsamling [] „spotkanie” w języku szwedzkim: torsdag [], [] „czwartek” w języku paszto: ښار [] „miasto” w języku polskim: szyba []
Najnowsze badania artykulograficzne i akustyczne wykazują, że spółgłoska ta jest w języku polskim jest retrofleksyjna [].
Wcześniej uważano, że retrofleksja, rozumiana jako silne zagięcie czubka języka ku tyłowi, jest zjawiskiem marginalnym wśród języków naturalnych. Na przykład, badania przeprowadzone przez HamannHamann, Silke. 2004. „Retroflex fricatives in Slavic Languages.” Journal of the International Phonetic Association 34,1: 53–67. http://www.fon.hum.uva.nl/silke/articles/Hamann_2004.pdf [dostęp 16 sierpnia 2014]. wykazały, że w języku tamilskim głoska /ɖ/ faktycznie prezentuje takie zagięcie, podczas gdy w języku hindi głoska // oraz głoska /ʂ/ w języku tamilskim, nie wykazują widocznego retrofleksyjnego zagięcia. W związku z tym, retrofleksy były wcześniej definiowane jako głoski o bardziej płaskiej wymowie, co doprowadziło do uznania ich za retrofleksyjne także w języku polskim i rosyjskim.
Jednakże, najnowsze badania nad artykulacją w języku polskim, przeprowadzone przez polską językoznawczynię Anitę Lorenc i jej zespół, wykazały, że retrofleksy mogą być palatalizowane. Badania te ujawniły, że w języku polskim głoski takie jak [ʂʲ] i [ʐʲ] występują jako palatalizowane retrofleksy, co obala dawne założenia Hamann. Wyniki te wykazują, że retrofleksy mogą mieć różnorodne realizacje artykulacyjne, obejmujące zarówno zagięte, jak i bardziej płaskie kształty języka. Przykłady takich palatalizowanych głosek w języku polskim, jak w słowach „masz je” [mɑʂʲje] i Shiva [ʂʲjiʋɑ], pokazują, że te głoski zachowują swój retrofleksyjny charakter mimo palatalizacji. W związku z tym, wcześniejsze poglądy sugerujące, iż palatalność jest cechą inherentną dla głosek alweopalatalnych, a nie dla retrofleksyjnych, wymagają rewizji w świetle nowych odkryć.
Terminologia Spółgłoskę [] zalicza się do spółgłosek syczących, czyli sybilantów. Oprócz tego, zamiast terminu „spółgłoska z retrofleksją” można stosować nazwy „spółgłoska szczytowa” lub „cerebralna”
Zobacz też dźwięczny odpowiednik spółgłoski []: []
Przypisy
szczelinowa z retrofleksją bezdźwięczna