Konklawe 5 września – 25 grudnia 1559 – konklawe, które po śmierci Pawła IV wybrało na jego następcę Piusa IV. Z powodu nieprzestrzegania przez kardynałów reguł dotyczących izolacji od świata zewnętrznego i otwartych ingerencji władców świeckich było to najdłuższe konklawe XVI wieku.
Śmierć Pawła IV Papież Paweł IV Carafa zmarł 18 sierpnia 1559 roku w wieku 83 lat. Papież ten w swym dziele reformy Kościoła opierał się przede wszystkim na środkach represyjnych: Inkwizycji i Indeksie Ksiąg Zakazanych, nie miał natomiast zaufania do soboru, którego obrad, przerwanych w 1552 r., nie wznowił. Oskarżeń o herezję nie uniknęli nawet kardynałowie – w chwili jego śmierci kardynał Morone był więźniem Inkwizycji w zamku S. Angelo. Paweł IV, obawiając się, że Morone może zostać jego następcą, wydał bullę Cum ex apostolatus officio, w której stanowił, że heretyk nie może być ważnie wybrany na Stolicę Piotrową. Bulla ta, oprócz Morone, dotyczyła także kardynała d’Este, któremu papież zarzucał dążenie do zdobycia tiary poprzez symonięzob. Pastor, s. 7-8..
Brutalność rządów Pawła IV była tak duża, że po jego śmierci doszło w Rzymie do spontanicznych rozruchów. Tłum obalił w mieście jego pomnik, a także zaatakował budynek InkwizycjiPastor, s. 1-2..
Program odnowy Kościoła realizowany przez Pawła IV nie przewidywał zniesienia nepotyzmu. Wręcz przeciwnie, trzech bratanków papieża zostało kardynałami, z czego największe wpływy osiągnął Carlo Carafa. Papież próbował, wzorem Aleksandra VI Borgii (zmarł w 56. rocznicę jego śmierci), budować potęgę swojego rodu w Italii. Odbywało się to przede wszystkim kosztem rodu Colonna, którego wiele dóbr (m.in. lenno cesarskie Paliano) zostało skonfiskowanych i oddanych w ręce rodu Carafa. Papiescy nepoci rządzili z jeszcze większym niż on sam despotyzmem i nadużywali swojej władzy do tego stopnia, że w pewnym momencie papież został zmuszony do interwencji. Z początkiem 1559 Carlo został pozbawiony części sprawowanej władzy i już do końca pontyfikatu wuja nie odzyskał jego łask. Po jego śmierci kardynał Carlo Carafa oraz książę Paliano Giovanni Carafa mieli wszelkie podstawy, by obawiać się rozliczenia ze swoich czynów.
Lista uczestników 48 z 55 kardynałów wzięło udział w konklawe, z czego dwóch (Capodiferro i Dandini) zmarło w jego trakcie, a dwóch innych musiało opuścić je z powodu chorobyEubel, s. 36.:
Jean du Bellay (nominacja kardynalska 21 maja 1535) – kardynał biskup Ostia e Velletri; dziekan Świętego Kolegium Kardynałów; administrator archidiecezji Bordeaux (opuścił konklawe 13 grudnia z powodu choroby) François de Tournon CRSAnt (9 marca 1530) – kardynał biskup Sabiny; subdziekan Świętego Kolegium Kardynałów; arcybiskup Lyonu i prymas Galii Rodolfo Pio di Carpi; Kardynał CarpiOd XIV do XVI wieku (a sporadycznie nawet i jeszcze później) rozpowszechniony był zwyczaj nazywania kardynałów (nawet w oficjalnych dokumentach) nie według ich imion i nazwisk, lecz według pseudonimów nawiązujących najczęściej do miejsca pochodzenia, diecezji lub kościoła tytularnego danego kardynała. (22 grudnia 1536) – kardynał biskup Porto e Santa Rufina; administrator diecezji Girgenti Francesco Pisani (1 lipca 1517) – kardynał biskup Frascati; komendatariusz kościoła prezbiterialnego S. Marco; administrator archidiecezji Narbonne Federico Cesi (19 grudnia 1544) – kardynał biskup Palestriny; administrator diecezji Cremony Pedro Pacheco de Villena; Kardynał z Sigüenzy (16 grudnia 1545) – kardynał biskup Albano; biskup Sigüenzy Robert de Lénoncourt (20 grudnia 1538) – kardynał prezbiter S. Cecilia; arcybiskup Embrun; administrator diecezji Auxerre Giovanni Girolamo Morone (2 czerwca 1542) – kardynał prezbiter S. Maria in Trastevere; biskup Novary; protektor Austrii Cristoforo Madruzzo; Kardynał z Trydentu (2 czerwca 1542) – kardynał prezbiter S. Cesareo in Palatio; biskup Trydentu i Brixen Bartolomé de la Cueva y Toledo (19 grudnia 1544) – kardynał prezbiter S. Croce in Gerusalemme Georges d’Armagnac (19 grudnia 1544) – kardynał prezbiter S. Lorenzo in Lucina; biskup Rodez Otto Truchsess von Waldburg; Kardynał z Augsburga (19 grudnia 1544) – kardynał prezbiter S. Sabina; biskup Augsburga; protektor Rzeszy Niemieckiej Ranuccio Farnese; Kardynał S. Angelo (16 grudnia 1545) – kardynał prezbiter S. Angelo in Pescheria; penitencjariusz większy; archiprezbiter bazyliki laterańskiej; tytularny patriarcha Konstantynopola; administrator archidiecezji Rawenny; wielki przeor zakonu joannitów w Wenecji; komendatariusz opactwa terytorialnego Farfa Giovanni Angelo Medici (8 kwietnia 1549) – kardynał prezbiter S. Prisca; arcybiskup Mediolanu oraz Cassano al Ionio Tiberio Crispo (19 grudnia 1544) – kardynał prezbiter S. Agata alla Suburra; administrator archidiecezji Amalfi; kamerling Świętego Kolegium Kardynałów Cristoforo Ciocchi del Monte; Kardynał z Marsylii (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Prassede; biskup Cagli Fulvio della Corgna OSIoHieros; Kardynał z Perugii (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Stefano al Monte Celio Giovanni Michele Saraceni (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Anastasia; prefekt Trybunału Sygnatury Łaski; arcybiskup Acerenza e Matera (19 grudnia opuścił konklawe z powodu choroby) Giovanni Ricci; Kardynał z Montepulciano(20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Vitale, Gervasio e Protasio Giovanni Andrea Mercurio; Kardynał z Messyny (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Ciriaco e Ss. Quirico e Giulitta; arcybiskup Messyny Giacomo Puteo (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Maria in Via; prefekt Sygnatury Brewe Apostolskich; prefekt Trybunału Sygnatury Sprawiedliwości; arcybiskup Bari Giovanni Battista Cicala; Kardynał S. Clemente (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Clemente; administrator diecezji Mariany Gianbernardino Scotti CRT; Kardynał z Trani (20 grudnia 1555) – kardynał prezbiter S. Matteo in Merulana; arcybiskup Trani Diomede Carafa; Kardynał z Ariano (20 grudnia 1555) – kardynał prezbiter S. Martino ai Monti; biskup Ariano Scipione Rebiba; Kardynał z Pizy (20 grudnia 1555) – kardynał prezbiter S. Pudenziana; arcybiskup Pizy Jean Suau; Kardynał z Rieumes (20 grudnia 1555) – kardynał prezbiter S. Giovanni a Porta Latina; biskup Mirepoix Gianantonio Capizucchi (20 grudnia 1555) – kardynał prezbiter S. Pancrazio; biskup Lodi Ercole Gonzaga; Kardynał z Mantui (3 maja 1527) – kardynał prezbiter S. Maria Nuova; biskup Mantui; protektor Hiszpanii Taddeo Gaddi (15 marca 1557) – kardynał prezbiter S. Silvestro in Capite; arcybiskup Cosenzy Lorenzo Strozzi (15 marca 1557) – kardynał prezbiter S. Balbina; biskup Béziers; komendatariusz opactwa terytorialnego Staffarda Jean Bertrand; Kardynał z Sens (15 marca 1557) – kardynał prezbiter Ss. Nereo ed Achilleo; administrator archidiecezji Sens Antonio Michele Ghislieri OP; Kardynał z Alessandrii (15 marca 1557) – kardynał prezbiter S. Maria sopra Minerva; Wielki Inkwizytor; biskup Sutri e Nepi Clemente d'Olera OFMObs; Kardynał S. Maria in Aracoeli (15 marca 1557) – kardynał prezbiter S. Maria in Aracoeli; archiprezbiter Rapallo Alessandro Farnese (18 grudnia 1534) – kardynał diakon S. Lorenzo in Damaso; wicekanclerz Świętego Kościoła Rzymskiego; legat apostolski w Awinionie; archiprezbiter bazyliki watykańskiej; administrator diecezji Spoleto; komendatariusz opactw terytorialnych S. Paolo fuori le mura i Tre Fontane; protektor Polski Guido Ascanio Sforza; Kardynał S. Fiora (18 grudnia 1534) – kardynał diakon S. Maria in Via Lata; kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego; archiprezbiter bazyliki liberiańskiej; administrator diecezji Parmy; protektor Portugalii Niccolò Caetani; Kardynał Sermoneta (22 grudnia 1536) – kardynał diakon S. Eustachio; arcybiskup Kapui; administrator diecezji Quimper Ippolito d’Este; Kardynał z Ferrary (20 grudnia 1538) – kardynał diakon S. Maria in Aquiro; administrator archidiecezji Auch; gubernator Tivoli; protektor Francji Giacomo Savelli (19 grudnia 1539) – kardynał diakon S. Maria in Cosmedin; administrator diecezji Nicastro † Girolamo Recanati Capodiferro (19 grudnia 1544) – kardynał diakon S. Giorgio in Velabro; biskup Saint-Jean-de-Maurienne (zmarł 1 grudnia na konklawe) Giulio Feltre della Rovere; Kardynał z Urbino (27 lipca 1547) – kardynał diakon S. Pietro in Vincoli; komendatariusz opactwa terytorialnego Saint-Victor de Marseille Innocenzo Ciocchi del Monte; Kardynał del Monte (30 maja 1550) – kardynał diakon S. Onofrio † Girolamo Dandini; Kardynał z Imoli (20 listopada 1551) – kardynał prezbiter S. Marcello (opuścił konklawe 1 grudnia, zmarł 4 grudnia) Luigi Cornaro OSIoHieros (20 listopada 1551) – kardynał diakon S. Teodoro; wielki przeor zakonu joannitów na Cyprze Louis de Guise (22 grudnia 1553) – kardynał diakon S. Tommaso in Parione; administrator diecezji Albi Girolamo Simoncelli (22 grudnia 1553) – kardynał diakon Ss. Cosma e Damiano; biskup elekt Orvieto Carlo Carafa (7 czerwca 1555) – kardynał diakon Ss. Vito e Modesto; administrator diecezji Saint-Bertrand-de-Comminges Alfonso Carafa; Kardynał z Neapolu (15 marca 1557) – kardynał diakon S. Maria in Domnica; bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego; prezydent Kamery Apostolskiej; administrator archidiecezji Neapol; gubernator Benewentu i Todi Vitellozzo Vitelli (15 marca 1557) – kardynał diakon S. Maria in Portico; biskup Città di Castello
Wśród elektorów było trzydziestu siedmiu Włochów, siedmiu Francuzów, dwóch Hiszpanów i Niemiec. Trzynastu z nich mianował Paweł IV, jedenastu Juliusz III, dwudziestu papież Paweł III, dwóch papież Klemens VII, a jednego Leon X.
Nieobecni Ośmiu kardynałów (pięciu Francuzów, Hiszpan, Portugalczyk i Włoch) nie przybyło na konklawe. Dwóch z nich zmarło w trakcie sediswakancji:
Claude de Longwy de Givry (7 listopada 1533) – kardynał prezbiter S. Agnese in Agone; protoprezbiter Świętego Kolegium Kardynałów; administrator diecezji Langres † Antoine Sanguin de Meudon; Kardynał z Orleanu (19 grudnia 1539) – kardynał prezbiter S. Crisogono; administrator archidiecezji Tuluzy (zmarł 25 listopada) Francisco Mendoza de Bobadilla; Kardynał z Corii (19 grudnia 1544) – kardynał prezbiter S. Eusebio; biskup Burgos Henryk z Portugalii; Kardynał z Évory (16 grudnia 1545) – kardynał prezbiter Ss. IV Coronati; arcybiskup Évory; ; generalny inkwizytor Portugalii; legat papieski w Portugalii Charles de Lorraine-Guise (27 lipca 1547) – kardynał prezbiter S. Apollinare; arcybiskup Reims; komendatariusz opactwa terytorialnego Cluny Odet de Coligny de Châtillon (7 listopada 1533) – kardynał diakon S. Adriano; protodiakon Świętego Kolegium Kardynałów; administrator diecezji Beauvais Charles de Bourbon-Vendôme (9 stycznia 1548) – kardynał diakon S. Sisto; arcybiskup Rouen; komendatariusz opactwa terytorialnego Saint-Pierre-de-Corbie
Dwóch mianował Klemens VII, pięciu Paweł III, jednego Juliusz III.
Podziały i kandydaci Wyróżniano w ówczesnym Kolegium Kardynałów cztery frakcjePastor, s. 13-14.: Partia hiszpańska – siedemnastu kardynałów: Sforza, Madruzzo, Truchsess, Cueva, Pacheco, Pio di Carpi, Morone, Puteo, Ricci, della Corgna, Mercurio, Cornaro, Cicala, Saraceni, Medici, Gonzaga, della Rovere; Partia francuska – szesnastu kardynałów: d’Este, Guise, Tournon, Bellay, Armagnac, Lenoncourt, Bertrand, Strozzi, Pisani, Cesi, Cristoforo del Monte, Simoncelli, Caetani, Crispi, Capodiferro, Dandini; Farnesianie – czyli grupa włoskich kardynałów pod kierownictwem kardynała Alessandro Farnese: Ranuccio Farnese, Savelli, Innocenzo del Monte Carafanie – nominaci Pawła IV pod przywództwem Carlo Carafy: Alfonso Carafa, Diomede Carafa, Ghislieri, D’Olera, Scotti, Rebiba, Capizucchi, Suau, Gaddi, Vitelli. Farnesianie i Carafanie połączyli swe siły na konklawe.