Nowy Tarzan – opowiadanie fantastycznonaukowe Antoniego Langego opublikowane po raz pierwszy w 1925 w zbiorze Nowy Tarzan. Opowiadania wesołe i niewesołe. Opowiadanie zostało przetłumaczone na język czeski i francuski oraz doczekało się licznych recenzji prasowych.

Utwór łączy elementy groteski, satyry społecznej i refleksji filozoficznej z ówczesnymi fascynacjami naukowymi, takimi jak eksperymenty odmładzające czy przeszczepy międzygatunkowe. Akcja opowiadania toczy się w futurystycznym kompleksie badawczym w Afryce Północnej, gdzie naukowcy prowadzą kontrowersyjne eksperymenty na ludziach i małpach. Centralną postacią opowieści jest wyjątkowo inteligentny szympans, który – wychowany przez ludzi – buntuje się przeciwko ich nieludzkim praktykom i przejmuje kontrolę nad laboratorium, odwracając role kata i ofiary.

Opowiadanie stanowi nie tylko satyrę na pseudonaukowe próby pokonania starości, ale również refleksję nad moralnymi granicami eksperymentów naukowych, statusem zwierząt oraz kondycją człowieczeństwa.

Historia edycji i tłumaczeń Utwór opublikowano w 1925 roku w zbiorze opowiadań Nowy Tarzan. Opowiadania wesołe i niewesołe. Opowiadanie przetłumaczono na języki czeski (jako Nový Tarzan, 1929) i francuski (tłumaczenie samego Langego, opublikowane w Le Messager Polonais, 1925).

Fabuła W kompleksie sanatoryjno-naukowym, w laboratorium w Afryce Północnej, na granicy między Algierią i Marokiem, amoralni francuscy biznesmeni i naukowcy przeprowadzają eksperymenty odmładzania, takie jak przeszczepianie małpich narządów płciowych, a nawet mózgów ludziom. Wśród hodowanych w laboratorium szympansów znajduje się jeden okaz, który przewyższa intelektualnie pozostałe. Asystuje on nawet ludziom podczas operacji. Staje on na czele buntu przeciw eksperymentatorom; zaczyna leczyć szympansy, przeprowadza analogiczne operacje na porwanych ludziach, którzy stają się w ten sposób niechcianymi dawcami. Pod koniec opowiadania ludzie opuszczają opanowane przez małpy laboratorium, a szympansy wracają do lasu.

Odbiór Opowiadanie doczekało się szeregu recenzji w prasie polskiej, czeskiej i francuskiej w latach 20. XX wieku.

W 1926 roku dla „Kuriera Literacko-Naukowego” zbiór opowiadań Nowy Tarzan. Opowiadania wesołe i niewesołe zrecenzował Tadeusz Sinko (podpisany jako „S. K.”). Tytułowe opowiadanie uznał za najbardziej „ekscentryczne”; pozostałe utwory z tomu uznał za posiadające „szarą inwencję i szarą, ale staranną, formę”.

Dla „Echa Warszawskiego" zbiór zrecenzowała Herminia Naglerowa (podpisana jako „J. Stycz.”). Opowiadania z tomu opisała jako okraszone „pogodnym humorem” autora, moderującym lub wyszydzającym różne „niesamowite” pomysły. Tytułowe opowiadanie uznała za „znakomitą satyrę” na odmładzające zabiegi proponowane przez naukowców, a „zemstę genialnego szympansa” za „pomysł kapitalny”.

Dla „Kuriera Warszawskiego” zbiór zrecenzowała Zuzanna Rabska (podpisana jako „Z. R.”); opowiadania ze zbioru uznała za filozoficzne, poruszające tematy „dusz ludzkich i zjawisk”, ale równocześnie z „lekkim dialogiem i świetnym humorem".

Anonimowy recenzent warszawskiego „Kuriera Polskiego” zbiór opisał pozytywnie, pisząc że „mieszczą się [w nim] opowiadania różnego typu: już to groteskowe, już to fantastyczne, już to czysto realistyczne. Mimo że historie te zatrącają o bardzo poważne problematy społeczne, psychologiczne i filozoficzne, we wszystkich przeważa wielka pogoda ducha okraszona żywym i niewymuszonym humorem. Tok opowiadania jest u Langego zawsze barwny i zajmujący, pełen niespodzianek i rzeczy nowych i nieoczekiwanych.”

Dla „Rzeczpospolitej” tom zrecenzował Mieczysław Smolarski (podpisany jako „M. S.”). Utwory tu zebrane opisał jako opowiadania, szkice i nowele; tytułowe opowiadanie uznał za jedno z najbardziej wyróżniających się w zbiorze i najbardziej „fantastyczne”.

Analiza Akcja Nowego Tarzana oparta została na modnych w latach 20. eksperymentach takich jak te polegające na przeszczepieniu organizmowi ludzkiemu gruczołów szympansa w celu spowolnienia procesu starzenia się; autor nawiązuje do nich już na początku utworu (nawiązując do badań m.in. Steinacha, Woronowa i Jaworskiego). Według Marka Kurkiewicza opowiadanie jest wyrazem sceptycyzmu i krytycznego podejścia Langego do takich eksperymentów, które (być może wraz z całą nauką ksenotransplantacji) uważał za mało etyczne. Koniec utworu – scena opuszczenia laboratorium przez ludzi – symbolizuje zwycięstwo idei humanizmu oraz humanitaryzmu względem zwierząt, a także tryumf natury nad arogancją człowieka. Motywy przewodnie obejmują baśniowy motyw odmłodzeniaMazurkiewicz, Adam (2008) "Przemiany fantastyki cudownego wynalazku w XX-wiecznej literaturze polskiej" Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica. 1505-9057. [Z.] 10 (2008), s. 219–236, klęska „cudownego wynalazku”, strach ludzi przed podobnymi do nich małpami, odwrócenie ról (małpy dokonujące eksperymentów na ludziach) oraz zagadnienie statusu i praw zwierząt we współczesnym świecie.

Tematyka utworu zdradza pewną ciągłość z wcześniejszą nowelą Langego Babunia. Oba opowiadania, co zauważył nawet sam autor w swoim komentarzu (we wstępie do zbioru W czwartym wymiarze), łączy tematyka kwestii eliksiru młodości tłumaczona na sposób naukowy, aczkolwiek proces odmłodnienia w Babuni nie jest wynikiem eksperymentów naukowych, tylko niezrozumiałych działań natury.

Tytuł jak i kreacja bohatera nawiązują do Przygód Tarzana Edgara Rice Burroughsa, odwracając jednak zależność – oryginalny Tarzan był człowiekiem wychowywanym przez małpy; nowy Tarzan Langego jest małpą wychowywaną przez człowieka. Z kolei lokalizacja powieści w Afryce to prawdopodobne nawiązanie do Wyspy doktora Moreau (1896) H.G. Wellsa.

Zobacz też Tytus de Zoo

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Nowy Tarzan w serwisie Polona

Kategoria:Polskie opowiadania fantastyczne Kategoria:Twórczość Antoniego Langego Kategoria:Utwory literackie z 1925