Socjaldemokracja

mały|Czerwona róża, symbol wielu ruchów socjaldemokratycznych Socjaldemokracja – centrolewicowy ruch społeczny wywodzący się z ruchu robotniczego. Współczesne partie socjaldemokratyczne opowiadają się za równowagą między rynkiem a państwem, oraz między jednostką a społeczeństwem, czyli za kompromisem między uznaniem systemu kapitalistycznego jako najefektywniejszego mechanizmu bogacenia się w strefie prywatnej, a demokracją i dystrybucją tego bogactwa w sposób możliwie najbardziej sprawiedliwy, oraz troską o dobra i usługi publiczne. Jest to doktryna pokrewna socjalliberalizmowi oraz niemieckiemu ordoliberalizmowi, i charakterystyczna na przykład dla nordyckich państw opiekuńczych.

Główne cele i wartości Do głównych wartości socjaldemokracji można zaliczyć: ochronę praw pracowniczych (w tym umożliwianie funkcjonowania związkom zawodowym) i konsumenckich, w miarę równomierny rozkład dochodu narodowego, np. poprzez opodatkowanie progresywne, ideę wolności, pojmowaną jako ochronę i znajomość praw, równouprawnienie wszystkich klas społecznych, ideę demokracji uczestniczącej, w rozumieniu zwiększonego wpływu obywateli na władzę, zapewnioną przez państwo bezpłatną opiekę zdrowotną i edukację oraz opiekę socjalną, większy wpływ pracowników na przedsiębiorstwo (samorządność pracownicza), interwencjonizm państwowy i udział sektora społecznego (głównie spółdzielni), aktywną politykę państwa na rynku pracy.

Historia Geneza socjaldemokracji thumb|upright|Eduard Bernstein thumb|upright|Jean Jaurès Rozwój społeczeństwa przemysłowego w XIX w. i wzrost liczebności klasy robotniczej, która żyła na bardzo niskim poziomie, stały się przyczyną powstania myśli socjalistycznej. Na ruch robotniczy największy wpływ wywarł Karol Marks, który zapowiadał utworzenie wprowadzonych drogą wywołanej przez ruch komunistyczny rewolucji dyktatury proletariatu i państwa bezklasowegoW 1917 i 1918 roku ruchy te utworzyły własne partie, najczęściej powiązane z Międzynarodówką Komunistyczną. Nawet partia, której sekretarzem generalnym był Lenin, Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, nie miała w nazwie określenia „partia komunistyczna”..

Nazwa „socjaldemokracja” wiąże się z powstaniem w 1869 roku Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (SPR) w Niemczech, która uważała za swoją powinność wprowadzenie ustroju komunistycznegoKarl Kautsky, Zasady socyalizmu [tłumaczenie: Das Erfurter Programm], Londyn 1906. i pozostała pod marksistowskimi wpływami jej założycieli Wilhelma Liebknechta i Augusta Bebela oraz związku zawodowego Powszechnego Niemieckiego Związku Robotniczego. W 1889 wszystkie partie socjaldemokratyczne zrzeszała Międzynarodówka. Kontynuatorka międzynarodowej organizacji socjalistów i anarchistów z 1864 roku (określanych wtedy jako wolnościowych socjalistów). Główną partią, która ukierunkowała inne europejskie partie była właśnie (SPR), to jej członkowie pełnili najważniejsze funkcje w MiędzynarodówceRobert Service Towarzysze Komunizm od początku do upadku. Historia zbrodniczej ideologii, s. 53, Wyd. Znak, Kraków 2008, .. Wiele partii socjalistycznych do końca XIX wieku, posługiwało się wyłącznie tłumaczeniem programu niemieckiej poprzedniczkiSocialdemokratins program 1897 till 1990, pod red. Klaus Misgeld, Stockholm 2001..

Wyraźne różnice poglądów na łonie partii socjaldemokratycznych, pojawiły się wraz ze śmiercią Marksa i interpretacjami jego myśli przez Karla Kautskiego, którego uważa się za pierwszego demokratycznego socjalistę, choć nie kwestionował on ani rewolucji ani dyktatury proletariatu (tu dyktatura była interpretowana jako „demokracja robotnicza”, w przeciwieństwie do „demokracji burżuazyjnej”, co było zgodne z tezami Marksa)Karl Kautsky, Rewolucja proletariacka i jej program (Die proletarische Revolution und ihr Programm), Stuttgart-Berlin 1922.. Jednak za ojca socjaldemokracji uważa się Eduarda Bernsteina. Jego idee były bardziej krytyczne wobec myśli marksistowskiej. W dziele Ewolucyjny Socjalizm, Bernstein krytycznie odniósł się do propagowanej przez Marksa rewolucji społecznej, jak i dyktatury proletariatu. Duży wpływ na socjaldemokrację wywarła zwłaszcza teoria Bernsteina, który mówił o stopniowym wrastaniu socjalizmu w ustrój kapitalistyczny, czego ostatecznym celem miałoby być utworzenie społeczeństwa socjalistycznego. Należy jednak zaznaczyć, że oboje uważali się za marksistów, a ich nauki były odbierane jako rewizja, a nie zaprzeczenie idei socjalizmu.

Określenie „socjaldemokracja” było używane w kontekście partii robotniczej, aż do czasu rewolucji bolszewickiej w listopadzie 1917 roku, w tym czasie do obiegu weszło określenie „komunistyczny” początkowo określający ugrupowania który chciały osiągnąć socjalizm przez rewolucję.

Druga Międzynarodówka Nowoczesny ruch socjaldemokratyczny powstał w wyniku podziału w ruchu socjalistycznym. Podział ten można opisać jako konflikt między tymi działaczami, którzy namawiali do rewolucji jako metody realizacji programu socjalistycznego i tych, którzy utrzymywali, że zmiany te mogą być wprowadzane stopniowo.. Jednym z najważniejszych twórców współczesnej socjaldemokracji był Eduard Bernstein, będący zwolennikiem socjalizmu i reformatorskiego marksizmu. Krytycy Bernesteina określali go mianem „rewizjonisty”, jego przeciwnicy określali się jako „ortodoksyjni marksiści”. Sam Bernstein deklarował jednak, że jego poglądy są w pełni zgodne z filozofią Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, zwłaszcza w okresie gdy Marks i Engels uznali, że socjalizm powinien zostać osiągnięty poprzez użycie demokratyczno-parlamentarnych środkówMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 42.. Rewizjoniści krytykowali ortodoksyjnych marksistów, a zwłaszcza Karla Kautskiego, który pominął wspomnianą przez Marksa konieczność rozwoju kapitalizmu w celu zastąpienia go socjalizmem oraz zbyt idealistycznie traktował tezę o państwie socjalistycznymMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 43–59..

Bernstein był silnie przywiązany do nauk Marksa i Engelsa, ale dostrzegał błędne jego zdaniem marksistowskie tezy, szczególnie kwestionując teorię materializmu historycznegoBerman, Sheri. Social Democracy and the Making of Europe’s Twentieth Century. Cambridge University Press, 2006. s. 38–39.. W praktyce odrzucił wiele istotnych elementów teorii marksistowskiej, które oparte były na poglądach tzw. lewicy heglowskiejMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 251.. Bernstein i inni przedstawiciele niemieckiego ruchu robotniczego krytykowali niektóre zagadnienia manifestu komunistycznego, w szczególności kontrowersyjną tezę dotyczącą stopniowego powiększania się klasy robotniczej kosztem ubożejącej klasy średniejMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 249–250.. Rację Bernsteinowi przyznał sam Marks który przyznał, że klasa średnia nie znika, a jego teoria wartości dodatkowej na ten temat jest błędnaMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 249–250.. Bernstein wzywał do długoterminowego planu przekształcenia gospodarki kapitalistycznej na socjalistyczną, a nie nagłego przewrotu kapitalizmu, akceptował przejściowy stan gospodarki mieszanejSteger, The Quest for Evolutionary Socialism, s. 146..

Inną znaną postacią kształtującą ruch socjaldemokratyczny był francuski marksista Jean JaurèsMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 47.. W 1904 roku na Kongresie II Międzynarodówki, Jaurès skrytykował Augusta Bebela. Jaurès twierdził, że nie ma spójnej platformy socjalistycznej, która może być stosowana w różnych krajach i regionach z powodu różnych systemów politycznych, zauważając, że ojczyzną Bebela są Niemcy, w których w tym czasie panował, ograniczający demokrację parlamentarną, system silnie autorytarnyMichael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 47.. Twierdził, że różnice polityczne między Niemcami a Francją wykazały, że taktyka socjalistów zastosowana w Niemczech nie sprawdzi się w innych krajach, a kluczem do rozwoju ruchu socjalistycznego we Francji była demokracja parlamentarna.

I wojna światowa thumb|upright|left|Arthur Henderson Rozdźwięki w partiach socjalistycznych przybrały na silę, gdy zachodnioeuropejskie partie socjalistyczne poparły, wbrew deklaracji Zimelwaldzkiej, kredyty wojenne. Jednocześnie podział na ugrupowania socjaldemokratyczne i socjalrewolucyjne wyklarował się dopiero po rewolucji październikowej, kiedy głównie komuniści nie zgodzili się z doktryną demokratycznych reform w miejsce rewolucji. Wiele socjaldemokratów krytykowało rewolucję bolszewicką za jej antymarksistowski charakter.

Widząc napięcia między Niemcami a innymi mocarstwami europejskimi w XIX i na początku XX wieku, Bernstein i inni socjaliści obawiali się, że państwo niemieckie i jego sojusznicy mogą rozpętać wojnę na masową skalę. Obawy ruchu robotniczego spełniły się wraz z wybuchem I wojny światowej. Natychmiast po wybuchu wojny, Bernstein wyjechał z Niemiec do Wielkiej Brytanii, gdzie spotkał się z liderem brytyjskiej Partii Pracy, Ramsayem MacDonaldem. Mimo tego, iż obydwa kraje były w stanie wojny Bernstein został przyjęty przez brytyjską socjaldemokracjęSteger, Manfred B.: The Quest for Evolutionary Socialism: Eduard Bernstein And Social Democracy. Cambridge, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1997. s. 167.. Mimo prób czołowych działaczy II Międzynarodówki mających zapewnić jedność organizacji, nastąpił podział w samej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Część działaczy partii odmówiła poparcia działań Niemiec w wojnie, druga część uważała poparcie wobec działań wojennych za patriotyczny obowiązek, twierdząc, że Niemcy mają „prawo do swojej obrony terytorialnej” i „zniszczenia despotyzmu carskiego”Steger, Manfred B.: The Quest for Evolutionary Socialism: Eduard Bernstein And Social Democracy. Cambridge, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1997. s. 218–219.. Ostatecznie większa część partii poparła wojnę, wojnę poparł także lider socjaldemokracji Bernstein pozostając pod wpływem propagandy rządu mówiącej o domniemanej inwazji Rosji na Prusy Wschodnie. Jaurès, przeciwny interwencji Francji w wojnie, zajął stanowisko pacyfistyczne, ale wkrótce po tym został zamordowany w 1914 roku.

Bernstein wkrótce zmienił zdanie co do udziału Niemiec w wojnie. Dążąc w ten sposób do pojednania między ortodoksyjnymi marksistami a reformistami wewnątrz SPD w celu wspólnego przyjęcia stanowiska antywojennegoSteger, Manfred B.: The Quest for Evolutionary Socialism: Eduard Bernstein And Social Democracy. Cambridge, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1997. pg. 219.. Kautsky odłożył na ten czas różnice z rewizjonistami, określając Bernsteina jako „chorążego internacjonalistycznej idei demokracji społecznej”Steger, Manfred B.: The Quest for Evolutionary Socialism: Eduard Bernstein And Social Democracy. Cambridge, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1997. s. 219.. Porozumienie odrzuciło jednak skrzydło partii pod kierownictwem Eberta. thumb|upright|Aleksander Kiereński