mały|339x339px|Mapa ONZ przedstawiająca osiedla żydowskie, strefy oraz punkty kontrolne na Zachodnim Brzegu (2020). Osiedla żydowskie (hebr. התנחלות, hitnachalut; arab. المستوطنات) – społeczności mieszkalne utworzone przez Żydów na terenach arabskich zajętych przez Izrael po wojnie sześciodniowej w 1967 roku, czyli na Zachodnim Brzegu, w Strefie Gazy, na półwyspie Synaj i na Wzgórzach Golan. Zgodnie z postanowieniami traktatu pokojowego z Egiptem osiedla zostały wycofane z Synaju, a na podstawie decyzji Ariela Szarona osiedla wycofano ze Strefy Gazy i Północnej Samarii. Współcześnie osiedla istnieją i rozwijają się na Zachodnim Brzegu (łącznie ze Wschodnią Jerozolimą) i Wzgórzach Golan.

Państwo Izrael dokonało jednostronnych aneksji Wschodniej Jerozolimy (w 1980 roku) oraz Wzgórz Golan (w 1981 roku), które zostały nieuznane i potępione przez społeczność międzynarodową. Zgodnie z izraelskim stanowiskiem są one częścią państwa. Zachodni Brzeg ani żadna jego część nie zostały nigdy anektowane przez Izrael i pozostają pod zarządem administracji wojskowej. Mieszkańcy osiedli są objęci prawem cywilnym obowiązującym w Izraelu.

Osiedle, aby powstać, musi spełnić określone wymogi ustanowione przez izraelski rząd. Jednak wśród nich można wyróżnić też takie, które powstawały wbrew prawu obwiązującemu w Izraelu lub bez autoryzacji rządu (tzw. osiedla nieautoryzowane, ang. outposts). Tworzono je głównie w latach 90. XX wieku jako sprzeciw wobec Porozumień z Oslo. Osiedla funkcjonują pojedynczo w ramach struktur samorządowych stworzonych przez Radę Jesza. Większe skupiska osiedli, położonych blisko siebie, tworzą tzw. bloki osiedli.

W świetle prawa międzynarodowego wszystkie osiedla żydowskie są nielegalne, jako takie są potępiane przez zdecydowaną większość członków ONZ, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości i sekretarza generalnego ONZ, a także przez Unię Europejską. Ponadto izraelska obecność na Zachodnim Brzegu oraz we Wschodniej Jerozolimie jest uznawana za okupację i pogwałcenie praw człowieka i obywatela społeczności palestyńskiej. Specjalny sprawozdawca ONZ ds. okupowanych terytoriów palestyńskich Michael Lynk w 2021 roku podkreślił, że osiedla na Zachodnim Brzegu i we Wschodniej Jerozolimie stanowią naruszenie Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego i noszą znamiona zbrodni wojennej.

Wprowadzenie

W wyniku wojny sześciodniowej w 1967 roku Izrael zajął następujące tereny: od Egiptu: Strefę Gazy oraz półwysep Synaj aż do wschodniego brzegu Kanału Sueskiego. od Jordanii: Zachodni Brzeg Jordanu (w skład którego wchodzą Judea i Samaria) z Jerozolimą. od Syrii: Wzgórza Golan.

Uchodźcy arabscy Podczas wojny sześciodniowej z terenów Samarii i Judei uciekło do Jordanii około 300 tys. Arabów, a z terenów Wzgórz Golan uciekło do Syrii około 80 tys. Arabów.

Na nowo zajętych ziemiach izraelska administracja wojskowa musiała przejąć kontrolę nad dużą społecznością arabską. Było to zupełnie nowe wyzwanie, które stanęło przed Siłami Obronnymi Izraela. W Strefie Gazy żyło 381 tys. Arabów, natomiast w Samarii i Judei 586 tys. Arabów. Izraelska administracja w interesie Arabów przyjęła cztery zasady: ograniczenie fizycznej obecności wojska na zajętych terenach, nie interweniować w wewnętrzne sprawy Arabów i pomóc w normalizowaniu codziennego życia, poprawić standardy warunków życia oraz dążyć do otwarcia przejść granicznych na rzece Jordan.

Wprowadzenie tych zasad było w interesie arabskiej społeczności, jednak duża część Arabów deklarowała chęć wyjazdu z żydowskiego państwa. Z tego powodu, 11 czerwca 1967 Izrael uruchomił autobusową linię komunikacyjną pomiędzy Wschodnią Jerozolimą a Jordanią. Tą drogą z Zachodniego Brzegu wyjechało około 120 tys. Arabów. Izrael żądał od wyjeżdżających podpisania oświadczenia potwierdzającego, że wyjeżdżają ze swojej własnej woli. W tym samym czasie około 70 tys. Arabów dobrowolnie opuściło Strefę Gazy udając się do Egiptu i innych państw arabskich.

2 lipca 1967 rząd Izraela ogłosił, że pozwoli arabskim uchodźcom wojennym z 1967 roku na powrót do swoich domów w Izraelu, w terminie do 10 sierpnia. Później termin przedłużono do 13 września 1967. Jednak pomimo tych starań normalizacji sytuacji, większość uchodźców nie powróciła do swoich domów. Wynikało to między innymi z wrogiej postawy arabskich sąsiadów Izraela, którzy postanowili wykorzystać uchodźców z Palestyny jako formę wywierania nacisku i czynnik destabilizujący sytuację w całym regionie. Z tego powodu między innymi Jordania uniemożliwiała uchodźcom powrót na Zachodni Brzeg – wróciło jedynie 14 tys. Arabów, a później jeszcze 3 tys. za specjalnymi zezwoleniami.

Pierwsze żydowskie osiedla i plany mały|upright=1.3|Plan Allona Pierwsze żydowskie osiedla na zajętych terenach powstały 15 lipca 1967. Był to kibuc Merom założony na Wzgórzach Golan przez zwolenników partii Mapai. Kierowały nimi wyłącznie względy zapewnienia bezpieczeństwa Izraelowi.

Zaraz po wojnie sześciodniowej Jigal Allon zaproponował tzw. plan Allona. Idea tworzenia nowych osiedli na zdobytych terenach opierała się na założeniu stworzenia linii wysuniętych placówek obronnych w rejonie Doliny Jordanu i Pustyni Judzkiej, które w przypadku arabskiej agresji przyjęłyby na siebie impet pierwszego uderzenia, dając Izraelowi czas na mobilizację i obronę. Miały to być umocnione osiedla, zamieszkane przez osadników-żołnierzy. Budowano je w strategicznych miejscach, na wzgórzach górujących nad skrzyżowaniami ważnych dróg i pomiędzy arabskimi wsiami lub miastami. Stwarzały one możliwość sprawowania całkowitej kontroli nad całą najbliższą okolicą. Allon zakładał, że w granice Izraela zostałby włączony pas ziemi wzdłuż Doliny Jordanu i Wzgórz Samarii oraz pas ziemi Pustyni Judzkiej. Między nimi znajdowałby się pas łączący pozostałe terytoria, które weszłyby w skład Jordanii. Plan nigdy nie został zaakceptowany jako oficjalny plan rządu.

Kolejny plan rozwoju osiedlu przedstawił Mosze Dajan. Zakładał on umocnienie izraelskiej obecności na pasie wzgórz przecinających z północy na południe Zachodni Brzeg. W jego ramach miały powstać osiedla wojskowe lub bazy armii izraelskiej, które tworzyłyby pas obronny. Jednak w ramach tego planu udało się na obszarze Gusz Ecjon.

Kolejnym ważnym planem był plan Szarona po historycznym zwycięstwie Likudu w 1977 roku. Jego założeniem był rozwój osadnictw żydowskiego do takiego stopnia, że społeczność palestyńska znalazłaby się wyłącznie w kilku gęsto zaludnionych enklawach. Te tereny nie weszłyby w skład granic Izraela. W tym celu rząd skupił się na zasiedlaniu Samarii oraz terenów na północ od Jerozolimy. W realizację planu zaangażowany był ruch Blok Wiernych (Gusz Emunim), a władze dodatkowo chciały zaangażować w to przedsięwzięcie społeczność świecką.

Żydowskie ruchy osadnicze W sierpniu 1967 powstał Ruch na rzecz Wielkiego Izraela, który postulował utworzenie licznych osiedli żydowskich na zajętych arabskich terytoriach. 25 sierpnia 1967 grupa skrajnie nacjonalistycznych osadników z organizacji religijnej Gusz Emunim osiedliła się i odbudowała osadę Kefar Ecjon w Judei (zniszczonej w 1948 przez Jordańczyków). Blok Wiernych spostrzegał budowę nowych osiedli jako pierwszy krok ku ponownemu zasiedleniu przez Żydów całej danej im (według Biblii) przez Boga Ziemi Izraela. Duchowym przywódcą ruchu był rabin Mosze Lewinger. Ten osiedleńczy ruch żydowskich fundamentalistów religijnych – religijnych syjonistów, wspierany przez osadników świeckich, utworzył wiele nowych osiedli w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu.

Równolegle była prowadzona akcja osiedleńcza inspirowana i finansowana przez państwo. W październiku 1967 utworzono osadę Nachal Jam na północy Półwyspu Synaj i Nachal Snir koło Banias w Górnej Galilei. Były to typowe obronne osiedla, w których żołnierze pracowali razem z cywilnymi mieszkańcami osady. W następnych latach utworzono wiele podobnych osad Nachalu.

W styczniu 1968 założono trzy nowe osady na Wzgórzach Golan: El-Al, Mewo Chamma i En Ziwan. 6 lutego powstała pierwsza żydowska osada w Dolinie Jordanu. Była to osada Mechola. 12 kwietnia dziesięć żydowskich rodzin pod przywództwem rabina Moszego Lewingera z Bloku Wiernych osiedliło się podczas święta Pesach w Hebronie, w Judei. Po zawarciu porozumienia z izraelskimi władzami, osadnicy wyprowadzili się z miasta i założyli osiedle Kirjat Arba (na przedmieściach Hebronu).

Przyczyny osadnictwa W 2011 roku organizacja Pokój Teraz opublikowała informację na temat procentowego podziału osiedli według ideologii. Wskazuje on, wbrew powszechnej opinii, na dużą różnorodność światopoglądową społeczności żydowskich na Zachodnim Brzegu. Na tej podstawie wyróżnia się: mieszane osiedla religijno-świeckie. Stanowią 32% wszystkich osiedli, ortodoksyjne osiedla. Stanowią 29% wszystkich osiedli, osiedla narodowo-religijne. Stanowią 24% osiedli, świeckie. Stanowią 15% osiedli. W celu zachęcenia mieszkańców do przeprowadzenia się na Zachodni Brzeg rząd stosuje szereg programów stosowanych jako zachęty: mieszkaniowe – stosuje się tu preferowane ceny i dogodniejsze warunki nabycia domów i mieszkań, edukacyjne i wychowawcze – rząd stosuje dopłaty do transportu szkolnego, szkoły mogą wydłużyć godziny pracy po to, aby rodzice wracający z Tel Awiwu czy Jerozolimy mogli odebrać dzieci, nauczyciele z osiedli otrzymują wyższe pensje i otrzymują dodatkowe fundusze na wynajem mieszkań, gospodarcze i przemysłowe – ministerstwa odpowiedzialne za te sektory stosują wsparcie finansowe, stosuje się obniżki podatków za wynajem ziemi, dofinansowuje się produkcję, stosuje się ulgi podatkowe, rząd pokrywa koszty badań dotyczących rozwoju produkcji, rolnicy otrzymują wyrównania poczynionych inwestycji, subsydiuje się turystyczną działalność gospodarczą, rząd zabezpiecza towary eksportowe od opłat celnych stosowanych przez UE, rząd wspomaga rolników, którzy ponieśli straty w rezultacie polityki tzw. labellingu w UE.

Quality of life Według osób mieszkających w osiedlach, jawią się one jako alternatywa dla życia w Tel Awiwie, Jerozolimie, czy Riszon le-Cijjon. W myśl podejścia quality of life Izraelczycy postrzegają osiedla jako tereny mniej zanieczyszczone, spokojne, o mniejszym natężeniu ruchu. Miejscowości na Zachodnim Brzegu stają się często „sypialniami” dla ludzi, którzy pracują w miastach na terenie Izraela. Osiedla są położone blisko szlaków komunikacyjnych, co pozwala na pokonywanie odległości do głównych miast w Izraelu. Wielu osadników zwraca uwagę na to, że wyłącznie w społecznościach zamieszkujących Judeę i Samarię można poczuć istotę wspólnoty, samopomocy i małych, zintegrowanych wspólnot. Satysfakcją staje się tu troska o osiedle, sąsiadów czy wspólne parki. Również osadnicy, a w szczególności ich drugie pokolenie, pragnęli czegoś więcej niż mieszkania w modułowych domach lub kamperach. Niezasiedlone tereny Zachodniego Brzegu oferowały im nowe przestrzenie. Dochodziły do tego tereny rekreacyjne, trudno dostępne w dużych ośrodkach w Izraelu, lokalne systemy edukacji, handlu i instytucje zaspokajające potrzeby takie jak opieka zdrowotna, administracja, zakupy. Wiele osiedli starało się rozwijać w kierunku quality of life, ponieważ stanowiły przez to atrakcyjne miejsce dla Żydów dokonujących alii. W Izraelu pojawił się także ruch „powrotu do ziemi”. Charakteryzuje się on fascynacją rolnictwem, hodowlą i uprawą. Farmy te powstają często w ramach nieautoryzowanych osiedli. Billig pisze, iż propagowanie rolnictwa w Judei i Samarii ma na celu powstrzymywanie palestyńskich miejscowości przed rozrostem.

Żydzi ortodoksyjni mały|Modi’in Illit