Karakara czubata, karakara czarnobrzucha (Caracara plancus) – gatunek dużego drapieżnego ptaka z rodziny sokołowatych (Falconidae). Występuje w Ameryce Północnej i Południowej. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy o gatunku wspomniał John Frederick Miller w 1777. Zamieścił tablicę barwną z wizerunkiem tego ptaka, oznaczoną numerem XVII, w Various subjects of Natural History, oraz nadał karakarze czubatej nazwę Falco Plancus. Holotyp pochodził z Ziemi Ognistej (została wspomniana jedynie jako „Tierra del Fuego”, bez wzmianki, czy były to wyspy, czy część kontynentalna). Miller w swej publikacji nie przedstawił jednak żadnych opisów gatunków. W 1796 ukazała się reedycja dzieła, Cimelia physica, w której George Shaw zamieścił opisy gatunków zilustrowanych przez Millera, w tym karakary czubatej. Wcześniej, w 1781 John Latham opisał tego ptaka w A general synopsis of birds pod zwyczajową nazwą Plaintive Eagle. Latham powołał się na tablicę XVII Millera i przytoczył nazwę Falco plancus, więc część Cimelia physica zawierająca opis karakary czubatej musiała się ukazać jeszcze przed 1781.
Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza karakarę czubatą w rodzaju Caracara, wyróżnia dwa podgatunki: nominatywny i C. p. cheriway (karakara białorzytna). Karakara białorzytna od 1999 roku (niekiedy i wcześniej) była powszechnie uznawana za osobny gatunek (występuje wąski obszar hybrydyzacji obydwu tych ptaków w Brazylii). Badania filogenetyczne wykazały jednak, że pod względem genetycznym taksony te nie różnią się mocno od siebie, i że powinny być raczej traktowane jako podgatunki; propozycja połączenia ich w jeden gatunek została w 2020 roku zaakceptowana przez SACC, a później także przez inne autorytety. Za podgatunek karakary czubatej często uznawano wymarłą karakarą meksykańską (C. lutosa). Opisano też podgatunki pallidus i audubonii; IOC traktuje je jako synonimy C. p. cheriway.
Epitet gatunkowy plancus oznacza z łaciny orła. Carl Eduard Hellmayr w wydanym w 1932 tomie The birds of Chile napisał, że mieszkańcy Chile nazywają karakary czubate „Traro”.
Morfologia mały|lewo|Osobnik dorosły w locie Długość ciała wynosi 51–64 cm, masa ciała 1150–1600 g (dla ptaków obydwu płci z Chile i Peru); rozpiętość skrzydeł 120–133 cm. Wymiary szczegółowe w mm (w nawiasie podano liczbę samców i samic, jedynie skok zmierzono u 4 samców i 4 samic):
Długość skrzydła Długość ogona Długość górnejkrawędzi dzioba(od woskówki) Długość skoku 5 ♂ 376–430 199–239 32–35 80–90 10 ♀ 378–445 206–238 31–37 85–93
Pod względem wyglądu karakara czubata podgatunku nominatywnego przypomina karakarę białorzytną. Wyróżnia się delikatnym paskowaniem całego grzbietu, tyłu szyi i pokryw nadogonowych. W porównaniu do karakar białorzytnych, u czubatych paski w okolicy kloaki są drobniejsze i mają większy zasięg.
Zasięg występowania Karakary czubate podgatunku nominatywnego zamieszkują obszar od północnego i centralnego Peru i centralnej Boliwii na wschód po Deltę Amazonki i na południe przez Brazylię, Urugwaj, Paragwaj, Peru, Chile i Argentynę po Ziemię Ognistą. Zasiedlają również Falklandy. Badacze tacy jak Charles Darwin, odwiedzający niegdyś Falklandy, nie wspominali o tych ptakach; możliwe więc, że pojawiły się na wyspach w 2. połowie XIX wieku, wraz z przybyciem hodowców owiec.
Karakary białorzytne występują od południa USA (Floryda, Teksas, Arizona) po północną Amerykę Południową; także na Kubie, Isla de la Juventud, Arubie i Trynidadzie.
Ekologia i zachowanie Karakary czubate zamieszkują wszelkie otwarte tereny, w tym świetliste zadrzewienia. Często przesiadują na słupkach ogrodzeniowych, drzewach i krzewach wzdłuż dróg lub innych otwartych przestrzeni. Zwykle przebywają w parach lub pojedynczo, jednak osobniki młodociane mogą zimą tworzyć stada. W Chile karakary czubate stwierdzane były od poziomu morza do 2000 m n.p.m., a w Peru do 2500 m n.p.m. Głosy obu podgatunków są do siebie podobne. Odzywają się różnorodnymi terkoczącymi, gdaczącymi i skrzeczącymi głosami.
Pożywienie Ptaki te są oportunistami. Ze zdobyczy zwierzęcej żywią się zarówno żywą zwierzyną (m.in. gekonami, wężami, ślimakami, płazami, parecznikami, dżdżownicami, prostoskrzydłymi, na Falklandach ośmiornicami; niekiedy atakują jagnięta), jak i padliną, również zwierząt potrąconych przez samochody. Ptaki obserwowane w Reserva El Bagual (prowincja Formosa) zjadały truchła pancerników, majkongów krabożernych (Cerdocyon thous), koati (Nasua nasua), kapibar, wydr, nandu, bocianów i zwierząt domowych, w tym bydła. Na Falklandach zjadają m.in. martwe pingwiny, owce i bydło. Karakary czubate wykazują zainteresowanie płonącymi (podążają za uciekającą zdobyczą) lub spalonymi już polami.
Na plażach zjadają jaja żółwie. Zdarza im się wybierać z gniazd jaja i pisklęta, m.in. warzęch, czapli, a nawet karakar jasnogłowych (Milvago chimachima). W Argentynie obserwowano karakary czubate zjadające jaja sępników pstrogłowych (Cathartes burrovianus) i kariam czerwononogich (Cariama cristata) oraz jaja i pisklęta bocianów sinodziobych (Ciconia maguari). Jedzą również pokarm roślinny – orzeszki ziemne, rośliny strączkowe, awokado i owoce palm. Niekiedy wykazują kleptopasożytnictwo i odbierają ptakom ich pokarm.
Lęgi thumb|left|Jaja podgatunku nominatywnego z kolekcji muzealnej Okres lęgowy w Chile zaczyna się w październiku. W Brazylii kopulujące ptaki obserwowane były jesienią między 15 kwietnia a 26 maja (Rio Grande do Sul), samicę znoszącą materiał na gniazdo obserwowano 18 sierpnia (na południe od Vacaria). W argentyńskim rezerwacie Reserva El Bagual okres lęgowy trwa od początku sierpnia do początku listopada; obserwowano również 22 sierpnia samicę siedzącą na gnieździe (prowincja Tucumán). Na Falklandach okres lęgowy trwa od końca sierpnia do października.
Karakary czubate gniazdują na krzewach i drzewach, donoszono również o gniazdach na ziemi lub klifie. W 2010 po raz pierwszy zaobserwowano (opisano 2 lata później) przypadek założenia gniazda na strukturze pochodzenia antropogenicznego. W prowincji Buenos Aires nad autostradą ptaki zbudowały gniazdo z tyłu znaku. W zniesieniu 2 lub 3 jaja. Barwa skorupki opisywana różnie, barwa tła może być kremowa (Chile, Falklandy) lub biaława po pomarańczowoczerwoną i ochrową (Argentyna, Falklandy); skorupkę pokrywają ciemnobrązowe lub czerwonobrązowe kropki. Wymiary średnie 5 jaj: 57,6 na 45 mm (Argentyna). Jedyny znany okres inkubacji to 28 dni.
Status zagrożenia IUCN uznaje karakarę czubatą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji wstępnie szacowana jest na 2 500 000 – 4 999 999 dorosłych osobników. BirdLife International ocenia globalny trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny, a być może nawet wzrostowy ze względu na to, że ptak ten preferuje tereny otwarte i wykazuje tolerancję dla siedlisk przekształconych bądź zdegradowanych przez człowieka. Karakary czubate są pospolite i szeroko rozprzestrzenione; rzadkie są na pacyficznych wybrzeżach Peru i Falklandach.
Przypisy Systematyka i nazewnictwo polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Sokołowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1777 roku