thumb|280px|Typy baszybuzuków (na pocztówce z epoki sułtanatu) Baszybuzucy (tur. başıbozuk od baş – głowa i bozuk – zepsuty, uszkodzony, [tj. szalony], zdeprawowanyWładysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury, dz. cyt. w bibliografii.; lm başıbozuklar)Słownik Doroszewskiego podaje tę nazwę jako przejętą z rosyjskiego. – w XIX i na początku XX wieku żołnierze nieregularnych wojsk tureckich, pochodzących z ochotniczego naboruPor. Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: PWN, 1991, s. 101..

W historii Oddziały baszybuzuków werbowano z podbitej muzułmańskiej ludności osmańskiego imperium: Albańczyków (Arnautów), Arabów, Czerkiesów, Kabylów i Kurdów. Choć składały się z bitnych żołnierzy, powszechnie uchodziły za niekarne i łupieżcze, wskutek czego wkrótce stały się synonimem zbrojnych rabusiów. Wyposażeni we własną broń i konie, pozostawali pod komendą własnych oficerów, cechował ich jednak rażący brak dyscypliny.

Jako osobny rodzaj wojsk pojawili się w XVIII wieku, uczestnicząc w Egipcie w walkach z wojskami napoleońskimi. Nazwa utrwaliła się i upowszechniła w okresie wojny krymskiej, kiedy liczebność ich oddziałów sięgała 40 tysięcy. Działali na peryferiach głównych sił, względnie na terenach przygranicznych jako wojska pomocnicze. W Europie zyskali niesławny rozgłos po licznych okrucieństwach popełnianych wobec jeńców wojennych, a zwłaszcza względem ludności cywilnej. Omer Pasza zmuszony był znaczną ich część zwolnić ze służby, a innych wcielić do wojsk regularnych. thumb|280px|Okrucieństwa popełniane podczas wojny w Bułgarii (1877) Wykorzystywano ich podczas zwalczania powstania w Bośni i Hercegowinie w 1885, a szczególnie w trakcie tzw. powstania kwietniowego w Bułgarii w 1876. W obliczu rebelii Bułgarów zmobilizowano do 80 tys. baszybuzuków pod komendą lokalnych dowódców. Ruch powstańczy został na ogół stłumiony przez ich miejscowe oddziały jeszcze przed przybyciem regularnego wojska (m.in. w Strełczy, Klisurze i Petriczu). Po zaciętych walkach nie zdołały one wprawdzie złamać obrony Bułgarów w Peruszticy, lecz zdobyły Batak, gdzie doszło do znanej masakry ludności (tzw. rzeź w Bataku w maju 1876)Tadeusz Wasilewski: Historia Bułgarii. Wrocław: Ossolineum, 1970, s. 186.. W górach baszybuzucy później skutecznie likwidowali oddziały (czety) powstańców. W trakcie dokonywanych pacyfikacji spalono wiele wsi i zniszczono kilka klasztorów. Szczególnie liczne były ofiary publicznych egzekucji i zbiorowego odwetu na cywilnej ludności w Filipopolu (Płowdiwie)Encyclopaedia Britannica, dz. cyt., t. 2, s. 620 – gdzie w omówieniu tzw. Bulgarian horrors dla masakr w tym mieście podano niezwykłą liczbę aż 15 tys. ofiar.. Wskutek ich działań, włącznie z mordowaniem bezbronnych, kobiet i dzieci, paleniem miejscowości i niszczeniem dobytku, zginęło wówczas ok. 12 000 bułgarskich chrześcijanLudwik Widerszal: Ruchy wolnościowe na Bałkanach. Lwów: PWKS, 1939, s. 72..

Wkrótce potem, podczas wojny, która doprowadziła do wyzwolenia Bułgarii, zwerbowano ich do 50 tysięcy; z trudem jednak utrzymywano w karności pod komendą bardzo surowych podoficerów. Nie odgrywając istotnej roli w wielkich starciach, prowadzili działania opóźniające i utrudniające marsz wojsk carskich wraz z terroryzowaniem sprzyjającej Rosjanom ludności. Ich niezwykłe okrucieństwa wywołały żywe reakcje w Europie, co ostatecznie przesądziło o rezygnacji z ich wykorzystania przez Turków.

W latach wojny krymskiej również Francuzi zwerbowali pewną ilość baszybuzuków, próbując im nadać regularną organizację. Wiadomo też, że w latach 1886–88 Włosi w Erytrei zaciągnęli do zwiadu i jako lekką piechotę nieco baszybuzuków, wśród których oficerowie wymuszali dyscyplinę za pomocą korbaczaEncyklopedia wojskowa (red. O. Laskowski), dz. cyt. w bibliografii..

W przeszłości miana tego używano w polszczyźnie dla określenia w przenośni kogoś zawadiackiego, samowolnego, niesfornego (zwłaszcza w odniesieniu do dzieci – jako odpowiednik urwipołcia, hultaja), np. „zachowuje się jak baszybuzuk”, „harcuje na koniu jak baszybuzuk”Por. Słownik języka polskiego pod. red. W. Doroszewskiego..

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Encyklopedia wojskowa (red. Otton Laskowski). T. 1. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1931, s. 223

Encyclopædia Britannica (edycja XV). T. 1. London-Chicago: Encyclopædia Britannica – Benton Foundation, 1993, s. 934 Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. T. 1 (A-J). Warszawa: HPS/Rzeczpospolita, 2007, s. 90, Michał Klimecki: Krym 1854-1855. Warszawa: Bellona, 2006, seria Historyczne bitwy, Linki zewnętrzne

Kategoria:Formacje Wojskowe Imperium Osmańskiego