Makuria (staronubijski: Makouria, arabski: al-Muqurra) – królestwo położone na terenach dzisiejszego północnego Sudanu i południowego Egiptu, początkowo ograniczone do terenów leżących wzdłuż Nilu od trzeciej katarakty do obszaru pomiędzy piątą a szóstą kataraktą, czyli na terenie Górnej Nubii. Makuria kontrolowała również szlaki handlowe, kopalnie oraz oazy na wschód i zachód od rzeki. Jej stolicą była Dongola (arabski: Dunqulah), której nazwę czasami stosowano na określenie całego królestwa.
Królestwo powstało prawdopodobnie w IV albo V w., po upadku Meroe. Przed końcem VI stulecia Makuria przyjęła chrześcijaństwo. Podbój Egiptu przez muzułmanów w VII w. spowodował jej odcięcie od reszty chrześcijańskiego świata. Makuria odparła arabską inwazję w połowie VII w., a traktat który w wyniku tego podpisano, znany jako Bakt, zapoczątkował okres względnego pokoju pomiędzy stronami, pokoju który trwał do XIII stulecia. Jeszcze w czasie arabskiej inwazji albo też podczas panowania króla Merkuriosa Makuria dokonała aneksji swojego północnego sąsiada Nobadii (Dolna Nubia). Okres pomiędzy mniej więcej 750 a 1150 r. to czas prosperity królestwa, tzw. Złoty Wiek. Wzrastająca agresja ze strony Egiptu, jak również wewnętrzna niezgoda doprowadziły w XIV w. do upadku państwa.
Źródła alt= Strona z rękopisu staronubijskiego przekładu Liber Institutionis Michaelis Archangeli, IX - X w., znaleziona w Kasr Ibrim, Nubia (Sudan), zbiory British Museum|mały|Strona z rękopisu staronubijskiego przekładu Liber Institutionis Michaelis Archangeli, IX - X w., znaleziona w Kasr Ibrim, Nubia (Sudan), zbiory British Museum Wiedza o królestwie Makurii jest fragmentaryczna. Najważniejszym źródłem dla historii tego obszaru są przemierzający ówczesną Nubię podróżnicy i historycy arabscy. Te relacje są jednak często uznawane za kontrowersyjne ze względu na ich uprzedzenia w stosunku do chrześcijan. Ponadto arabskie teksty były skupione głównie na zbrojnym konflikcie pomiędzy Egiptem a Nubią. Jedynym wyjątkiem jest Ibn Selim el-Aswani, egipski dyplomata, który podróżował do Dongoli w X stuleciu, kiedy Makuria była u szczytu swojej potęgi.
Przetrwała część nubijskiego piśmiennictwa z epoki. Dokumenty były pisane w języku staronubijskim majuskułą alfabetu greckiego, rozszerzonego o niektóre symbole koptyjskie i inne unikalne dla Nubijczyków. Napisane w języku blisko związanym ze współczesnym językiem Nobiin, dokumenty te zostały już rozszyfrowane. Jednak zdecydowana większość z nich to prace traktujące o religii albo zapisy prawne o małej wartości dla historyków. Największy znany zbiór, znaleziony w Kasr Ibrim, zawierał cenne dokumenty z listą królów nubijskich i ich urzędników – najważniejsze źródło dla rekonstrukcji historii chrześcijańskiej Nubii.
Istotnych informacji dostarcza archeologia. Właściwe odkrycia archeologiczne na terenie Nubii rozpoczęły się na początku XX w. Największe badania, obejmujące cały obszar północnej Nubii, przeprowadzono w czasie kampanii UNESCO w latach 60. XX wieku. Budowa Wielkiej Tamy Asuańskiej w 1964 r. musiała doprowadzić do zalania obszaru stanowiącego niegdyś Nobadię. Dążenie UNESCO do tego, aby przeprowadzić jak najwięcej prac archeologicznych przed mającym nastąpić zalaniem, zaowocowało przybyciem do Nubii setek ekspertów z całego świata. Do ważniejszych miejsc przebadanych na terenie Makurii należało Faras wraz ze swoją katedrą, odkopane przez polski zespół pod kierownictwem prof. Kazimierza Michałowskiego, Kasr Ibrim badany przez Brytyjczyków i Debeira Zachodnia, miasto w którym prace prowadził Uniwersytet Ghany, dostarczając ważnych informacji na temat życia codziennego w średniowiecznej Nubii. Wszystkie te miejsca znajdują się na terenach dawnej Nobadii. Jedynym znaczącym miejscem wykopalisk archeologicznych w Makurii właściwej jest częściowa eksploracja stolicy w Starej Dongoli.
Historia Początki królestwa Początki Makurii są niejasne. Ptolemeusz określa nubijskich ludzi jako Makkourae; być może byli oni przodkami Makurian. Uważa się, że królestwo powstało w IV albo V w. Pierwsza wzmianka o nim znajduje się w pracy żyjącego w VI w. Jana z Efezu, który opisał gościnność mieszkańców dla monofizyckich misjonarzy podróżujących do Alodii. Wkrótce potem Jan z Biclar napisał z aprobatą o przyjęciu przez Makurian konkurencyjnego rytu melchickiego.
Makuria była jednym z nielicznych krajów na świecie, które odparły inwazję arabską, prowadzoną przez ich kalifów. Arabowie zajęli Egipt w 641 r., a ich wojska wkrótce skręciły na południe. W 642 r. Makuria pokonała armię arabską w pierwszej bitwie pod Dongolą, a w 652 r. powtórzyła ten wyczyn w drugiej bitwie pod Dongolą. Arabscy pisarze zauważyli zręczność Makurian jako łuczników. Jedna z niewielu większych porażek poniesionych przez wojska arabskie w trakcie pierwszego stulecia muzułmańskiej ekspansji doprowadziła do bezprecedensowej umowy – Bakt. Traktat gwarantował pokojowe relacje oraz wymianę handlową.
W pewnym momencie Makuria połączyła się z leżącą na północy Nobadią. Data tego zdarzenia jest dyskusyjna. Arabskie relacje opisujące inwazję w 652 r. odnoszą się tylko do jednego państwa ze stolicą w Dongoli. Bakt, wynegocjowany przez króla Makurii, stosowano do całej Nubii na północ od Alodii. Niektórzy badacze uważali więc, że zjednoczenie obu królestw dokonało się w tym burzliwym okresie historii. Wyraźnych dowodów unii dostarcza inskrypcja w Taifa z czasów panowania Merkuriosa, z której dowiadujemy się, że przed połową VIII stulecia Nobadia znajdowała się pod kontrolą Makurii. Zjednoczenie mogło więc nastąpić w okresie panowania Merkuriosa, króla, którego Jan Diakon określił jako „nowego Konstantyna”.
Jak powinno być nazywane to połączone królestwo pozostaje niejasne zarówno według ówczesnych źródeł, jak i wśród współczesnych historyków. Nazwa Makuria pozostała w użyciu jako geograficzny termin na określenie południowej części królestwa, ale była również używana na określenie królestwa w całości. Niektórzy pisarze nazywają je po prostu Nubią, ignorując fakt że południowa Nubia należała do niezależnego królestwa Alodii. Od nazwy swojej stolicy była również nazywana królestwem Dongoli. Inna nazwa, królestwo Makurii i Nobadii, może odnosić się do podwójnej monarchii. Z kolei Dotawo może być albo inną nazwą, albo odnosić się do zupełnie odrębnego królestwa.
Szczyt potęgi W VIII i IX w. Egipt osłabiony częstymi wojnami domowymi nie stanowił dla Nubii poważnego zagrożenia. Przeciwnie to Nubijczycy ingerowali w sprawy swoich sąsiadów np. wtedy gdy w znacznej części wciąż chrześcijański Górny Egipt szukał u nich ochrony. Świadectwem takiego układu sił może być jedna z relacji dotycząca nubijskiej armii, która w VIII w. oblegała Kair w imię obrony chrześcijan, i choć prawdopodobnie ta opowieść jest apokryficzna, nie zmienia to jej wymowy.
Niewiele wiadomo o Makurii w tym okresie. Znana jest historia o Zachariaszu III wysyłającym syna Georgiosa do Bagdadu, aby ten wynegocjował zmniejszenie świadczeń ponoszonych przez Makurię z tytułu Baqt. Georgios jako król odgrywa również znaczącą rolę w historii arabskiego poszukiwacza przygód al-Umari. Najważniejsze informacje o tym okresie historii Makurii pochodzą ze źródeł archeologicznych. Wykopaliska pokazują, że epoka była jedyną w dziejach królestwa tak stabilną i pełną dobrobytu. W tych spokojnych stuleciach nubijskie królestwo osiągnęło szczyt rozkwitu.
Podczas panowania w Egipcie Fatymidów Egipt i Makuria rozwijały bliskie i pokojowe stosunki. Szyiccy Fatymidzi mieli niewielu sprzymierzeńców w świecie muzułmańskim i traktowali południowych chrześcijan jak sojuszników. Siła Fatymidów zależała również od dostarczanych przez Makurię niewolników, którzy służyli do obsadzania egipskiej armii. Handel między dwoma państwami rozkwitł: Egipt wysyłał pszenicę, wino i len na południe, zaś Makuria eksportowała kość słoniową, bydło, strusie pióra i niewolników. Stosunki z Egiptem zepsuły się, gdy w 1171 r. do władzy doszli Ajjubidzi. We wczesnym okresie ich panowania Nubijczycy najechali Egipt, być może w celu poparcia swoich sojuszników Fatymidów. Ajjubidzi odparli tę inwazję i odpowiedzieli atakiem. Salah ad-Din wysłał swojego brata Turan Szaha, który pokonał Nubijczyków i zanim wycofał się na północ przez kilka lat zajmował Kasr Ibrim. Emisariusz, wysłany do Makurii w celu oceny wartości kraju dla podboju, informował, że ziemia jest zbyt słaba. Być może dzięki temu przez następne stulecie Ajjubidzi w dużej mierze ignorowali swojego południowego sąsiada.
Upadek Brak jest relacji podróżników do Makurii pomiędzy 1171 a 1272 r. Współczesne odkrycia rzucają trochę światła na epokę. Wydaje się, że w tym czasie nastąpił upadek Makurii. Najlepszym źródłem jest Ibn Chaldun piszący wiek później, który przyczynę kryzysu upatrywał w beduińskich najazdach i małżeństwach Nubijczyków z Arabami.
Ajjubidzi zachowywali się bardzo agresywnie wobec plemion beduińskich pobliskich pustyń, spychając je na południe w konflikt z Nubijczykami. Archeologia dostarcza wyraźnych dowodów zwiększającej się niestabilności w regionie. Nieufortyfikowane miasta zyskują mury miejskie, ludzie wycofują się na lepiej bronione pozycje, takie jak w Kasr Ibrim, domy w całym regionie buduje się solidniej, z tajnymi kryjówkami na żywność i kosztowności. Archeologia dostarcza również świadectw wzrastającej arabizacji i islamizacji. Wolny handel między królestwami był częścią Baqt i z czasem kupcy arabscy stali się widoczni w Dongoli i innych miastach. Ostatecznie obszar północny, większość którego stanowiła kiedyś Nobadię, stał się w dużej mierze zarabizowany i zislamizowany, oraz w znacznym stopniu niezależny od Dongoli; coraz częściej był też określany jako al-Maris. alt= Sułtanat Mameluków w Kairze 1317 r., granice państwa przybliżone|mały|Sułtanat Mameluków w Kairze 1317 r., granice państwa przybliżone Podczas gdy plemiona pustynne mogły stanowić najważniejszą siłę destrukcyjną, kampanie egipskich Mameluków są znacznie lepiej udokumentowane. Utrata możliwości zabezpieczenia przez Makurię południowej granicy Egiptu przed najazdami pustynnych nomadów powodowała interwencje wojsk egipskich, te z kolei coraz bardziej osłabiały nubijskie królestwo. W 1272 r. mamelucki sułtan Bajbars dokonał inwazji na Nubię po tym, jak makurski król Dawid I zaatakował egipskie miasto Aidhab. W ten sposób zainicjowano trwające kilka dekad interwencje Mameluków w sprawy Nubijczyków.
Makurii szkodzą w tym czasie również trudności wewnętrzne. Kiedy kuzyn króla Dawida zażądał praw do tronu, poparcia szukał w Kairze u Mameluków, którzy popierając pretendenta w 1276 r. najechali Nubię. Następnie umieszczony na tronie pretendent podpisał umowę, która uczyniła Makurię wasalem Egiptu; garnizon mamelucki stacjonował w Dongoli. Zaledwie po kilku latach okupacji inny członek makurskiej rodziny królewskiej, dążąc do przywrócenia Makurii niezależności, stanął na czele rebelii, pokonał załogę Mameluków i w 1286 r. objął tron. Zaproponował Egipcjanom wzrost rocznych płatności z tytułu Baqt w zamian za zlikwidowanie obowiązków, na które zgodził się poprzedni władca. Ze względu na to, że armie Mameluków były zajęte gdzie indziej, sułtan Egiptu zgodził się na ten nowy układ.
Po okresie spokoju zwlekanie z płatnościami z tytułu Baqt spowodowało kolejny atak i zajęcie królestwa przez Mameluków w 1312 r. Tym razem na tronie został umieszczony muzułmański członek dynastii makurskiej, który rozpoczął konwersję ludności na islam. W 1317 r. katedra w Dongoli została przekształcona w meczet, a w państwie wybuchła wojna domowa. Obszary wiejskie dostały się pod kontrolę najeżdżających plemion z pustyni. Monarchii pozostała skuteczna kontrola nad terenem nieco większym niż stolica. Makuria jako zjednoczone państwo przestała istnieć. Przypuszcza się, że ważną rolę w upadku królestwa odegrała również zmiana afrykańskich szlaków handlowych i czarna śmierć.