thumb|Wywiad Thomasa Urbana (z lewej) z Lechem Wałęsą (1992) Thomas Urban (ur. 20 lipca 1954 w Lipsku) – niemiecki dziennikarz, historyk i pisarz, korespondent gazety Süddeutsche Zeitung w Warszawie, Moskwie, Kijowie i następnie w Madrycie.
Wykształcenie Urban urodził się w Lipsku (NRD). W listopadzie 1955 r. rodzina uciekła z NRD do RFNW cyklu „Spotkanie z książką” – „Czarny orzeł, biały orzeł. Piłkarze w trybach polityki” Thomasa Urbana, dsw.waw.pl, 12 czerwca 2012.. Okres szkolny Urban spędził w Bergheim koło Kolonii, był aktywistą organizacji młodzieżowej Katholische Studierende Jugend (KSJ)Dziennik Łódzki, 7 lipca 2007, s. 15..
Uprawiał judo (ma czarny pas i uprawnienie trenerskie). Służbę wojskową w Bundeswehrze zakończył jako oficer rezerwy. Studiował romanistykę, slawistykę i historię Europy wschodniej w Kolonii (z semestrami na Uniwersytecie Rabelais w Tours, na Uniwersytecie Szewczenki w Kijowie i na Instytucie Puszkina w Moskwie).
Urban był współpracownikiem dysydenta rosyjskiego Lwa Kopielewa w Kolonii, studia podyplomowe odbył na Uniwersytecie Moskiewskim im. Łomonosowa (MGU) w 1981/82 r. Został aresztowany przez KGB za transport leków i listów dla dysydentów radzieckich i wydalony ze Związku Radzieckiego„Nie wyciągać Hitlera”. Z Thomasem Urbanem, korespondentem „Süddeutsche Zeitung”, rozmawia Renata Gluza Press, sierpień 2012, s. 50.. Potem pracował jako nauczyciel języka rosyjskiego w Szkole Języków Obcych Bundeswehry (Bundessprachenamt) pod KoloniąHalten Sie die Türe auf! sueddeutsche.de, 18 kwietnia 2012..
Dziennikarstwo Urban uczęszczał do Szkoły Dziennikarstwa w Hamburgu (Henri-Nannen-Schule)Paneliści V Polsko-Niemieckich Dni Mediów Polsko-Niemieckie Dni Mediów, 2012.. Następnie pracował dla agencji prasowych Associated Press (AP) i Deutsche Presse-Agentur (dpa)Czarny orzeł, biały orzeł krakow.pl, 8 czerwca 2012..
W 1987 roku dołączył do redakcji Süddeutsche Zeitung w Monachium. Od 1988 r. był korespondentem tej gazety, najpierw do 1992 r. w Warszawie. W tym czasie pracował również dla amerykańskiej stacji radiowej RIAS, która nadawała program w języku niemieckim z Berlina ZachodniegoWe need to talk, buchmesse.de.. W latach 1992–1997 był szefem biura w Moskwie; przeanalizował fundamentalne zmiany pod rządami Borisa Jelcyna, a także napisał reportaże o teatrach wojny w Abchazji i Czeczenii. Od 1997 do 2012 roku relacjonował wydarzenia z Kijowa, gdzie był świadkiem pomarańczowej rewolucji, i ponownie z WarszawyThomas Urban, kiev-dialogue.org..
Od lipca 2012 do 2020 r. kierował biurem Süddeutsche Zeitung w MadrycieKatyń – premiera książki Thomasa Urbana, pai.media.pl, 2 lutego 2020.. Dla berlińskiego magazynu Opernwelt informował o nowych produkcjach operowych w MadrycieThomas Urban, Opernwelt, 3.2013, 4.2014, 9.2016, 6.2018, 7.2019.. Od 2022 r. analizuje wydarzenia w byłym bloku sowieckim dla berlińskiego magazynu CiceroAutoreninfor Thomas Urban cicero.de..
Książki i eseje Urban jest autorem prac popularnonaukowych i esejów naukowych z zakresu historii Europy Środkowo-Wschodniej i Europy Wschodniej.
Szczególną uwagę zwrócił na stosunki polsko-niemieckie. Jego książki o mniejszości niemieckiej na Górnym ŚląskuNiemcy w Polsce. Historia mniejszości w XX wieku. Opole 1994. oraz o wzajemnych wypędzeniach Niemców i PolakówUtracone Ojczyzny. Wypędzenia Niemców i Polaków w XX wieku. Warszawa 2007. ukazały się również w języku polskim. W książce tej po raz pierwszy przedstawia niemieckim czytelnikom, że wypędzenie Polaków, wraz z masowymi mordami, było centralnym elementem niemieckiego terroru okupacyjnegoFeierliche Verleihung des Georg Dehio-Buchpreises 2006 an Karl-Markus Gauß und Thomas Urban kulturforum.info [dostęp 2022-01-24].. Poświęcił eseje historii Niemców w WarszawieNiemcy nad Wisłą – wczoraj i dziś / Deutsche an der Weichsel – gestern und heute., [w:] Georgia Krawiec (Wyd.): Niemcy w Polsce / Deutsche in Polen. Warszawa 2005, s. 15–22. oraz kontrowersjom wokół biskupa gdańskiego Carla Marii SplettaDie Splett-Debatte in Polen seit 1989, [w:] Ulrich Bräuel, Stefan Samerski (Wyd.): Ein Bischof vor Gericht. Der Prozeß gegen den Danziger Bischof Carl Maria Splett 1946. Osnabrück 2005, s. 25–44.. W serii książek o stosunkach Niemców z sąsiadami, wydanej przez byłego kanclerza Helmuta Schmidta i byłego prezydenta Richarda von Weizsäckera, Urban napisał tom o Polsce.
Jego książkę o wymordowaniu tysięcy polskich oficerów przez stalinowską tajną policję NKWD w lesie katyńskim recenzenci dzienników Die Welt i Frankfurter Allgemeine Zeitung nazwali „dziełem standardowym”Die Verbrechen der Sowjetunion an Polen welt.de, 15 maja 2015.Geleugneter Massenmord Exkulpation der Sowjets? faz.net, 15 czerwca 2015.. Urban odkrył w amerykańskich archiwach informację, że niemieccy oficerowie z antyhitlerowskiego ruchu oporu dostarczyli decydującego impulsu podczas procesów norymberskich, aby zablokować sowieckie kłamstwo katyńskieKatyń oczami Niemców Do Rzeczy Historia, 11.2015, s. 52.Wie die russische Kälte Hitler rettete spiegel.de, 13 marca 2018.. Rozszerzona wersja tej książki została wydana również w języku angielskim i hiszpańskimThe Katyn Massacre 1940. History of a Crime. Pen & Sword, Barnsley 2020.La matanza de Katyn. Historia del mayor crimen soviético de la Segunda Guerra Mundial. Esfera de los libros, Madrid 2020.. Do obszernej książki o wojnie propagandowej wielkich mocarstw po odkryciu masowych grobów w Katyniu, która ukazała się tylko w języku polskim, przeanalizował także archiwa i prasę aliantów zachodnichPiotr Zychowicz, Ameryka po stronie Stalina Do Rzeczy Historia, 28 marca 2020..
W biografii papieża Jana Pawła II, którą napisał wspólnie z kolegą redakcyjnym , zajął się rozdziałami dotyczącymi Polski i stosunków Watykanu z Rosją[ https://web.archive.org/web/20241127060159/https://www1.wdr.de/radio/cosmo/programm/sendungen/radio-po-polsku/papiez-jan-pawel-drugi-biografia-po-niemiecku-100.html Bez Jana Pawła II Europa wyglądałaby inaczej] wdr.de/radio/cosmo, 19 maja 2020..
Drugim tematem książek i esejów Urbana jest emigracja rosyjska po wojnie domowej w Rosji. Napisał książkę o berlińskich latach rosyjsko-amerykańskiego pisarza Vladimira Nabokova, a także eseje m. i. o Borysie PasternakuBoris Pasternak in Berlin. Der russische Schriftsteller zwischen Emigration und Sowjetmacht, [w:] Berlin in Geschichte und Gegenwart. Jahrbuch des Landesarchivs. Berlin 2010, s. 181–198., Ilji ErenburguIlja Ehrenburg als Kriegspropagandist, [w:] Tauwetter, Eiszeit und gelenkte Dialoge. Russen und Deutsche nach 1945. Wyd. K. Eimermacher, A. Volpert. Monachium 2006, s. 455–488., Gajto GazdanowieGajto Gasdanow – ein Schriftsteller des Russkij Montparnasse / Гайто Газданов – писатель русского Монпарнаса [:] Das russische München/Русский Мюнхен. Ed. T. Lukina. Monachium 2010, s. 184–193. i M. AgiejewieVN, Agheyev and the Novel with Cocaine [:] The Nabokovian, 38(1997), s. 52–54..
Szczególnie interesowała go polityczna historia piłki nożnej w Polsce i Związku Radzieckim. Po opublikowaniu książki o polsko-niemieckich relacjach piłkarskich Urban był jednym z autorów wystawy na ten sam temat, przygotowanej na zlecenie Domu Spotkań z Historią i Ambasady Niemiec w Warszawie z okazji Euro 2012Piotr Semka, Biały orzeł kontra czarny orzeł rp.pl, 10 czerwca 2012.. Jego analiza zakazu piłki nożnej w okupowanej Polsce w czasie II wojny światowej również została przetłumaczona na język angielskiFootball ‘Only for Germans’, in the Underground and in Auschwitz: Championships in Occupied Poland, [w:] European Football During the Second World War. Ed. M. Herzog, F. Brändle. Oxford 2018, s. 367–376.. W dokumentacji audiowizualnej skomentował życie polsko-niemieckiego strzelca bramek Ernesta WilimowskiegoWillimowski – Fußballer für Deutschland und Polen willimowski.football (rubryka: Spieler)..
Przy okazji Euro 2012, którego finał odbył się w Kijowie, Urban przeanalizował rosyjskie i ukraińskie publikacje na temat rzekomego meczu śmierci z 1942 roku. Doszedł do wniosku, że wcześniej propagowana wersja (egzekucja radzieckich piłkarzy, którzy wygrali z drużyną Wehrmachtu w okupowanym Kijowie) była legendą sowieckiej propagandyDer Mythos vom Kiewer Todesspiel [:] Vom Konflikt zur Konkurrenz. Deutsch-polnisch-ukrainische Fußballgeschichte. Ed. D. Blecking, L. Pfeiffer, R. Traba. Getynga 2014, s. 205–221..
Urban jest autorem eseju historycznego o konflikcie rosyjsko-ukraińskim (2015)Die Irrtümer des Kremls. Warum wir den Krieg im Osten Europas stoppen müssen. Monachium 2015.. W swojej książce o niemieckiej „Ostpolitik”, wydanej w przeddzień rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 r.Verstellter Blick. Die deutsche Ostpolitik. Berlin 2022., krytykował uległą politykę rządów RFN wobec Moskwy i lekceważenie ostrzeżeń państw byłego bloku wschodniego w UE, w tym Polski, przed imperialistycznymi ambicjami PutinaThomas Urban: wojna w Ukrainie jest też wynikiem polityki Niemiec wiadomosci.gazeta.pl, 18 marca 2022.. Według niego głównymi czynnikami rozpadu bloku wschodniego i porzucenia NRD przez Moskwę był nacisk militarny i gospodarczy USA pod rządami Ronalda Reagana, w tym zalanie światowego rynku tanią ropą naftową, co spowodowało utratę przez Moskwę dochodów dewizowych. Ważną rolę odegrał też opór związku zawodowego Solidarność, który moralnie wspierał papież Jan Paweł II. Wymusiła ona pierwsze częściowo wolne wybory w bloku wschodnim w dn. 4 czerwca 1989 roku i według Urbana w ten sposób Polska przyczyniła się w niemałym stopniu do upadku muru berlińskiegoThomas Urban: Berlin otworzył drogę Putinowi , rp.pl, 6 maja 2022.‘We were all wrong’: how Germany got hooked on Russian energy theguardian.com, 2 czerwca 2022..
Pozycje publicystyczne dot. Polski II wojna światowa Urban nie zgadza się z tezą popularną w Polsce, że Niemcy chcą wymazać swoją winę, że chcą pisać od nowa historięPolacy nie rozumieją Niemców polskatimes.pl, 13 marca 2009.. W jego publikacjach niemiecki terror okupacyjny zajmuje centralne miejsce. Zwraca uwagę na politykę niemiecką, która miała jako cel eksterminację polskiej inteligencjiOd Krakowa po Gdańsk, s. 31–46, 74–82, 151–155, 176–186, 223–250, 290–295; Utracone ojczyzny s. 58–105, 162-167..
Jedwabne Urbanowi udało się zrekonstruować akcję komando SS w regionie Łomży w lipcu 1941 r. Doszedł do wniosku, że pogrom w Jedwabnem nie był zbrodnią polską, lecz polsko-niemieckąNiemcy i Jedwabne Tygodnik Powszechny, 21/2002.Poszukiwany – Hermann Schaper Rzeczpospolita, 1 września 2001.. Przez swoje komentarze o Jedwabnym został ostro zaatakowany przez część mediów niemieckich, sugerowano, że broni pozycje polskiej prawicy antysemickiejDie Zeit, 20 września 2001; Tageszeitung, 20 września 2001.. Jednak inne media niemieckie broniły pozycje UrbanaFrankfurter Rundschau, 12 września 2001 i 5 października 2001..
Debata wokół wypędzeń/wysiedleń Publikacje Urbana w debacie o planowanym w Berlinie Centrum przeciwko Wypędzeniom wywołały w Polsce kontrowersje„Nie wyciągać Hitlera”. Z Thomasem Urbanem, korespondentem „Süddeutsche Zeitung”, rozmawia Renata Gluza Press, sierpień 2012, s. 49.. Urban definiuje cel swoich licznych publikacji o tej debacie: „Ze względu na historię swojej rodziny chcę popierać dialog między Niemcami, którzy do 1945 roku mieszkali na ziemiach na wschód od Odry i Nysy, i Polakami.”Polska Gazeta Wrocławska, 29 listopada 2007, s. 22.. Podkreśla, że chadecja niemiecka również jak kościół katolicki w Niemczech uważają, że dialog polsko-niemiecki byłby nieuczciwy bez uczestnictwa gotowych do pojednania wypędzonych, wśród nich Związek Wypędzonych (BdV) z Eriką Steinbach.