thumb|upright|Popiersie ks. Stanisława Konarskiego w kościele klasztornym pijarów w Krakowie thumb|Grób Stanisława Konarskiego na cmentarzu Powązkowskim – alejka, pod którą znajduje się zbiorowa mogiłaZnicze oznaczają orientacyjne położenie mogiły pod alejką. thumb|Tablica oznaczająca grób Stanisława Konarskiego w zbiorowej mogile, kościół św. Karola Boromeusza, cmentarz Powązkowski mały|Pomnik Stanisława Konarskiego przed gmachem I Liceum Ogólnokształcącego im. St. Konarskiego w Rzeszowie Hieronim Franciszek Konarski herbu Gryf, imię zakonne: Stanisław od świętego Wawrzyńca (ur. 30 września 1700 w Żarczycach Dużych, zm. 3 sierpnia 1773 w Warszawie) – dramatopisarz, poeta, tłumacz, edytor, pedagog, publicysta, reformator szkolnictwa i założyciel Collegium Nobilium w roku 1740, pijar, nazywany patriarchą polskich pijarów, nauczyciel domowyWiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 29..

Życiorys Pochodził ze szlacheckiej rodziny, jego matka – Helena z Czermińskich, blisko spokrewniona z możnym rodem Tarłów. Ojciec Jerzy piastował godność miecznika sandomierskiego, a później kasztelana zawichojskiego. Stanisław Konarski wcześnie stracił rodziców, po ich śmierci znalazł się pod opieką wuja Antoniego Czermińskiego, kasztelana zawichojskiego. W roku 1709 oddany został do kolegium pijarskiego w Piotrkowie, mieście trybunalskim. W roku 1715, po ukończeniu szkół, wstąpił do zakonu pijarów i rozpoczął nowicjat w Podolińcu, tak jak jego bracia: Stanisław (Antoni) i Władysław (Ignacy). W Podolińcu przez 7 lat związany był ze sławnym w całej Polsce, bardzo zasłużonym Kolegium Pijarów, specjalizował się w naukach humanistycznych, został nauczycielem składni i poezji, a także zajmował się pracą katechetyczną i filozofią. W 1722 – wysłany został przez władze zakonne do Warszawy jako nauczyciel retoryki w tamtejszym kolegium pijarskim. Było to dla młodego Konarskiego wspaniałą okazją do kształcenia wymowy, wygłaszania mów, oracji i okolicznościowych kazań. W tych latach powstały jego pierwsze dzieła – cykl wierszy do Matki Boskiej – silnie stylizowanych i wzorowanych na Macieju Kazimierzu Sarbiewskim, twór naśladownictwa szkolnego, jak sam kiedyś o nich powie. Stanisław Konarski odkrył wtedy czczość i bezwartościowość nauk, które pobierał.

Dzięki pomocy wuja Jana Tarły wyjechał do Italii. Ukończył rzymski uniwersytet Sapienza oraz pracował jako nauczyciel retoryki w Collegium Nasarenum, którego rektorem w owym czasie był Paolino Chellucci. Konarski studiował m.in. we Francji i w Niemczech. W 1732 z inspiracji Józefa Andrzeja Załuskiego rozpoczął pracę edytorską nad zbiorem konstytucji i praw sejmowych – Volumina Legum.

Po śmierci Augusta II popierał Leszczyńskiego i wydał kilka dzieł politycznych, posłował do Paryża zabiegając o poparcie dla Leszczyńskiego. Podróże do Francji dały możliwość zapoznania się z nowoczesnymi myślami o wychowaniu i nauczaniu. Poznawał dorobek francuskiego oświecenia, zajmował się ideami Locke’a i Rollina.

W roku 1740 założył w Warszawie Collegium Nobilium.

Twórczość W swoim 4-tomowym traktacie politycznym O skutecznym rad sposobie (1760-1763) przedstawił błędy ustrojowe i dał zarys reformy państwowej.

Głównie zajmował się rozważaniami etycznymi. Napisał Mowę o kształtowaniu człowieka uczciwego i prawego obywatela. Człowiek porządny to taki, który nie występuje przeciwko honorowi, nie oszukuje, dotrzymuje słowa i szanuje prawo. Jedyną gwarancją tego zachowania jest religia, która nakłania do dobrego i odstrasza od złego, przekształca grzeszną naturę człowieka skalaną grzechem pierworodnym.

Innym ważnym wyznacznikiem ludzkiego postępowania ma być zasada sprawiedliwości – reguła kantowskiego imperatywu. Duże znaczenie obowiązku wobec przodków, władców, przyjaciół, sług (skrupulatne opłacanie usług). Zdaniem Konarskiego należy dążyć do zdobycia jak największej liczby przyjaciół, bo kontakty towarzyskie oparte na cnocie, nie na wygodzie, w pewnym stopniu wychowują.

Interesujący jak na owe czasy był pogląd Konarskiego, iż wszyscy ludzie są równi. Prawdziwe szlachectwo rozumiał jako kultywowanie cnoty, krytykował moralne wykroczenia szlachty – dumę, pychę, pieniactwo i pijaństwo. Za pierwszą cnotę w wychowaniu moralnym uważał posłuszeństwo (O skutecznym rad sposobie).

Stanisław Konarski postulował w szkolnictwie: nacisk na wiedzę praktyczną nauczanie przedmiotów przyrodniczych nauczanie języka narodowego odsunięcie na dalszy plan łaciny i retoryki odrzucenie pustej erudycji wprowadzenie zajęć manualnych i fizycznych postawę chrześcijańską duchowy rozwój ucznia

Jest także autorem Ordynacji wizytacji apostolskich, gdzie w części I znajduje się pierwszy zarys etyki zawodowej nauczyciela, a zagadnieniu wychowania podporządkowana jest m.in. retoryka i nauki szczegółowe. W 1771 roku został wyróżniony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego medalem Sapere auso, czyli Temu, który odważył się być mądrym.

Używał różnych pseudonimów: Anonym Polonus; J. W. A. J. K. W. K. B. O.; Nobilis Polonus, Iurium Patriorum peroptime gnarus; Pewien Ziemianin; Prywatnie rezydujący w Gdańsku; S. K. S. P.; Stanislaus a S. Laurentio Scholarum Piarum; Stanislaus Hieronymus a S. Laurentio Scholarum Piarum; X. Stanisław a S. Laurentio Scholarum Piarum.

Ważniejsze dzieła i utwory Consul et pontifex... Petrus Comes a Tęczyn et Czekarzewice Tarło... In solemni ad insignem collegiatam Varsaviensem ingressu panegyrico Varsaviensis Scholarum Piarum Collegii Officio salutatus, Warszawa 1721 Anima consiliorum coelo recepta... Petrus Comes de Czekarzewice Tarło... In ipso generalium Regni comitiorum exitu, ecclesiam, patriam dioecesim nunquam satis dolendo obitu suo fumerans inter publicos statuum Regni luctus parentali stylo dioecesani Varsaviensis Schol. Piar. regii collegii comploratus, brak miejsca wydania 1722 Cor militantis Ecclesiae divinissimus Thomas Aquinas... e cathedra Ordinis Praedic. Major. Conv. Varsaviensis a Stanislao a S. Laurentio Scholarum Piarum ac oecumenica omnium gratitudine adoratus, Warszawa 1723 Angelus Posnaniensis Ecclesiae... Joannes comes de Czekarzewice Tarło, episcopus Posnaniensis praesuleas ad aras a devinctissimo pontificio nomini et honori dioecesano Varsoviensi Scol. Piarum. Colleg. panegiryco cultu adoratus, Warszawa 1723 Konstancja Słuszczanka hrabina Denhoffowa... Do kaplicy i grobu Denhoffowskiego z Warszawy do Częstochowy w asystencji serc żałosnych wyprowadzona. Roku Pańskiego 1723 dnia 7 października, brak miejsca i roku wydania prawdopodobnie to samo ww. dzieło zapisano u Estreichera pt. Kazania na pogrzebie... In numerum annorum Divinae Matris B. V. Mariae Elegiarum libri III. In gratiam vero eorum, qui ultra septuagesimum annum vitam Marianam extensam volunt: adiicitur septima decas lyrica, Warszawa 1724 (dedykowano J. J. Tarle) Iter palatinis maiorum purpuris trabeatum innumeris Wielopolsciani senatus et colligatarum prosapiarum fascibus exornatum, instructo Vandalinorum pennis gentilitio Wielopolsciorum Sonipedi aub festiva hymenaei solennia... Caroli comitis in Pieskova Skała Wielopolski... Elisabethae Mniszchoviae comitissae in Magna Konczyce Mareschalcidis Regni apertum, assistente Regio Vladislaviani Scholarum Piarum Collegii homagio 1725 Iter palatinis..., Warszawa (około roku 1725) Kazanie na pogrzebie... Józefa... Sapiehy miane w kościele Ichmciów XX. Misjonarzów w Warszawie die 28 Junii... r. 1732 w Warszawie, Warszawa (około roku 1732) Rozmowa pewnego ziemianina z sąsiadem o teraźniejszych okolicznościach. Roku 1733 cz. 1-3 (Warszawa) 1733; inne wyd. (Lipsk) 1733; fragmenty wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 3; poz. 4, t. 1 (autorstwo przypisywane było także J. Lipowskiemu) Prawdziwe racje cudzoziemców oponujących się Stanisławowi (Leszczyńskiemu) i nad nimi krótkie refleksje, brak miejsca wydania 1733; autorstwo Konarskiego uzasadnił E. Rostworowski (W. Konopczyński: Polscy pisarze polityczni..., s. 89, przypis 11) Epistolae familiares, sub tempus interregni cz. 1-2, brak miejsca wydania 1733 (S. Krzemiński i P. Chmielowski tytułują tę broszurę: Litterae familiares); przekł. polskie: Listy poufne podczas bezkrólewia r. 1733. (wybór), tłum. W. Konopczyński, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 3; (Wybór), tłum. W. Konopczyński, J. Nowak-Dłużewski, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 4, t. 1 Rezolucja teologiczna na przysięgę konfederacji generalnej warszawskiej 1733, brak miejsca wydania 1733 (autorstwo hipotetyczne) Consona et conscientiosa circa imminentum, utinam concordem neo-eligendi unius probi, prudentis et probati Poloniarum regis inaugurationem animadversio, brak miejsca wydania (1733) Contra spiritus Germanici scrpita anonyma Polonus, sub tempus interregni, brak miejsca wydania 1733 Opposita penes se posita magis elucescunt, brak miejsca wydania 1735 Respons od prywatnie rezydującego we Gdańsku na list korespondenta swego z Warszawy, brak miejsca wydania 1735; przekł. francuski: brak miejsca wydania 1735 Pismo na obronę nowo założonego kolegium pijarskiego, Wilno 1738 Sacrae purpurae gratulatio... Joanni... Cardinali Lipski, Warszawa (1738) Na skrypt wydany pod tytułem: Academia Vilnensis etc. respons – dowodzący dwóch kategorii: pierwsza, dlaczego Akademia Wileńska przegrała swoją sprawę z XX. Scholarum Piarum w Rzymie przed Stolicą Św. Apostolską. Druga, kto wciągnął tę sprawę in forum ecclesiasticum. Z supliką ad clementiam et justitiam judicii i z przydatkiem sapientissimi consilii cardinalis Richelli ministri Galliae, Warszawa 1738 De emendandis eloquentiae vitiis liber I, Warszawa (1741); przekł. polski: O poprawie wad wymowy; fragmenty przeł. K. Górski w: Literatura polska cz. 2: Wypisy..., Lwów 1938; wybór przeł. J. Nowak-Dłużewski; wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 4, t. 2, poz. 5; fragmenty przedr. Z. Florczak, L. Pszczołowska w: Ludzie Oświecenia o języku i stylu t. 1, Warszawa 1958 Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum, Warszawa 1741; wyd. następne: Warszawa 1742; Warszawa 1743; Warszawa 1748; Warszawa 1752; Warszawa 1756; Warszawa 1763; Warszawa 1776; Wilno 1797; przekł. polskie: Gramatyka łacińska..., Wilno 1759; wyd. następne: Warszawa 1772; Warszawa 1776; Warszawa 1786; Wilno 1799; Warszawa 1801; Warszawa 1804; Wilno 1805; Wilno 1814; Warszawa 1817 (2 wydania); Wilno 1818; Kraków 1819; Wilno 1821; Berdyczów 1822; Połock 1825; Wilno 1826; wyd. przerobione Warszawa 1829 Oratio ad proceres Regni Poloniae, dum exstruendae convictus magni fabricae primus lapis poneretur, Warszawa 1743 Josepho Pr. Jabłonowski. Carmen (inc.: Pulchra quidem nuper...), wyd. w: J. A. Jabłonowski: Tabulae Jablonovianae..., cz. 1, Amsterdam 1743; przedr. w cz. 2, Norymberga 1748; Estreicher dość nieprecyzyjnie informuje, że publikacja ta zawiera: „28 wierszy łac. S. Konarskiego; w rzeczywistości jest tam jeden wiersz, zapisany wyżej, wiersz liczący 28 wersów Desseins et plans du bâtiment du Collège pour la Noblesse... Planty fabryki Collegii Nobilium, Warszawa 1744 (tekst w języku francuskim i polskim) Wiersz do J. W. Marianny z Gozdzkich hrabiny Werbno Pawłowskiej, brak miejsca wydania (1745) Carmen in adventu... Stanislai I regis Poloniae... ad regiam Ludovici XV anno 1747, 20 Aprilis (Paryż) 1747; wyd. następne zobacz poz. 46; przekł. polskie: Przy wjeździe do Wersalu Stanisława Leszczyńskiego..., tłum. U. Szostowicz, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 Informacja o zupełnie odmienionym sposobie loterii erygowanej za przywilejem J. Kr. Mości Pana Naszego Miłościwego, datowanym w Dreźnie dnia 8 kwietnia roku 1748, brak miejsca wydania (1748), przedr. Warszawa 1918 (współautor: P. G. Baudouin)