Barbara Teresa Engelking (ur. 22 kwietnia 1962 w Warszawie) – polska psycholog i socjolog. Profesor i kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii PAN (IFiS PAN). W latach 2014–2018 przewodnicząca Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. Od 2022 członek korespondent Polskiej Akademii Nauk.
Życiorys Jest córką matematyka i tłumacza Ryszarda Engelkinga i Krystyny z Gajewskich (1936–2023) oraz siostrą etnolożki Anny Engelking. Od 1976Jak dziś mówić o Zagładzie – seminarium z prof. Barbarą Engelking, [w:] serwis Nowa Nadzieja [dostęp 2021-03-23]. uczęszczała do VI Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Reytana w Warszawie. Maturę zdała w 1980. Podjęła studia na Wydziale Psychologii UW; magisterium uzyskała w 1988 na podstawie pracy Próba systematyzacji teorii wyjaśniających przyczyny antysemityzmuBiogramy uczestników konferencji „Żydzi w walce z nazistowskimi Niemcami podczas II wojny światowej”, [w:] serwis Polin [dostęp 2021-03-23].Barbara Engelking, Holocaust and Memory, London and New York 2005, s. 334, .. Rozpoczęła studia doktoranckie i w 1993 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie socjologii po obronie pracy doktorskiej pt. Doświadczenie Holocaustu i jego konsekwencje w relacjach autobiograficznych, przygotowanej pod kierunkiem Aldony Jawłowskiej-Konstanciak. W drugiej połowie lat 90. na różnych uczelniach, np. na Uniwersytecie Warszawskim i Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, prowadziła fakultatywne seminaria dotyczące historii Żydów warszawskich w okresie II wojny światowejEwa Teresa Zięba, Wybór dziedzictwa, [w:] Polis 21 (1997), s. 77.. W 2002 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie socjologii (specjalność: socjologia kultury) na podstawie rozprawy Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. W 2012 uzyskała tytuł profesora nauk humanistycznych.
W 2003 została zatrudniona w Centrum Badań nad Zagładą Żydów, jednostce naukowo-badawczej funkcjonującej w ramach IFiS PAN, której była współzałożycielkąMonika Tutak-Goll, Profesor Barbara Engelking, [w:] Wysokie Obcasy 28 grudnia 2019 [dostęp 2021-03-23]., uzyskując później stanowisko profesora i obejmując funkcję kierownika Centrum. W okresie 2015–2016 była naukowcem wizytującym w Jack, Joseph and Morton Mandel Center for Advanced Holocaust Studies przy Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.
Jej mężem był Michał BoniJan Olaszek Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989, wyd. IPN, Warszawa 2018, s. 556..
Zainteresowania badawcze Według własnych deklaracji już podczas nauki w liceum zainteresowała się historią i kulturą Żydów; zainteresowania te w miarę możliwości starała się kontynuować podczas studiówŁukasz Kamiński, Grzegorz Waligóra (red.), Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych, wyd. IPN, Warszawa 2014, s. 431, .. Podczas pracy doktorskiej zaczęła specjalizować się w badaniach dotyczących ocalałych z HolocaustuBarbara Engelking, Refleksje metodologiczne nad badaniami ocalałych z Holocaustu, [w:] „Ask: Research and Methods” 5–6 (1997), s. 39.. Koncentruje się na losach Żydów polskich w okresie II wojny światowej. Jako psycholog zajmuje się przede wszystkim doświadczeniem prześladowań wśród ocalałych. Doświadczenia te usiłuje zrekonstruować na podstawie źródeł takich jak dokumenty urzędowe, archiwalia osobiste, wspomnienia i inne; analizuje również przekazy niekonwencjonalne, np. snyJacek Leociak, Narodziny szkoły, [w:] serwis Instytutu Badań Literackich PAN, s. 14 [dostęp 2021-03-23].. W swoich badaniach dąży do przedstawienia mechanizmów, na zasadzie których Zagłada funkcjonuje w indywidualnej i zbiorowej pamięci Żydów; dotyczą one np. różnych psychologicznych strategii obronnych, stosowanych przez tych, którzy przeżyli wojnęJustyna Wierzbicka, Postmemory of the Holocaust in modern research, [w:] „Prace Literaturoznawcze” VIII (2020), s. 229–243..
Engelking wskazuje, że stara się nie ograniczać do perspektywy ofiar, ale odtwarza doświadczenie zagłady Żydów również analizując punkt widzenia „świadków i katów”. Jako psychologa interesują ją też wyzwania i dylematy moralne związane z Holocaustem. Zajmuje się także historią getta warszawskiego i jego życiem codziennym, oraz codziennością okupacyjnej Warszawy. W ostatnich latach Engelking skupia się na losach Żydów ukrywających się poza gettemDr. Barbara Engelking, [w:] serwis United States Holocaust Memorial Museum [dostęp 2021-05-14]. ze szczególnym uwzględnieniem antysemickich postaw ludności polskiej i współpracy Polaków z władzami niemieckimiRenata Kijowska, Estera Prugar, Jednego dnia można kogoś obrabować, a następnego już go zamordować, [w:] serwis Magazyn TVN24 [dostęp 2021-03-23].. Usiłuje też zrekonstruować psychologiczne i etyczne postawy Polaków oraz ustalić, jakie były „mechanizmy zachowania Polaków wobec Żydów”Zofia Waślicka-Żmijewska, Artur Żmijewski, Barbara Engelking: Przestańmy mówić o pamięci, zacznijmy mówić o trosce, [w:] Krytyka Polityczna, 26 kwietnia 2019 [dostęp 2021-03-23].. Kolejny jej projekt badawczy dotyczy Żydów, którzy podczas wojny ratowali innych ŻydówSprawozdanie ze spotkania w dniu 14 listopada 2019 roku, [w:] serwis Dzieci Holocaustu [dostęp 2021-03-23].. W pracach o charakterze socjologicznym i historiograficznym specyfiką jej metodologii badawczej jest koncentracja na przekazach świadków i uczestników; niektórzy komentatorzy zaliczają ją do „szkoły polskiej”, zapoczątkowanej przez Znanieckiego i ChałasińskiegoPaul Atkinson, Ania Seweryn, Stefania Tirini, Knowing Selves: Biographical Research and European Traditions, [w:] „International Review of Qualitative Research” 4/4 (2011), s. 474..
Pełnione funkcje publiczne Podczas kadencji 2012–2018 była członkiem Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, powoływanego przez premiera Polski ciała konsultacyjnego; jego zadaniem jest doradztwo w kwestiach dotyczących ochrony i zagospodarowania terenu muzeum Auschwitz oraz innych obiektów związanych z martyrologią ŻydówMiędzynarodowa Rada Oświęcimska, [w:] serwis Muzeum Auschwitz-Birkenau [dostęp 2021-03-23].. Od śmierci przewodniczącego Władysława Bartoszewskiego w 2014Premier Morawiecki nie przedłuży kadencji Barbary Engelking w Radzie Oświęcimskiej, [w:] Newsweek, 3 maja 2018 [dostęp 2021-03-23]. Engelking pełniła funkcję przewodniczącej Rady. Po upływie kadencji w 2018 premier nie powołał nowych członków tej instytucjiPaweł Wroński, Premier Mateusz Morawiecki nie powołał Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. „Sprawa ma charakter polityczny”, [w:] Gazeta Wyborcza, 24 stycznia 2020 [dostęp 2021-03-23].. W 2013 została powołana przez ministra kultury na członka Rady Programowej Żydowskiego Instytutu HistorycznegoRada Programowa Żydowskiego Instytutu Historycznego, [w:] serwis Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 15 lutego 2013 [dostęp 2021-03-23].. W 2017 była jednym ze współinicjatorów utworzenia Muzeum Getta Warszawskiego, aczkolwiek minister kultury nie powołał jej ani do dyrekcji muzeum, ani do Rady MuzeumJoanna Podgórska, Jak powinno wyglądać muzeum getta warszawskiego, [w:] Polityka, 17 kwietnia 2018 [dostęp 2021-03-23]..
Obecnie Engelking jest wspólnie z Jackiem Leociakiem opiekunem naukowym galerii Zagłada, jednej z ośmiu tematycznych ekspozycji składających się na stałą wystawę w Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. Pełni też funkcję zastępcy redaktora naczelnego czasopisma naukowego „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. Jest członkiem organów nadzorczych i kierowniczych fundacji, które wspierają działalność różnych instytucji badających martyrologię Żydów: Fundacji Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Fundacji Ośrodka Karta oraz Fundacji „Edukacyjne Centrum Żydowskie w Oświęcimiu”. Engelking pełni również funkcję skarbnika Stowarzyszenia Centrum Badań nad Zagładą ŻydówBarbara Teresa Engelking Boni, [w:] Krajowy Rejestr Sądowy, serwis Rejestr [dostęp 2021-03-23].. W 2025 stanęła na czele rady Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.
Publikacje Na łące popiołów. Ocaleni z Holocaustu, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 1993, . Zagłada i pamięć (na podstawie rozprawy doktorskiej), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, . Doświadczenie czasu w sytuacji ostatecznej, [w:] „Kultura i społeczeństwo” 39/4 (1995), s. 145–165 Czas przestał dla mnie istnieć... analiza doświadczania czasu w sytuacji ostatecznej, Wydawnictwo IFiS PAN 1996, . Liberałowie są patriotami wolności, [w:] Elżbieta Tarkowska (red.), O czasie, politykach i czasie polityków, Warszawa 1996, , s. 81–92 Refleksje metodologiczne nad badaniami ocalałych z Holocaustu, [w:] „Ask: Research and Methods” 5–6 (1997), s. 39–51 Holocaust and Memory: The Experience of the Holocaust and Its Consequences: An Investigation Based on Personal Narratives, London & New York 2002, . Psychological Distance between Poles and Jews in Nazi-occupied Warsaw, [w:] J. D. Zimmerman (red.), Contested Memories. Poles and Jews during the Holocaust and its Aftermath, New Brunswick 2003, , s. 47–53 Reflections on the Subject of Polish-Jewish Relations During World War II, [w:] „Polish Sociological Review” 137 (2002), s. 103–107 Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście (wspólnie z Jackiem Leociakiem), Wydawnictwo IFiS PAN 2001, , II wydanie rozszerzone 2013 The Warsaw Ghetto. A Guide to the Perished City (wspólnie z Jackiem Leociakiem), Yale University Press 2009, . Holocaust and memory, Leicester University Press, London & New York 2001, . „Szanowny panie gistapo”: donosy do władz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940–1941, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2003, . Pamięć: historia Żydów polskich przed, w czasie i po zagładzie, pod red. nauk. Feliksa Tycha, Fundacja Shalom, Warszawa 2004, . „…Zupełnie zdani jesteśmy na nich…”. Codzienność ukrywania się i relacje z gospodarzami na podstawie dziennika Feli Fischbein, [w:] „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 4 (2008), s. 144–169 Israel Gutman, Barbara Engelking, O tym jak z wewnątrz warszawskiego getta patrzono na stronę aryjską z profesorem Izraelem Gutmanem rozmawia Barbara Engelking, [w:] „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 1 (2005), s. 230–233 Feliks Tych, Barbara Engelking, O ukrywaniu się po „aryjskiej stronie” z Feliksem Tychem rozmawia Barbara Engelking, [w:] „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 1 (2005), s. 234–238 Miłość i cierpienie w Tomaszowie Mazowieckim, [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Dariusz Libionka, Anna Ziębińska-Witek (red.), Zagłada Żydów. Pamięć narodowa a pisanie historii w Polsce i we Francji, Lublin 2006, , s. 57–74 Le conseil juif de Varsovie, [w:] „Revue d’Histoire de Shoah” 185 (2006), s. 145–174 Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, red. wspólnie z Dariuszem Libionką i Jackiem Leociakiem, Wydawnictwo IFiS PAN – Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2007, . Żydowskie wspólnoty w przededniu wybuchu wojny, [w:] Barbara Engelking, Dariusz Libionka (red.), Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, Warszawa 2007, , s. 23–38 Kaufe Gold und nehme ‘Katzen’ auf (wspólnie z Anną Bikont), [w:] Barbara Engelking, Helga Hirsch (red.), Unbequeme Wahrheiten. Polen und sein Verhältnis zu den Juden, Frankfurt a/M 2008, , s. 279–289 Rada Żydowska a Zarząd Miejski Warszawy w latach 1939–1942, [w:] „Rocznik Warszawski” 36 (2008), s. 341–355 Unbequeme Wahrheiten. Polen und sein Verhältnis zu den Juden (red. wspólnie z Helgą Hirsch), Frankfurt a/M 2008, . Żydzi w powstańczej Warszawie (wspólnie z Dariuszem Libionką), Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2009, . „We are competely dependent on them...” – relations between the helpers and the hiding as exemplified by Fela Fischbein’s diary, [w:] „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 6 (2010), s. 128–156