thumb|Krzyk, 1893 thumb|Niepokój, 1894 thumb|Madonna, 1894–1895 thumb|Autoportret w klinice, 1909 Edvard Munch (wym. ; ur. 12 grudnia 1863 w Løten, zm. 23 stycznia 1944 w Aker, ob. część Oslo) – norweski malarz i grafik uznawany za jednego z prekursorów ekspresjonizmu. Jego najbardziej rozpoznawanym dziełem jest Krzyk z 1893 roku.

Życiorys Edvard Munch urodził się jako drugie dziecko lekarza wojskowego Christiana Muncha i Laury Bjølsen. Matka Muncha zmarła na gruźlicę, kiedy jej syn był jeszcze dzieckiem. Kilka lat później ta sama choroba zabrała starszą siostrę – Johanne Sophie. Zetknięcie się ze śmiercią bliskich zaważyło na rozwoju duchowym i artystycznym malarza. Motyw śmierci jest bardzo częsty w twórczości tego artysty.

Rysunku i malarstwa uczył się początkowo w Kristianii (dawna nazwa Oslo). Dzięki stypendium studiował przez trzy lata (1889-1892) w Paryżu, gdzie uległ wpływom malarstwa postimpresjonistycznego. Po powrocie z Paryża wystawił swoje prace w Kristianii, wywołując nimi ogromne zainteresowanie norweskiego malarza mieszkającego w Niemczech Adelsteena Normanna. Zaproszony przez niego do Berlina w 1892 ze swoimi obrazami stał się przyczyną skandalu artystycznego.

W Berlinie nawiązał kontakt z tamtejszą cyganerią. Przyjaźnił się ze Stanisławem Przybyszewskim, jego żoną Dagny Juel Przybyszewską, Augustem Strindbergiem i innymi artystami z kręgu winiarni Zum Schwarzen Ferkel.

Wiele lat spędził w Niemczech (w Berlinie), Francji i Włoszech. Był związany z symbolistami i szkołą z Pont-Aven. Wiele lat walczył z alkoholizmem i zaburzeniami nerwowymi. Po ciężkiej chorobie nerwowej, z której leczył się w klinice dla nerwowo chorych w Kopenhadze nowoczesną metodą „elektryfikacji” (nie mylić z terapią elektrowstrząsową), osiadł w Norwegii. Tworzył symboliczne kompozycje figuralne, dając w nich w ekspresyjny sposób wyraz obsesjom erotycznym, uczuciom samotności, przygnębienia, lęku przed chorobą i śmiercią.

Zmarł w Norwegii w styczniu 1944 roku.

Twórczość Edvard Munch był pod wieloma względami artystą-nowatorem, zwłaszcza w dziedzinie grafiki, której technikę znacznie rozwinął. Jako pierwszy zastosował na szeroką skalę grafikę barwną.

Styl artysty: silny kontur, płynna secesyjna linia, zróżnicowany koloryt, po 1909 rozjaśnił paletę, ekspresja

Twórczość Muncha oddziaływała bardzo silnie na malarstwo europejskie początku XX wieku, będąc jednym z głównych źródeł ekspresjonizmu. W Polsce wpływ Muncha w sztuce Młodej Polski zaznaczył się dzięki Przybyszewskiemu – wpływ Muncha widać zwłaszcza w malarstwie Wojciecha Weissa.

Dzieła (chronologicznie)

Det syke barn (Chore dziecko), kilka wersji począwszy od 1886 Sjalusi (Zazdrość), 1890 Døden i sykeværelset (Śmierć w pokoju chorego), 1893 Skrik (Krzyk), kilka wersji począwszy od 1893 Stjernenatt (Gwiaździsta noc), 1893 Madonna, kilka wersji począwszy od 1893/1894 Vampyr (Wampir), 1893/1894 Angst (Niepokój), 1894 Selvportrett med sigarett (Autoportret z papierosem), 1895 Kyss (Pocałunek), 1897 Livets dans (Taniec życia), 1899/1900 Pikene på broen (Dziewczęta na moście), 1901 Selvportret ved vinflasken (Autoportret z butelką wina), 1906 Stjernenatt (Gwiaździsta noc), 1923/1924 cykl obrazów Livsfrisen (Fryz życia)

Biografia (wybrane daty) 1863 Munch przyszedł na świat 12 grudnia w Løten, w prowincji Hedmark. 1868 Matka artysty umarła na gruźlicę. 1877 Siostra Johanne Sofie umarła na gruźlicę w wieku 15 lat. 1881 Munch rozpoczął naukę w Den Kongelige Tegneskole (Królewskiej Szkole Rysunku) w Kristianii 1884 Nawiązuje znajomość z Hansem Jægerem, przywódcą bohemy kristiańskiej 1885 Wystawia jeden obraz w pawilonie norweskim na Wystawie Światowej w Antwerpii. Pierwszy pobyt w Paryżu. 1886 Wystawia cztery obrazy na wystawie jesiennej w Kristianii, m.in. Det syke barn (Chore dziecko), wywołując oburzenie publiczności i krytyków. 1889 Pierwsza samodzielna wystawa. Munch otrzymuje stypendium państwowe i wyjeżdża na studia do Paryża. Rozpoczyna naukę w atelier Léona Bonnata. Umiera ojciec Muncha. 1890–1892 Kolejne pobyty w Paryżu, wyjazd do Nicei. Miesiące letnie Munch spędza w Åsgårdstrand. 1892 Kolejna wystawa w Kristianii, zaproszenie do Berlina. Munch wystawia swoje prace w Verein Berliner Künstler. Po tygodniu wystawa zostaje zamknięta z powodu protestów. 1893 W Berlinie Munch nawiązuje znajomość z artystami z kręgu winiarni Zum Schwarzen Ferkel. Pierwsze prace nad cyklem Livsfrisen (Fryz życia). Powstają Skrik (Krzyk) i Madonna. 1894 Munch rozpoczyna eksperymenty z grafiką. 1895-1898 Mieszka i pracuje w Berlinie i Paryżu. 1898-1902 Burzliwy romans z Tullą Larsen, zakończony kłótnią w Åsgårdstrand, w czasie której Munch zostaje postrzelony w lewą rękę. Ucieka z Norwegii. 1903 Mieszka i pracuje w Berlinie, Paryżu i Lubece. Zostaje członkiem Société des Artistes Indépendants (Salonu Niezależnych). W Warszawie odbywa się pierwsza w Polsce wystawa jego grafik w Salonie Krywulta. 1905 Rozpoczyna wielomiesięczną walkę z chorobą nerwową i alkoholizmem. 1906 Przygotowuje dekoracje do Upiorów i Heddy Gabler Henryka Ibsena dla zespołu Maxa Reinhardta w Deutsches Theater. 1907–1908 Mieszka i pracuje w Berlinie. Wakacje spędza w Warnemünde nad Bałtykiem, malując na plaży nudystów. Jesienią 1908 przeżywa załamanie nerwowe i rozpoczyna leczenie w klinice doktora Jacobsona w Kopenhadze. Otrzymuje Królewski Order Św. Olafa. 1909 Wiosną powraca do Norwegii. Rozpoczyna pracę nad projektem obrazów do Auli Uniwersyteckiej w Kristianii. 1912 W Kolonii wystawia swoje prace obok obrazów takich artystów jak Paul Cézanne, Paul Gauguin i Vincent van Gogh. 1914 Uniwersytet w Kristianii zleca Munchowi namalowanie obrazów do Auli. 1916 Kupuje posiadłość Ekely na przedmieściach Kristianii. 1918–1919 Wydaje książeczkę Livsfrisen w związku ze swoją kolejną wystawą w Kristianii. Zapada na hiszpańską grypę. 1922 Przygotowuje obrazy ozdabiające fabrykę czekolady Freia w Kristianii. 1928 Przygotowuje projekty malowideł do ratusza w Oslo. 1929 Buduje w Ekely zimowe atelier. 1930-1931 Zapada na chorobę oczu. 1933 Otrzymuje Krzyż Wielki Orderu św. Olafa 1944 Umiera w Aker 23 stycznia. W testamencie zapisuje wszystkie swoje dzieła miastu Oslo. 1963 Zostaje otwarte Muzeum Muncha w Oslo.

Munch na rynku sztuki 2 maja 2012 r. dom aukcyjny Sotheby’s sprzedał obraz Krzyk za 119 922 500 dolarów. Sprzedawcą był Petter Olsen, norweski biznesmen, którego ojciec był sąsiadem i przyjacielem Muncha. Nabywcą był amerykański biznesmen Leon Black.

Zobacz też Dom Edvarda Muncha w Åsgårdstrand Ekspresjonizm

Przypisy

Linki zewnętrzne

Munch-museet (Muzeum Muncha) w Oslo

Kategoria:Ludzie związani z Oslo Kategoria:Norwescy malarze ekspresjoniści Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Olafa Kategoria:Urodzeni w 1863 Kategoria:Zmarli w 1944 Kategoria:Ludzie urodzeni w Løten