thumb|Artyleria ciężka w 1939 przed wybuchem II wojny światowej 5 pułk artylerii ciężkiej (5 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został w 1921 w wyniku przemianowania wojennego 6 pułku artylerii ciężkiej i połączenia I dywizjonu 6 pac z 21 dywizjonem artylerii ciężkiej. Do 1939 jednostka stacjonowała w garnizonie Kraków, w koszarach im. gen. Bema (Okręg Korpusu Nr V).

Formowanie pułku Po zakończeniu działań wojennych I dywizjon 6 pułku artylerii ciężkiej przemaszerował do Złoczowa, a 21 grudnia 1920 został załadowany do eszelonu, przewieziony do Krakowa i zakwaterowany w koszarach im. gen. Józefa Bema przy ul. Rakowickiej. 7 maja 1921, rozkazem MSWojsk. L.16167/21.art., zlikwidowano „wojenny” 6 pułk artylerii ciężkiej tworząc w jego miejsce „pokojowy” 5 pułk artylerii ciężkiej z dowódcą ppłk. Józefem Ulrychem. Początkowo nowa jednostka składała się z jednego dywizjonu – byłego I/6 pac.

W grudniu 1920 II dywizjon 1 pułku artylerii ciężkiej został przemianowany na 21 dywizjon artylerii ciężkiej. Dwa tygodnie później oddział odjechał do Niepołomic, do miejsca pobytu kadry baterii zapasowej. W listopadzie 1921 roku, 21 dywizjon artylerii ciężkiej został przemianowany na II dywizjon 5 pułku artylerii ciężkiej i przegrupowany do koszar im. gen. Józefa Bema w Krakowie.

Za udział w walkach część żołnierzy „wojennych” dywizjonów, które w 1921 utworzyły 5 pułk artylerii ciężkiej, została wyróżniona między innymi Krzyżem Walecznych:

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Walecznychpchor. Władysław Bakowski kan. Paweł Bobeł kpt. Joachim Boruta ogn. Stanisław Buchała bomb. Piotr Byrski kan. Józef Drejko ogn. Leon Dudek ogn. Maurycy Feil plut. Karol Frankowski ogn. Paweł Hermanogn. Władysław Idzik por. Władysław Josse por. Zdzisław Łęcki kpt. Jan Kiss por. Adolf Kleinberger plut. Antoni Klem kpt. Henryk Kwarciński kpt. Leonard Madej kpr. Franciszek Matysiak ogn. Antoni Milińskiplut. Piotr Miśkiewicz ogn. Karol Nycz por. Feliks Olszewski ppłk Rudolf Patoczka kpt. Józef Pellar Kazimierz Płaczek kpt. Zdenko Prajsler plut. Jan Stachara por. Włodzimierz Stępiński kpt. Ludwik Tobolewicz

5 pac w Krakowie Zakwaterowanie thumb|Bieg myśliwski św. Huberta w 5 Pułku Artylerii Ciężkiej w Krakowie; listopad 1934 thumb|Wręczenie sztandarów pułkom artylerii na Krakowskich Błoniach – bp polowy WP Józef Gawlina święci sztandary. thumb|Wręczenie sztandarów pułkom artylerii na Krakowskich Błoniach 29 maja 1938 – d-ca 5 pac składa przysięgę na sztandar Do 1939 jednostka stacjonowała w garnizonie Kraków, w koszarach im. gen. Bema (Okręg Korpusu Nr V).

W pierwszym okresie pułk borykał się z dużymi trudnościami w zakresie zakwaterowania wojska i rozmieszczenia sprzętu. Koszarowce były mocno zdewastowane, a ich wyposażenie częściowo rozkradzione i zniszczone. Niesprawna była instalacja wodno-kanalizacyjna, a ogrodzenie koszarowe fragmentami rozebrane przez ludność cywilną i przeznaczone na opał. Prace remontowe utrudniał fakt odejścia „do cywila” szeregu dobrych fachowców. Aby zarobić pieniądze na potrzebne materiały, wynajmowano miastu wozy pułkowe wraz z woźnicami. Niewielkie kredyty przydzielane przez Ministerstwo Spraw Wojskowych umożliwiły uruchomienie w 1926 kasyna oficerskiego. Inspekcja przeprowadzona przez gen. dyw. Leonarda Skierskiego w lutym 1927 stwierdziła, że miejsca dla ludzi, koni i sprzętu jest w koszarach dosyć. Przeładowane były magazyny mobilizacyjne pułku, a część powierzchni magazynowej zajmowała 5 Okręgowa Składnica Artylerii. Oświetlenie koszar było gazowe lub naftowe. Przewodniczący komisji postulował jak najszybsze zastosowanie elektryczności, co miało obniżyć koszty eksploatacyjne i poprawić stan oświetlenia pomieszczeń. W koszarach pozostały jeszcze z czasów austriackich wadliwie wykonane piece. W izbach żołnierskich było wilgotno i zimno. W fatalnym stanie były kuchnie i gen. Skierski postulował ich natychmiastową przebudowę. Dobrą ocenę otrzymały pułkowe stajnie. Inspekcjonujący zwrócili jednak uwagę, że były one za ciepłe, co niepotrzebnie wydelikatnia konie. Także działownie otrzymały dobrą ocenę. Ze względu na obszerny plac koszarowy, warunki do szkolenia ogólnowojskowego uznano jako dobre. Brak jednak było w pobliżu dogodnych terenów do ćwiczeń artyleryjskich. W maju 1929 na terenie koszar otwarto strzelnicę, a w latach 30. zelektryfikowano koszary.

Kultura i oświata w pułku Sam fakt stacjonowania w Krakowie znacząco wpływał na poziom i różnorodność życia kulturalnego. Od 1923 szeregowi dysponowali świetlicą oraz biblioteką żołnierską. Oddzielną bibliotekę posiadała też kadra zawodowa. Funkcjonował Dom Żołnierza, który kilka razy w miesiącu organizował różne imprezy. Latem systematycznie organizowano kąpiele w Wiśle, a szeregowi odbywali obowiązkową naukę pływania. Od 1922 do listopada 1931 działała w pułku orkiestra. Po jej likwidacji utworzono „zespół trębaczy pułkowych", a namiastką orkiestry stał się też „Zespół muzyczny 5 pac". Uczestniczył on w imprezach pułkowych i dawał koncerty w Domu Żołnierza. Inną muzyczną formą rozrywki był chór żołnierski, którego próby odbywały się w kasynie podoficerskim. Śpiewał on między innymi w kościołach: Bernardynów, Pijarów, Karmelitów, Świętej Agnieszki i Świętej Katarzyny. Dużą popularnością wśród szeregowych cieszyły się filmy. Ponieważ wojsko miało zniżkowe bilety, często w niedzielę organizowano grupowe wyjścia - najczęściej do kina „Wanda". Kilka razy do roku organizowano w nim specjalne darmowe pokazy dla szeregowych. Od połowy lat 30. pułk posiadał własny aparat projekcyjny. Wykorzystywano go do wyświetlania filmów oświatowych. W 1930 został opublikowany „Zarys historji wojennej pułku”. Autorem szkicu był kapitan Stefan Herzog.

Sport w pułku Życie sportowe kadry garnizonu koncentrowało się w WKS „Kraków", a szeregowi wykazywali się swoimi umiejętnościami przede wszystkim w pułkowych zawodach sportowych. W 1928 korpus podoficerski ufundował nagrodę „puchar przechodni im. Rudolfa Patoczki” dla najlepszej baterii w pułku. W końcu 1932 aż 28 podoficerów zawodowych posiadało Państwową Odznakę Sportową, w tym trzech srebrną i jeden złotą. W tym samym okresie 13 podoficerów było posiadaczami odznaki strzeleckiej III klasy. Liczne nagrody i dyplomy zdobyli żołnierze pułku w zawodach konnych.

Szkolenie w pułku Od 1929 pułk pod względem fachowego wyszkolenia podlegał dowódcy 5 Grupy Artylerii. Oficerowie wiedzę fachową zdobywali na kursach i ćwiczeniach aplikacyjnych oraz poprzez samokształcenie. Kadra podoficerska uczęszczała na garnizonowe kursy z zakresu szkoły powszechnej, na kursy gimnazjalne odbywające się w III Gimnazjum Państwowym im. króla Jana Sobieskiego, na kursy handlowe. Ponadto w okresie zimowym całość kadry podoficerskiej uczęszczała przymusowo na specjalny kurs podoficerski. Na kursie tym, obok wiedzy czysto fachowej, wykładane były przedmioty z zakresu wiedzy o Polsce. Tego typu działania spowodowały, że wśród jednostek artylerii ciężkiej 5 pac należał w drugiej połowie lat 30. do najlepiej wyszkolonych. W latach 1936–1937 inspekcje w pułku przeprowadził gen. dyw. Leon Berbecki. Pod względem taktycznym kadrę oficerską oceniono na dobrze, a podoficerów na bardzo dobrze. Pod względem przygotowania pułku do walki w natarciu, prowadzenia rozpoznania, organizacji ubezpieczenia, obrony przeciwlotniczej i współdziałania w ramach wyższych związków taktycznych, pułk otrzymał ocenę dobrą. W działaniach obronnych otrzymał ocenę bardzo dobrą. Również w pozostałych działach szkoleniowych pułk otrzymał oceny dobre i bardzo dobre.

Święto pułkowe i uroczystości państwowe

19 maja 1927 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 15 sierpnia jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 V 1927, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę bitwy warszawskiej, w której walczyły oba dywizjony. Po raz pierwszy wielka uroczystość związana ze świętem pułkowym odbyła się w 10-lecie istnienia pułku. Uroczystości rozpoczęły się 1 sierpnia 1931 o 10.00 mszą żałobna w kościele Karmelitów przy ul. Rakowickiej z udziałem wszystkich żołnierzy. Po południu odbyły się zawody sportowe, a wieczorem uroczysty capstrzyk. Następnego dnia, po mszy świętej, nastąpiło odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego. Po defiladzie i obiedzie żołnierskim odbyły się zawody konne. Równie uroczyście obchodził pułk swoje święto jeszcze tylko dwa razy, w 1936. i w 1938, kiedy to po raz pierwszy 5 pac wystąpił ze swoim sztandarem.

Jako, że 15 sierpnia pułk przebywał zazwyczaj na „szkole ognia” i uniemożliwiało to nadanie temu świętu specjalnej oprawy, uroczystości zazwyczaj przenoszone były na 4 grudnia – dzień św. Barbary. W dniu tym pułk otrzymywał szereg depesz gratulacyjnych od wielu dostojników państwowych i wojskowych. O dacie tej nie zapominał nigdy marszałek Józef Piłsudski, przesyłając pułkowi życzenia.

Zmiany etatowe w pułku W 1923 w skład pułku wchodziło: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej.

W 1925 dotychczasową 6 baterię przemianowano na 8 baterię i przystąpiono do formowania dowództwa III dywizjonu i 7 baterii. W skład pułku weszła także 5 samodzielna bateria przeciwlotnicza, uzbrojona w 2 armaty rosyjskie kal. 76,2 mm wz. 02. Stacjonowała ona w barakach przy ul. Prandoty, a konie i działa trzymała w koszarach barakowych im. Głowackiego. W strukturze pułku zorganizowano na prawach dywizjonu detaszowanego 5 kompanię artylerii pieszej. W 1926 5 samodzielna bateria przeciwlotnicza została przemianowana na 5 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej. Jednocześnie zlikwidowana została 5 kompania artylerii pieszej. Wiosną 1931 5 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej wyszedł ze struktur 5 pac. W 1938 jedna bateria armat kal. 105 mm stała się zalążkiem nowo tworzonego 17 dywizjonu artylerii ciężkiej. Ostatecznie w 1939, 5 pac składał się z: drużyny dowódcy, plutonu łączności, kwatermistrzostwa, dowództw trzech dywizjonów po 2 baterie, z których 1., 2., 4. i 5. wyposażone były w 155 mm haubice wz. 17, a 7. i 8. w 105 mm armaty wz. 29.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkupłk Eugeniusz LuśniakI zastępca dowódcyppłk dypl. Wiktor Czoppadiutantkpt. Antoni Goździelskinaczelny lekarz medycynykpt. dr Jan Sojkalekarz weterynariimjr Franciszek Wygrzywalskioficer zwiadowczywakatII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Stanisław Szancer (do 24 VIII dowódca 95 dac)oficer mobilizacyjnykpt. Julian Blokzastępca oficera mobilizacyjnegopor. Ludwik Salwikoficer administracyjno-materiałowykpt. Henryk Czesław Czernikoficer gospodarczykpt. int. Feliks Marian Goslaroficer żywnościowypor. Antoni Jan Stypuładowódca plutonu łącznościpor. Franciszek Hrzebiczekoficer plutonupor. Zygmunt Wośkodowódca szkoły podoficerskiejmjr Franciszek Szalekdowódca I plutonupor. Władysław Burdyłłodowódca II plutonuppor. Jan Bukowskidowódca III plutonuppor. Antoni Adam Malczewskidowódca IV plutonupor. Andrzej Uziembłodowódca I dywizjonumjr Edward Rykiertdowódca 1 bateriikpt. Władysław Szymianisdowódca plutonuppor. Wiesław Poczmandowódca 2 bateriipor. Jan Kordasdowódca plutonuppor. Marcin Piaskowydowódca II dywizjonumjr Alfred Pragerdowódca 4 bateriipor. Bogusław Siradowódca 5 bateriikpt. Władysław Biedrzyckidowódca plutonuppor. Marian Jan Gmiterekdowódca III dywizjonumjr Antoni Tomasz Świerżydowódca 7 bateriikpt. Mateusz Edmund Zajewskidowódca plutonuppor. Zdzisław Dołęga-Jasińskidowódca 8 bateriikpt. Piotr Skurskidowódca plutonuppor. Władysław Czermak

Mobilizacja Pułk był jednostką mobilizującą. Formował jedno dowództwo pułku, trzy dywizjony artylerii ciężkiej typu II dla wielkich jednostek piechoty stacjonujących na terenie OK Nr V i dwa dywizjony artylerii ciężkiej typu I dla Odwodu Naczelnego Wodza, a także dwa szpitale weterynaryjne i dwa pododdziały zapasowe.