Bóbr europejski, także: bóbr zwyczajny, bóbr rzeczny, bóbr wschodni (Castor fiber) – gatunek ziemno-wodnego gryzonia z rodziny bobrowatych (Castoridae). Uważa się go za największego gryzonia Eurazji: masa ciała dorosłego osobnika dochodzi do 29 kg, a długość ciała do 110 cm. Jest zwierzęciem silnie terytorialnym, rodzinnym i zasadniczo monogamicznym; wiedzie nocny tryb życia. Posiada szereg cech morfologicznych, które ułatwiają mu prowadzenie ziemnowodnego trybu życia – może przebywać pod wodą bez przerwy nawet do 15 minut. Bóbr należy do nielicznego grona gatunków, które potrafią przystosować środowisko do własnych potrzeb. Dzięki wyjątkowo silnym siekaczom bobry potrafią ściąć bardzo grube drzewa, o średnicy nawet do 1 m. Do najbardziej charakterystycznych śladów funkcjonowania bobrów w środowisku należą budowane przez nie tamy i żeremia.
W przeszłości zasięg występowania gatunku obejmował całą strefę umiarkowaną Europy i Azji, do czasów dzisiejszych wyginął w wielu regionach Europy. Można go spotkać w północnej części Eurazji: od Francji, przez Europę Środkową, Skandynawię, po Rosję, wraz z azjatycką jej częścią, a także w chińskim regionie Sinciang i w zachodniej Mongolii.
W większości krajów europejskich Castor fiber podlega ochronie na podstawie dwóch aktów prawnych: Konwencji o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk oraz dyrektywy siedliskowej. W Polsce jest gatunkiem częściowo chronionym.
Dane historyczne mały|Bóbr na drzeworycie Konrada Gesnera (1551) Do najstarszych, starożytnych przekazów wspominających o bobrach należy jedna z bajek Ezopa. Przedstawiony w niej gryzoń zostaje osaczony przez myśliwych i w obawie o swoje życie postanawia odgryźć sobie (stosowane w medycynie) jądra, co ma sprawić, że w oczach polujących stanie się bezwartościowym łupem, a w rezultacie zabezpieczy go przed śmiercią. Sugestia, że bobry są zdolne do autokastracji, była powtarzana przez wieki. Sam termin kastracja jest silnie wiązany z łacińskim określeniem bobra – „castor”. Uznawany jest za pochodną nazwy zwierząt, bądź – jak twierdził w VII w. Izydor z Sewilli – za jej źródłosłów (od: castrare). Izydor podawał także alternatywne nazwy dla bobrów: „fibri”, oraz „pies pontyjski”. thumb|left|Bóbr na karcie z Bestiariusza z Aberdeen (XII w.) thumb|left|Osaczony bóbr dokonuje autokastracji –iluminacja z Salisbury Bestiary (XIII w.) Do najstarszych pisanych informacji na temat bobrów należy zaliczyć skąpą, kilkuzdaniową wzmiankę Arystotelesa zawartą w „Historia animalium” w połowie IV w. p.n.e. Kilka wieków później Pliniusz Starszy powtarzał w swojej „Naturalis Historiae” informację na temat rzekomej autokastracji bobrów w sytuacji zagrożenia, ostrzegał przed ostrymi niczym nóż zębami, za pomocą których bóbr może ścinać drzewa i podawał wzmiankę o ogonie podobnym do ryby. Nieco później grecki medyk Pedanios Dioskurydes podawał w „De Materia Medica” opis możliwości stosowania castoreum w celach medycznych. Naukowe informacje na temat biotopu, behawioru i fizjologii bobrów podał dopiero Albert Wielki w wydanym w XIII wieku dziele „De animalibus”.
Na bobry polowano przede wszystkim dla skór i mięsa. Ceniony był także tak zwany „strój bobrowy”, czyli wydzielina gruczołów płciowych, której przypisywano cudowne właściwości lecznicze. Do XII wieku zasięg występowania gatunku C. fiber był ustabilizowany i nie zmieniał się w całej Europie. Bobry występowały niemal na całym kontynencie, z wyjątkiem Włoch, Grecji, Irlandii i Danii. Zamieszkiwały także tereny Pontu, o czym wspominali zarówno żyjący w I w. Pliniusz Starszy, jak i Bartholomeus Anglicus w wydanym w XIII w. „De proprietatibus rerum”. W Anglii i Walii bobry wyginęły w XIII wieku. W wieku XVI zostały wyniszczone w Siedmiogrodzie i Belgii. Na przestrzeni XVII wieku gatunek zniknął z Półwyspu Iberyjskiego i zachodniej Francji. Znacznie też zmniejszył się zasięg występowania w Finlandii. W XVIII wieku zmalała liczebność bobrów w Rosji i Europie zachodniej. Do początku XX wieku bobry wyginęły w Austrii, Szwecji, Szwajcarii, Finlandii, Armenii, Jugosławii, Mołdawii. Przyczynami tych zmian były intensywna gospodarka łowiecka i zmiany w ukształtowaniu terenu. W najbardziej kryzysowym okresie populacje bobrów na terenie Europy liczyły jedynie około 1200 osobników. Po II wojnie światowej liczebność populacji w Polsce wynosiła tylko około 130 osobników. thumb|left|Polowanie na bobry – miedzioryt z 1695 roku
Historia bobrów na ziemiach polskich Badania archeologiczne wykazały, że już 10-7 tys. lat temu ludy zamieszkujące ziemie polskie ceniły sobie możliwość pozyskiwania bobrowych skór i mięsa. W średniowiecznej Polsce bobry były rozpowszechnione na terenie całego kraju. Słowo bóbr było obecne w języku polskim już od XIII wieku. Bóbr stanowił obiekt szczególnej troski królów i książąt polskich. Na początku XI wieku Bolesław Chrobry zabronił polowania na bobry na podległych mu terenach łowieckich. Ustanowił urząd bobrowniczego, który sprawował opiekę nad bobrami żyjącymi na podległym mu obszarze. Królowie utrzymywali straż bobrowniczą i dbali o bobry, gdyż były one własnością królewską, ich eksploatacja – monopolem, a skóry miały wartość obiegową w handlu wymiennym. Podatki oraz kary płacono nawiązką skór bobrowych. W XIII wieku liczebność tych zwierząt zaczęła spadać.
„W ubiorach przodków naszych futra bobrowe były wysoko cenione i powszechnie przez możnych na kołnierze i kołpaki używane. Za doby Piastów był urząd bobrowniczego, do którego należała hodowla i opieka nad bobrami w obrębie ziem jego księcia. Dozorca żeremi, czyli miejsc w których bobry mieszkały gromadnie w swoich chatach, zwanych gonami, nazywał się bobrownikiem. Od osad takich bobrowników powstały istniejące dotąd nazwy podobne wsi i miasteczek. Ludzie ci uwalniani byli spod władzy wojewodów, kasztelanów i innych, aby nie mieli przeszkód w spełnianiu swoich obowiązków, zależąc wyłącznie od króla lub książąt panujących. Czacki przytacza rejestr, podany w 1229 r. przez Jaśka z Makowa księciu Konradowi mazowieckiemu, z którego widać, jak starannie prowadzona była hodowla bobrów na Mazowszu w XIII wieku, jak baczono na maść przy rozmnażaniu się bobrów, aby była jednakowa i ciemna. Gdzieś nad Narwią za Pułtuskiem było obliczonych 251 nigricini castores, z których wzięto na dwór książęcy 101, a na sprzedaż 50. Ogół dochodu z bobrów ks. Ziemowita mazow. wynosił w jednym roku na późniejszą monetę złp. 1300. Donosi także Jaśko bobrownik, że drzewa im klonowego wiele zostawił, którego będą miały zasób na przezimowanie. W Krakowskiem znane były żeremia bobrowe nad Nidą, w Wielkopolsce nad Notecią, w Lubelskiem nad Wieprzem, ale podobno najliczniejsze były na Podlasiu nad górną Narwią i Biebrzą, którą dawniej nazywano Bobrą od obfitości tych zwierząt” (Zygmunt Gloger – „Encyklopedja staropolska ilustrowana”).
Statuty litewskie z 1529 roku uwzględniały ochronę bobrów, wprowadzając zasady ochrony żeremi i samych zwierząt, a także ustanawiając kary za ich nieprzestrzeganie: „kiedy kto ma w czyjej ziemi bobrowe gony, ma prawo żądać, aby właściciel tego gruntu, ani sam, ani ludziom nie pozwalał podorać pole albo karczować sianożęć w odległości jednego rzucenia kija od tego żeremia”. Tak zdefiniowana ochrona obejmowała bobry aż do 1840 roku, ale nie ustanawiała ona żadnej kontroli nad odłowem. W 1881 roku Józef Łoziński, autor monografii bobra, napisał: ... czy i gdzie on dzisiaj u nas istnieje, nie wiadomo. Zdaje się, że należy do zwierząt zupełnie wytępionych, nigdzie bowiem o nim wzmianki nie znajdujemy. Mimo wczesnego wprowadzenia takich form ochrony bobry prawie wyginęły.
Systematyka Rodzaj Castor został oznaczony przez Karola Linneusza w 10 edycji Systema Naturae w 1758 roku jako takson monotypowy (C. fiber) z typową lokalizacją w Szwecji. Drugi gatunek – Castor canadensis – został opisany w 1820 roku przez niemieckiego zoologa Heinricha Kuhla. W roku 1979 Leonid Ławrow zaproponował wydzielenie populacji zachodnioeuropejskiej jako odrębnego gatunku (Castor albicus Matschie 1907). Większość zoologów nie zaakceptowała jednak tej propozycji.
Niemiecki zoolog Dietrich Heidecke w pracy z 1986 roku opisał osiem podgatunków, a w 1992 francuska zoolog Geraldine Véron wyróżniła ich sześć, lecz ze względu na niejasne granice poszczególnych populacji oraz zafałszowanie obrazu historycznymi translokacjami i reintrodukcjami podziały te nie zostały sprecyzowane.
W 2005 roku zespół naukowców opublikował wyniki badań filogenetycznych z wykorzystaniem mitochondrialnego genu cytochromu b. Badania nie zakończyły się jednak ustaleniem poprawnego podziału systematycznego w obrębie C. fiber. Naukowcy określili osiem populacji, lecz ze względu na liczne introdukcje i translokacje zwierząt nie mogli rozstrzygnąć systematyki dwóch populacji reliktowych wschodniej grupy bobra europejskiego. Wskazali, że dla 1–3 potencjalnych taksonów używane są trzy nazwy (C. f. belorussicus, C. f. orientoeuropaeus i C. f. vistulanus Matschie, 1907) i zastrzegli, że w sytuacji, gdyby dalsze badania wskazały na istnienie jednego taksonu, winien on nosić nazwę C. f. vistulanus. Badacz polskiej populacji Jan Goździewski potwierdza, że jest ona populacją hybrydową powstałą w wyniku reintrodukcji bobrów białoruskich i woroneskich na tereny przygraniczne Polski. W północno-wschodniej Polsce bobry pojawiły się w wyniku późniejszych migracji.
Typowe lokalizacje poszczególnych populacji przedstawiają się następująco: C. f. albicus Matschie, 1907 – Niemcy; C. f. ssp1 – Polska, Litwa; C. f. ssp2 – Rosja; C. f. birulai Serebrennikov, 1929 – Mongolia; C. f. fiber L., 1758 – Norwegia; C. f. galliae Geoffroy, 1803 – Francja; C. f. pohlei Serebrennikov, 1929 – Rosja; C. f. tuvinicus Ławrow, 1969 – Rosja.
Zespół badawczy wykluczył oznaczenie odrębnego gatunku C. albicus (Lavrov 1979), bowiem zachodnioeuropejska populacja C. f. albicus wykazuje bliskie pokrewieństwo z pozostałymi populacjami. Równocześnie badania wykazały istnienie dwóch wyraźnych grup filogenetycznych: zachodniej (C. f. gallicus, C. f. albicus i C. f. fiber) i wschodniej (C. fiber ssp., C. f. tuvinicus, C. f. pohlei, C. f. birulai).
W polskiej literaturze zoologicznej spotykane są polskie nazwy dla poszczególnych populacji: C. f. albicus – bóbr z dorzecza Łaby lub bóbr łabski; C. f. birulai – bóbr mongolski; C. f. fiber – bóbr skandynawski lub bóbr szwedzki; C. f. galliae – bóbr z dorzecza Rodanu; C. f. pohlei – bóbr uralski; C. f. vistulanus – bóbr z dorzecza Wisły lub bóbr wiślany.
Polskie słowo bóbr pochodzi od nazwy koloru ciemnobrunatno-czerwonego.
Kopalne ślady występowania bobra Na przestrzeni lat naukowcy opisali około 30 rodzajów kopalnych bobrów (w rozumieniu – Castoridea), wyłącznie z półkuli północnej. Najstarszy znany okaz bobra kopalnego Agnotocastor żył we wczesnym oligocenie 30 milionów lat temu na terenie Ameryki Północnej, a przodek bobrów powstał w eocenie. Linia bobrów prowadząca półwodny tryb życia i ścinająca drzewa wyodrębniła się na początku miocenu. Zarówno rodzaj Castor, jak i gatunek Castor fiber znane są od górnego miocenu.
Kopalne ślady Castor fiber znajdowano na terenie całej Polski. Znaleziska tego gatunku notowane są w Polsce z późnego plejstocenu i holocenu. Najstarsze kopalne ślady występowania bobrów na terenie Niżu Polskiego odkryto na stanowisku archeologicznym w Bruszczewie. Datowano je na epokę brązu – około 1340 lat p.n.e.
Genetyka Garnitur chromosomowy Castor fiber tworzy 48 par chromosomów. Dla porównania kariotyp bobra kanadyjskiego (C. canadensis) składa się z 40 par chromosomów. Mimo nakładania się zasięgu populacji C. fiber oraz wsiedlonej w Rosji populacji C. canadensis, a także obserwowanych przez naukowców kopulacji mieszanych par zwierząt tych gatunków, nie dochodziło do ciąży samic. W Finlandii populacje bobrów kanadyjskich podlegają regularnej kontroli, tak by nie dopuścić do nakładania się zasięgów obu gatunków.