thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb thumb 13 Pułk Piechoty (13 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej.

13 pułk piechoty powstał w 1919 z przemianowania stacjonującego w Krakowie 8 pułku piechoty. Od stycznia 1919 jego II batalion walczył z Ukraińcami, natomiast pozostała część pułku walczyła z Czechami na Śląsku Cieszyńskim. W wojnie z bolszewikami pułk działał w składzie XV Brygady Piechoty. 14 sierpnia 1920 brał udział w walkach pod Ossowem. W okresie międzywojennym stacjonował w Pułtusku. W czasie wojny obronnej 1939 wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty walczącej ramach Armii „Modlin”. Batalion marszowy pułku bronił Przedmościa „Pułtusk”.

Formowanie i zmiany organizacyjne Oddział powstał 7 listopada 1918 w siedmiogrodzkiej wiosce Madefalda poprzez spontaniczne przekształcenie austro-węgierskiego 13 pułku piechoty, którego 80% stanowili Polacy, w 13 pułk Wojska Polskiego. Żołnierze wybrali na dowódcę ppłk. Beckera, przyjęli dystynkcje legionowe i polską komendę. 13 listopada pułk dotarł pociągiem do Krakowa, po drodze ograbiony z broni i żywności przez oddziały węgierskie i czeskie. W Krakowie dowódca pułku zameldował polskim władzom powrót z frontu. Wraz z nim dotarły resztki oddziału, nieliczna kadra i ewidencja pułkowa. W tych dniach stacjonujący w Ołomuńcu batalion zapasowy 13 pp złożył przysięgę na wierność Rzeczypospolitej, po czym przywiózł do Krakowa cały majątek – kasę, broń, amunicję i umundurowanie.

W Krakowie już 31 października 1918 tajna organizacja niepodległościowa, do której należeli przede wszystkim oficerowie austriackiego 13 pułku, rozbroiła wojska austriackie i przejęła kontrolę nad miastem.

8 listopada 1918, stający na czele Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie generał Bolesław Roja, „w uznaniu zasług organizacyjnych”, powierzył kapitanowi Antoniemu Stawarzowi komendę nad 8 pułkiem piechoty. 12 listopada Bolesław Roja zadanie ukończenia organizacji jednostki powierzył podpułkownikowi Bolesławowi Kraupie, natomiast kapitana Stawarza wyznaczył na dowódcę batalionu w tym pułku. Tego samego generał Roja nakazał wcielić do organizującego się oddziału baon strzelców nr 27 pod komendą kapitana Włodzimierza Krynickiego.

8 pułk piechoty został sformowany z żołnierzy narodowości polskiej pełniących służbę w jednostkach cesarskiej i królewskiej armii: 13, 113, 20 i 57 pułku piechoty oraz batalionie zapasowym 13 pp. Nowo powstały pułk został zakwaterowany w Koszarach Rudolfa (niem. Rudolfskaserne) przy ul. Warszawskiej, które 18 listopada otrzymały nazwę „Koszary Jana Sobieskiego”. W listopadzie 1918 żołnierze pułku złożyli uroczystą przysięgę na dziedzińcu na Wawelu. Jeszcze w trakcie formowania pułku, w styczniu 1919 roku 200-osobowy batalion ruszył na odsiecz Lwowa broniącego się przed Ukraińcami. 8 lutego 1919 pułk wraz z batalionem walczącym o Lwów został przemianowany na 13 pułk piechoty. Pod koniec lutego kolejne dwie kompanie w sile ok. 300 żołnierzy wysłano na front ukraiński. W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Modlinie.

Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwisko Dowódcakpt. szt. gen. Jan Gabryś (do 18 IX)wz kpt. Seweryn Elterleinwz kpt. Jan Rójpłk Czesław Młot-Fijałkowski (od 18 X)Adiutantkpt. Józef SzewczykReferent oświatowyppor. Jan RudnickiKapelanks. Feliks KłuskiewiczLekarzkpt. lek. Grzegorz Witold NowakowskiOficer bronippor. Jan KrizeraOficer prowiantowykpt. Jan KiwataDowódca taboruppor. Leonard Danielewicz Dowódca I batalionukpt. Józef Hanulakpt. Zygmunt Józwa (od 12 X)kpt. Józef Hanula (od 19 X)Oficer gospodarczyppor. Adolf Hamerschmied (do 4 X)Lekarzkpt. lek. Ignacy WeissDowódca 1 kompaniippor. Stanisław RembalskiDowódca 2 kompaniipor. Henryk Sperling KnellerDowódca 3 kompaniippor. Antoni PunzelDowódca 4 kompaniippor. Antoni HoneraDowódca 1 kompanii kmN.N.Oficer baonupor. Aleksander KiciaOficer baonuppor. Adam PilarskiOficer baonuppor. Stanisław Stankiewicz Dowódca II batalionupor. / kpt. Jan Rójkpt. Mikołaj HercunAdiutantppor. Czesław PieniążekLekarzpor./kpt. san./podlek. Konstanty ŁotockiDowódca 5 kompaniiN.N.Dowódca 6 kompaniipor. Antoni HyżyDowódca 7 kompaniiNN.Dowódca 8 kompaniiN.N.Dowódca 2 kompanii kmN.N.Oficer baonu (dowódca kompanii)kpt. Józef WalczykOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Stanisław KowalczykOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Mieczysław LedewińskiOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Mikołaj PoszepczyńskiOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Abram RossnerOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Józef StamterDowódca III batalionukpt. ad. szt. Seweryn Elterlein Lekarzppor. san. Tadeusz Borkiewiczppor. san. Kazimierz PawłowskiDowódca 9 kompaniippor. Leon JędrzejaszDowódca 10 kompaniippor. Michał MarchewaDowódca 11 kompaniippor. Jakub FastDowódca 12 kompaniiN.N.Dowódca 3 kompanii kmsierż. sztab. KędzierskiOficer baonu (dowódca kompanii)ppor. Tadeusz JaworskiOficer baonu (dowódca kompanii)ppor. Karol MagdziarzOficer baonu (dowódca kompanii)ppor. Jan RudnickiOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Jan SzaposznikowOficer baonu (dowódca plutonu)ppor. Wilhelm WassenbergOficer baonupor. Wilhelm Remer (ranny, szpital) Dowódca kompanii technicznejchor. Wincenty Martynakpt. Stefan HojarskiDowódca 4 kompanii kmpor. Bronisław RudzińskiOficer pułkuppor. Józef JastrzębskiOficer pułkuppor. Jan TruskowskiOficer pułkuchor. Jan KostkaOficer pułkupchor. Tadeusz Stefański († 16 IX)

Działania pułku na froncie ukraińskim Nocą 1 listopada 1918 roku Ukraińcy opanowali Lwów. Ludność polska, nie godząc się z takim stanem rzeczy, rozpoczęła kontrakcję. Na początku stycznia 1919 dowódca krakowskiego 8 pułku piechoty otrzymał rozkaz wysłania do Lwowa ekwiwalentnego batalionu piechoty. Z pułku wydzielono najlepiej wyszkolonych żołnierzy i sformowano z nich dwie kompanie marszowe po 200 osób. Trzecią kompanię batalionu stanowiła kompania z 4 pułku piechoty. Na czele tak sformowanego batalionu stanął mjr Aleksander Powroźnicki. 9 stycznia batalion wyruszył transportem kolejowym w kierunku Lwowa. Następnego dnia przybył do Gródka Jagiellońskiego i tu, bezpośrednio po wyładowaniu, przeszedł swój chrzest bojowy.

12 stycznia, w składzie grupy płk. Serdy–Teodorskiego uderzył na Kiernicę i wspólnie z batalionami wadowickim i cieszyńskim odrzucił przeciwnika aż po Lubień Wielki. Tu pozostał do 25 stycznia, kiedy to przeszedł do odwodu w okolicach Kiernicy. Do obrony pod Lubieniem Wielkim powrócił 31 stycznia. Od 15 do 17 lutego toczył z powodzeniem ciężkie boje o utrzymanie pozycji obronnych.

W czasie, kiedy oddziały polskie zaangażowane były w Galicji Wschodniej, Czesi łamiąc porozumienie z 5 listopada 1918 o podziale Śląska Cieszyńskiego, uderzyli 23 stycznia 1919 na Bogumin i w kierunku górnej Wisły, zajmując cały niemal Śląsk Cieszyński. Pułkownik Roja otrzymał zadanie przerwania działań na Spiszu i wsparcia wojsk płk. Latnika operującego na Śląsku. W składzie wojsk płk. Roi walczyły między innymi pod Skoczowem pododdziały 8 pułku piechoty. Oddziałom czeskim nie udało się sforsować Wisły. 30 stycznia 1919 zawarto rozejm, a 26 lutego oddziały polskie powróciły do Cieszyna.

W lutym batalion walczący z Ukraińcami otrzymał z Krakowa wsparcie dwóch kompanii w łącznej sile 431 ludzi. Jednak, wobec dynamicznie rozwijającej się sytuacji na froncie, kompanie rozpoczęły walkę o Lwów w składzie grupy mjr. Borkowskiego, a do macierzystego batalionu dotarły dopiero w pierwszych dniach kwietnia w Lubieniu Wielkim.

17 maja rozpoczęła ofensywa wojsk polskich. II/13 pp w składzie grupy mjr. Jeklicza rozpoczął pościg za cofającym się nieprzyjacielem. Walczył pod Hurbaczami, Stulskiem i Horodyszczami i 26 maja dotarł do Rohatyna. Tu, po zwycięskiej walce, przeszedł do odwodu grupy. 2 czerwca stacjonujący w Brzeżanach batalion oddał swoje dwie kompanie do grupy płk. Mischke. Grupa odeszła do Tarnopola i stanowiła odwód kombinowanej dywizji płk. Sikorskiego. W tym czasie grupa Jeklicza atakowała przeciwnika w widłach Seretu i Dniestru. Po zaciętych walkach zdobyła Czortków. W walkach wyróżniła się 5 kompania II/13 pp. Wobec kontrofensywy ukraińskiej, już 8 czerwca, rozpoczęto odwrót na Buczacz, Podhajce i Tarnopol, gdzie koncentrowała się dywizja Sikorskiego. Rozdzielony wcześniej II/13 pp połączył się w Ostrowiu i Berezowicy pod Tarnopolem. W miejsce rannego pod Darachowem por. Franciszka Patkowskiego dowództwo batalionu objął por. Zygmunt Bierowski.

Będący w odwodzie dywizji batalion dwukrotnie kontratakował pod Tarnopolem. Ukraińców zepchnięto poza wieś Seredynki i tym samym zapewniono bezkolizyjną ewakuację Tarnopola. Cofający się batalion przeszedł do Płahowa i dalej przez Złoczów do Gołogór i Łoni. Tam, w nocy 23 czerwca otrzymał rozkaz obsadzenia wschodniego brzegu rzeki Złota Lipa. Nie zdołał jednak tego uczynić i zajął pozycję obronną pod miejscowością Łonie. Stanowiska utrzymał aż do nadejścia grupy legionowej, która wraz z 20 pułkiem piechoty wyparła Ukraińców.

O walkach tych tak napisano w rozkazie pochwalnym dowódcy grupy:

Po walce batalion skierowano do odwodu. Już 26 czerwca do kontrataku wyszła z powodzeniem 5 i 6 kompania. Zdobyte pozycje kompanie utrzymały do 29 czerwca. Wtedy to zluzowane zostały przez pododdziały 24 pułku piechoty.

W lipcu 1919 roku ruszyła ofensywa wojsk polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. W połowie miesiąca, bez większych trudności, wyszła na Zbrucz na południu i Styr na Wołyniu. Wojska ukraińskie zostały ostatecznie wyparte z Galicji. W czasie lipcowej ofensywy II/13 pp pozostawał w odwodzie dywizji płk. Sikorskiego. Gdy wojska zajęły Zbaraż, grupa majora Jaklicza została rozwiązana, a 28 lipca batalion powrócił do Krakowa.

Walki pułku w wojnie polsko-bolszewickiej Na froncie litewsko-białoruskim

29 maja 1919 13 pułk piechoty w składzie: sztab pułku, I batalion, kompania karabinów maszynowych i kompania techniczna i pluton łączności przegrupowany został z Krakowa do Osowca. 16 sierpnia koleją przewieziony został do Lidy. Na początku września przegrupował się w strefę frontową. Wszedł w skład XV Brygady Piechoty i bronić miał przepraw na Berezynie.

14 października przybył na front z Modlina II batalion 13 pp, a jego miejsce zajął przeniesiony z Krakowa batalion zapasowy pułku. 16 października nieprzyjaciel zajął Pyszno odcinając pułkowi drogi odwrotu na zachód. Dowódca postanowił walką otworzyć sobie drogę do Berezyny przez zajęte przez nieprzyjaciela Pyszno. Po krótkiej walce zdobyto Antonówkę, a następnie po dwugodzinnej walce zajęto Pyszno. Marszem nocnym ruszono w kierunku rzeczki Moskowica. O opanowanie jej brzegów batalion musiał walczyć. Ostatnim wysiłkiem osiągnął most na Berezynie, przeszedł na jej zachodni brzeg i obsadził przyczółek mostowy.

23 października pułk przeprowadził wypad w celu odzyskania Pyszna. Początkowo odnosił sukcesy, a nieprzyjaciel cofał się aż do Osietyszcz. Wkrótce jednak Rosjanie zmusili pułk do powrotu na dawne pozycje. Jednostkom polskim w Berezynie groziło okrążenie. W krytycznym momencie przybyły im z pomocą oddziały 1 Dywizji Litewsko–Białoruskiej. 1 listopada odrzucono nieprzyjaciela poza Berezynę i ruszyła ofensywa w kierunku traktu Berezyna Pyszno i dalej na Osiatyszcze. W dwa dni później do pułku dołączył III batalionIII/13 pp chrzest bojowy przeszedł w okolicach Osiatyszcz. → .. 5 listopada pułk zajął Kamień – najbardziej wysuniętą na wschód miejscowość na swym szlaku bojowym. W kilka dni później, na rozkaz dowódcy 8 Dywizji Piechoty, pułk przeszedł w okolice Usacza i zajął odcinek obrony od jeziora Dzwony, Wieczelje, Lutowo do jeziora Homel. W tym czasie w swoim składzie posiadał 44 oficerów i około 2300 szeregowców.