Ostrzeszów () – miasto w województwie wielkopolskim, w Kaliskiem, na ziemi wieluńskiej, na Wzgórzach Ostrzeszowskich, siedziba powiatu ostrzeszowskiego i gminy Ostrzeszów.
Ostrzeszów uzyskał lokację miejską przed 1283 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 58-59.. W końcu XVI wieku miasto królewskie w starostwie ostrzeszowskim w powiecie ostrzeszowskim województwa sieradzkiegoWojewództwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 65.
Według danych z 31 grudnia 2023 miasto liczyło 14 095 mieszkańców.
Historia miasta mały|Ostrzeszów w czasie zaborów (XIX/XX w.) – widok z zamkowej góry mały|Urząd miasta i gminy Ostrzeszów Pierwsza wzmianka o Ostrzeszowie pochodzi z 1283 roku. Było to miasto królewskie na szlaku handlowym Wrocław–Kalisz–Toruń. Prawa miejskie otrzymało w 1260 roku. W XIV w. wzniesiono zamek i otoczono miasto murami. W XVI–XVIII w. Ostrzeszów był starostwem grodowym, siedzibą powiatu, a w okresie od końca XIV w. do rozbiorów Polski także miejscem zbierania się sądów szlacheckich zwanych ziemskimi i grodzkimiM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
Rozbiory Polski
W wyniku II rozbioru Polski (1793) cała ziemia wieluńska (i leżący w niej Ostrzeszów) znalazła się w zaborze pruskim. W 1793 do Ostrzeszowa włączono pobliskie miasto Borek. Od 1795 Ostrzeszów leżał w departamencie kaliskim Prus Południowych. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego (1807) Ostrzeszów leżał w departamencie kaliskim. Po kongresie wiedeńskim (1815) Ostrzeszów znalazł się poza granicami województwa kaliskiego Królestwa Polskiego i został włączony do Królestwa Prus.
W 1905 w mieście mieszkało 4946 osób, w tym 72% Polaków, 19% Niemców i 6% ŻydówNa podstawie danych ze spisu powszechnego z 1905 r., według deklarowanego języka ojczystego i religii; część ludności zadeklarowała więcej niż jeden język ojczysty, Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft V. Provinz Posen, Berlin 1908..
W 1914 w Ostrzeszowie działały: Bank Ludowy, Stowarzyszenia Spółdzielcze „Rolnik”, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” oraz Towarzystwo Przemysłowe.
II Rzeczpospolita W 1925 na miejscowym cmentarzu gen. Józef Haller odsłonił Pomnik Powstańców Wielkopolskich.
II wojna światowa Wojna obronna 1 września 1939 o godz. 5.00 nad Ostrzeszowem pojawiły się pierwsze niemieckie bombowce. Armia niemiecka kierowana przez gen. Johannesa Blaskowitza wkroczyła na teren powiatu kępińskiego.
Oddziałom niemieckim przeciwstawił się ostrzeszowski Batalion Obrony Narodowej, składający się z kompanii ostrzeszowskiej, mikstackiej i grabowsko-doruchowskiej. Jego dowódcą był kpt. Józef Waydowicz. Obrona Narodowa wzmocniona była dwoma kompaniami 28. Pułku Piechoty i baterią lekkiej artylerii z Armii „Łódź”.
Po pierwszych granicznych utarczkach większa wymiana strzałów między wojskiem niemieckim a Obroną Narodową miała miejsce na wzgórzach parzynowsko-ostrzeszowskich. Pod Bałczyną poległ żołnierz obrony narodowej Antoni Płachta. Była to pierwsza ofiara walki obronnej o Ostrzeszów.
Szybki przemarsz wojsk niemieckich był wynikiem działania między innymi V kolumny, która na terenie powiatu ostrzeszowskiego i kępińskiego przejawiała szczególną aktywność. Przywódcą jej na terenie Ostrzeszowa był nauczyciel wędrowny Paul Hirsch.
W obawie przed zbliżającymi się wojskami niemieckimi większość ludności Ostrzeszowa opuściła swoje domostwa. Podczas wejścia wojsk hitlerowskich w mieście było tylko kilku starców. Niemcy wkroczyli do Ostrzeszowa w południe 1 września. Ludność wraz z dobytkiem uciekała na wschód, przez Bukownicę i Grabów, w stronę Błaszek.
Okupacja niemiecka
W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej Ostrzeszów został przemianowany na „Schildberg”.
W Ostrzeszowie pierwszym aktem terroru była branka zakładników spośród powracających Polaków i umieszczanie ich w więzieniu sądowym. Mieli oni ręczyć za bezpieczeństwo oddziałów niemieckich i miejscowych Niemców.
Społeczność polską utrzymywano w atmosferze stałej grozy i strachu. Cel ten realizowano od pierwszych miesięcy okupacji poprzez aresztowania i rozstrzeliwania. 5 września 1939 rozstrzelano dwóch mieszkańców Bukownicy. W okresie tym zamordowano także kilkunastu mężczyzn w tzw. lesie klasztornym.
W okresie administracji wojskowej aresztowano w Ostrzeszowie około 20 osób. Aresztowania, rozstrzeliwania i wywozy do obozów koncentracyjnych trwały przez całą wojnę. Dalsze aresztowania na większą skalę przeprowadzono 24 kwietnia i 3 maja 1940. Wywieziono wtedy do obozów koncentracyjnych 60 osób. W obozach koncentracyjnych zginęło 85 osób z Ostrzeszowa i okolicznych miejscowości.
Integralną częścią niemieckiej polityki narodowościowej były wysiedlenia. Niemcom chodziło o całkowitą germanizację tzw. ziem wcielonych do Rzeszy. Jednym z ogniw tego planu było wysiedlenie rodzimej ludności, najkonsekwentniej przeprowadzone w Wielkopolsce. Pierwsze zorganizowane wysiedlenia przeprowadzono 6 grudnia 1939. Dokonano ich na podstawie wcześniej sporządzonych list, na które w pierwszej kolejności wpisywano nazwiska działaczy politycznych i społecznych. Łącznie wysiedlono wtedy do Generalnego Gubernatorstwa około 30 rodzin. Mieszkania, przedsiębiorstwa i gospodarstwa po wysiedlonych mieszkańcach Ostrzeszowa zajmowali miejscowi Niemcy lub Niemcy z III Rzeszy. Osiedliło się ich w Ostrzeszowie 2300.
Obok wysiedleń, wywóz do Rzeszy na tzw. roboty przymusowe był przez okupanta powszechnie stosowaną metodą bezpośredniej eksterminacji Polaków. Wywóz na roboty odbywał się początkowo według ustalonych list, na których znajdowali się Polacy w wieku od 12 do 70 lat. Później przeprowadzano również łapanki, odbywające się na ulicach i w domach. Polacy najczęściej byli zatrudniani w rolnictwie, ale pracowali także w fabrykach.
Obozy jenieckie w Ostrzeszowie mały|Tablica upamiętniająca pobyt jeńców norweskich w ostrzeszowskim liceum W latach 1939–1945 łącznie przebywało w Ostrzeszowie co najmniej 125 tysięcy jeńców polskich i alianckich.
Ostrzeszów liczył w 1939 r. 5700 mieszkańców. Wysiedlenia i wywózki na roboty znacznie zmniejszyły tę liczbę. Zaledwie kilka gmachów, w tym liceum i internat ks. Salezjanów, służyły jako pomieszczenia dla jeńców. Reszta budynków mogła być uważana jedynie za pomieszczenia zastępcze.
W szczytowym okresie, w obozach jenieckich w Ostrzeszowie przebywało ponad 30 tysięcy jeńców, których bardzo dotknęły ciężkie warunki. Groziła interwencja Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. W obawie skandalu hitlerowcy zmienili komendanta obozu. Nowym komendantem został pastor ewangelicki, który podjął próbę uporządkowania całości. W 1940 określono też oficjalnie charakter obozu, dając mu właściwą nazwę Gefangenenlager – „Stalag XII”, czyli Soldatenlager. W istocie był to „Halag” – Heitmatlager, z którego zwalniano i „Dulag” – Durchgangslager, czyli obóz przejściowy do innych obozów. Mimo to jeńcy byli tu całymi latami, jak np. Norwegowie (od 1941 – z przerwami – do 1945).
Od 11 listopada do 8 grudnia 1939 w Ostrzeszowskim obozie jenieckim przebywała grupa franciszkanów z Niepokalanowa. Było ich w ostrzeszowskim obozie 47 osób. Wśród nich o. Maksymilian Maria Kolbe. Udało mu się uzyskać od nowego komendanta obozu pozwolenie na rozdanie komunii św.
Schyłek okupacji niemieckiej mały|Tablica upamiętniająca ofiary Krwawej Soboty 20 stycznia 1945 roku
W wyniku pomyślnie rozwijającej się ofensywy Armii Czerwonej Niemcy zmuszeni zostali do podjęcia obrony swych pozycji w Wielkopolsce. Zgodnie z zarządzeniem Greisera z lipca 1944 ludność Wielkopolski zobowiązana była do udziału w pracach przy budowie okopów. Mieszkańcy Ostrzeszowa od początku czerwca 1944 byli masowo wywożeni do robót przy budowie umocnień obronnych w powiecie wieluńskim, do miejscowości Osjaków i Dylów. Pracowali tam przy kopaniu rowów strzeleckich i przeciwczołgowych oraz przy budowie bunkrów.
18 stycznia 1945 wjechała do Ostrzeszowa grupa hitlerowskich samochodów ciężarowych z uciekinierami. Tego samego dnia rozpoczęła się ewakuacja obozu jenieckiego. Następnego dnia Niemcy w Ostrzeszowie otrzymali rozkaz opuszczenia miasta. Uciekali pieszo, na wozach oraz samochodami. Ucieczka była żywiołowa i przebiegała w trudnych warunkach.
W ostatnich godzinach pobytu w Ostrzeszowie hitlerowcy dokonali bestialskich morderstw. Rankiem 20 stycznia 1945 uzbrojeni niemieccy żandarmi zjawili się w mieszkaniach obywateli polskich. Aresztowanych sprowadzono na rynek pod ratusz, gdzie pozostawali pod silną strażą. Napotkanych na ulicach mężczyzn zatrzymywały patrole i przekazywały ich na rynek. Nierzadko bito przy tym aresztowanych kolbami, a od czasu do czasu na ulicach rozlegał się strzał. To żandarmi niemieccy strzelali do Polaków. Zamordowali oni na ulicach miasta 14 osób, w tym jednego Niemca – przesiedleńca znad Morza Czarnego. Aby jeszcze bardziej sterroryzować aresztowanych niemieccy żandarmi urządzili na oczach współwięźniów pokazowe rozstrzelanie jednego z aresztowanych. Był to uczeń krawiecki Walenty Płaczek pochodzący z okolicy Ostrzeszowa. Te wydarzenia zapisały się w historii miasta jako Krwawa Sobota.
Trwającą od 1939 okupację niemiecką przerwała w 1945 ofensywa Armii Czerwonej. Po walkach z oddziałami niemieckimi miasto zdobył 21 stycznia 1945 10 Gwardyjski Korpus Pancerny z 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej należący do 1 Frontu UkraińskiegoBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s.624,625.. W walkach o miasto poległo 20 Niemców i 11 żołnierzy radzieckich.
W latach 1960–1972 miasto było siedzibą, ale nie należało do gromady Ostrzeszów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa kaliskiego.
Zabytki Zamek kazimierzowski mały|left|upright|Wieża zamkowa (2008) mały|Widok z baszty zamkowej na Ostrzeszów
Początek budowy zamku jako elementu fortyfikacyjnego przyjmuje się na I połowę XIV wieku, kiedy to Kazimierz Wielki rozpoczął potężne przedsięwzięcie, aby wzmocnić ochronę granic Polski. Wybudowany na sztucznie usypanym wzniesieniu zamek obronny był siedzibą starosty ostrzeszowskiego. Zburzony został w czasie najazdu szwedzkiego. Pomimo że częściowo go odbudowano i do końca XVIII wieku był siedzibą sądu, nigdy już nie wrócił do dawnej świetności.
Ostrzeszowski zamek jest typowym przykładem zamku nizinnego. Na podstawie zachowanych fragmentów murów można zrekonstruować jego wygląd pierwotny. Zamek zbudowano z cegły na planie prostokąta o wymiarach ok. 27 na 39 metrów. Pięciokondygnacyjna, 24-metrowa wieża wzniesiona jest z cegły na planie kwadratu. Na wysokości 11 m przechodzi w ośmiobok. Baszta zamkowa była wieżą strażniczą i mieszkalną, ale i wieżą ostatecznej obrony.
Wejście do niej znajduje się od strony północnej na wysokości drugiej kondygnacji. Obok niej znajdowała się brama prowadząca na dziedziniec zamkowy, otoczony murami obwodowymi. Od strony północno-zachodniej dziedziniec zamykał murowany dom. W nim znajdowała się sala sądowa i inne dwa pomieszczenia, w których przechowywano księgi grodzkie. Pozostałe budynki dla służby i zabudowania gospodarcze były drewniane. Zamek przed spaleniem otoczony był fosą, przez którą prowadził most z poręczami. Zamek użytkowany był do 1785 roku i potem powoli przemieniał się w ruinę. W roku 1843 został rozebrany. Był to element świadomej polityki niszczenia przez zaborcę polskich dóbr. Zachowała się jednak baszta zamkowa. W roku 1960 została odrestaurowana i zaadaptowana do celów muzealnych oraz wystawowych. Jest ona również punktem widokowym, z którego podziwiać można panoramę miasta. Na dziedzińcu zamkowym organizowane są z kolei imprezy plenerowe.
Klasztor pobernardyński mały|Klasztor s. nazaretanek