Jeremiasz Falck (ur. ok. 1610 w Gdańsku, zm. w 1677 tamżeGosieniecka A., 1975, s. 187) – XVII-wieczny rytownik, uznawany za jednego z czołowych w Europie w XVII w.

Życiorys Nie ma pewnych informacji o młodości artysty i o tym, u kogo się kształcił w zakresie sztuki grawerskiejGosieniecka A., 1975, s. 187, 188. Najstarszym znanym dziełem tego artysty jest nie grawerunek, a malowany obraz z 1629 z jego sygnaturąSobecka A., 2015: Ryciny kwiatowe wiązane z Jeremiasem Falckiem. Studium z zakresu siedemnastowiecznych florilegiów. Porta Aurea, 14, strona 63. W 1639 roku wyjechał do Paryża, gdzie pracował do 1645. Tworzył tam miedzioryty ze scenami mitologicznymi lub alegorycznymi, m.in. przedstawienia czterech pór roku. Powstawały one na zamówienie francuskich wydawców. W 1646 powrócił do rodzinnego miasta i podjął długoletnią współpracę z tamtejszym wydawcą i księgarzem Georgiem Försterem. W 1649 wyjechał do Sztokholmu, by w roku następnym zostać tam nadwornym rytownikiem królowej szwedzkiej Krystyny, które to stanowisko piastował do jej abdykacji w 1654. Następnie krótko mieszkał w Kopenhadze, Gdańsku i Amsterdamie, aż do osiedlenia się w Hamburgu w 1657, gdzie oprócz prac grawerskich zajął się działalnością wydawnicząGosieniecka A., 1975, s. 187, 188 i handlem dziełami sztukiSobecka A., 2017: Zwischen Danzig, Stockholm und Hamburg. Jeremias Falck und seine Selbstrepräsentation in den graphischen Inskriptionen. Miasto nad morzem. Miasta portowe nad Bałtykiem od średniowiecza do współczesności, strona 229.. Po paru latach powrócił do Gdańska, gdzie mieszkał do śmierciGosieniecka A., 1975, s. 188. Spoczął w kościele św. Piotra i PawłaGosieniecka A., 1975, s. 188.

J. Falck ożenił się w 1650 r. z Gdańszczanką Anną z d. Mercator. Miał córki Annę Magdalenę i Zuzannę Marię oraz syna GerhardaGosieniecka A., 1975, s. 187, 188.

Tworzył głównie miedzioryty, ale znane są też, zwłaszcza z wczesnego etapu twórczości ryciny wykonane techniką akwafortySobecka 2015. Wykonał około 500 sztychów (Gosieniecka podaje, że ok. 300Gosieniecka A., 1975, s. 188), przeważnie portretówIlustrowana encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego dostojników świeckich i kościelnych polskich (m.in. Bogusława Radziwiłła, Hieronima Radziejowskiego, Łukasza Opalińskiego, Andrzeja Leszczyńskiego) oraz szwedzkich i francuskich, a także patrycjuszy i uczonych gdańskich (np. Konstantego Ferbera, Jana Heweliusza). Ponadto kilka portretów władców polskich, szwedzkich, duńskich i francuskich (m.in. Władysława IV, Krystyny, Wazy, Fryderyka III duńskiego, Ludwika XIII)Gosieniecka A., 1975, s. 188, 189 i całopostaciowa rycina znanego francuskiego aktora Guillot-Gorju, powstała jeszcze we wczesnym etapie twórczości, podczas pracy w Paryżu. Falcot był twórcą różnorodnym tematycznie, toteż oprócz portretów stworzył także ryciny przedstawiające anatomię człowieka, dzieła sztuki, zarówno obrazy włoskich malarzy z kolekcji Holendra Gerrita Reynsta (18 sztychów), jak i np. przedstawiające bramy triumfalne postawione w Gdańsku na część Marii Ludwiki, przybywającej do kraju na ślub z Władysławem IV (1646). Ważną dziedziną artystycznej działalności Falcka było grawerowanie ilustracji książkowych, w tym na strony tytułowe dzieł Jana Heweliusza (Selenographia oraz Machinae coelestis) i dla licznych książek wydawanych przez Georga Förstera, takich autorów jak m.in. Jerzy Ossoliński (Orationes), Andrzej Maksymilian Fredro czy Jan Dymitr SolikowskiGosieniecka A., 1975, s. 188, 189. Falck uważany jest też za jednego z najlepszych w ówczesnej Europie autorów rytowników rycin przedstawiających roślinySobecka 2015, s. 60, chociaż atrybucja wielu z nich jest dyskusyjnaSobecka 2015. Sobecka w 2015, po przeprowadzeniu badań tego działu twórczości przypisywanej artyście uznała, że jest on pewnym autorem ryciny Feuille d’orfèvrerie z lat 40. XVII w. i cyklu rycin o tematyce botanicznej pt. Novae et exquisitae FLORUM ICONES, wydanego w Hamburgu w 1662 roku (pierwsze wydanie, 12 kart) i w poszerzonej wersji (16 kart, przy czym nowe karty były autorstwa innego grawera) w 1675 w AmsterdamieSobecka 2015, s. 72-77, 87. Cykl ten był kilkakrotnie kopiowany z drobnymi zmianami przez innych twórcówSobecka 2015, s. 77-81, a niektóre z rycin tej serii wykorzystywano w późniejszych wydawnictwach kompilujących florystyczne dzieła różnych twórcówSobecka 2015, s. 85, 86. Sobecka wskazała Falcka jako prawdopodobnego autora większości rycin drugiego cyklu botanicznego pt. Verscheyde Nieuwe TULPEN (ok. 1656, 1657)Sobecka 2015, s. 69-72, 87, 89. Pozostałe przypisywane Falckowi w starszej literaturze ryciny flory Sobecka uznała za stworzone przez innych grawerów, choć część z nich wzorowała się na kompozycjach FalckaSobecka 2015, s. 87, 88.

Prawie wszystkie znane dzieła Falcka są rytowane nie na podstawie własnych rysunków, a z obrazów lub rycin innych artystówGosieniecka A., 1975, s. 188. Jako rytownik uważany był za jednego z czołowych w Europie w swoich czasach i za najlepszego w RzeczypospolitejGosieniecka A., 1975, s. 189Sobecka 2017, s. 228. Stworzył swój typ rytowanego portretu – w owalu, z tłem w postaci koncentrycznych linii. Szczytowy okres twórczości Falcka zaczął się po opuszczeniu FrancjiGosieniecka A., 1975, s. 188 i trwał aż do pobytu w Hamburgu włącznieSobecka 2017, s. 229. W starszej literaturze podaje się, że swe prace przeważnie sygnował dodawanymi do imienia, nazwiska przydomkami "Polonus" i/lub "Gedanensis" (np. „Jeremias Falck Polonus”), jednak analiza napisów na obrazach artystów i katalogu jego dzieł opublikowana w 2017 wykazała, że tego drugiego przydomka nie użył na żadnym swoim dziele, a "Polonus" stosował rzadkoSobecka 2017, s. 229.

Patron ulicy Falcka Polonusa na gdańskich Stogach oraz tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING Gdańskich Autobusów i Tramwajów o numerze bocznym 1028.

Przypisy

Bibliografia Gosieniecka A., 1975: Falck, Jeremias. W: Maurin-Białostocka J. i in.: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, str.

Linki zewnętrzne Portret Łukasza Opalińskiego młodszego. Dzieła Jeremiasza Falcka w bibliotece Polona

Kategoria:Artyści związani z Gdańskiem w I Rzeczypospolitej Kategoria:Polscy graficy Kategoria:Polscy miedziorytnicy Kategoria:Rytownicy nadworni Kategoria:Urodzeni w XVII wieku Kategoria:Zmarli w 1677 Kategoria:Ludzie urodzeni w Gdańsku Kategoria:Pochowani w kościele św. Piotra i Pawła w Gdańsku