Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy – działająca na przełomie XIX i XX wieku polska marksistowska partia polityczna. Początkowo nosiła nazwę Socjaldemokracja Królestwa Polskiego a od 1900 roku po poszerzeniu działalności na Wileńszczyznę – Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Od kwietnia 1906 roku była autonomiczną sekcją Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej RosjiRoman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 99., zachowała jednak samodzielność ideologiczną i organizacyjną.
Partia powstała w 1893 (jako Socjaldemokracja Królestwa Polskiego) wskutek sprzeciwu części działaczy Związku Robotników Polskich i II Proletariatu wobec postanowień zjazdu paryskiego w wyniku którego utworzono Polską Partię Socjalistyczną. Organizacja ta dążyła do wybuchu internacjonalistycznej rewolucji robotniczej, obalenia ustroju kapitalistycznego, likwidacji państw narodowych oraz wprowadzenia rządów proletariatu. Niechętnie lub wrogo odnosiła się do dążeń niepodległościowych oraz do współpracy z organizacjami chłopskimi.
W grudniu 1918 część działaczy SDKPiL i PPS-Lewicy utworzyła Komunistyczną Partię Polski (do 1925 pod nazwą Komunistyczna Partia Robotnicza Polski).
Historia ugrupowania Socjaldemokracja Królestwa Polskiego Socjaldemokracja Królestwa Polskiego została założona w 1893 roku jako ugrupowanie bazujące na internacjonalistycznym programie marksistowskim. Jej rdzeniem był Związek Robotników Polskich, którego część działaczy odmówiło poparcia narodowych żądań zawartych w programie Polskiej Partii Socjalistycznej. W rezultacie Związek i II Proletariat opuściły PPS, tworząc SDKP. Później pogłębiły się jeszcze różnice pomiędzy tymi dwiema organizacjami, kiedy to podczas Międzynarodowego Kongresu Socjalistycznego w sierpniu 1893, delegacja polska (przewodzona przez Ignacego Daszyńskiego z Galicji) odmówiła zajęcia miejsc obok m.in. Róży Luksemburg. Podobnie było na następnym Kongresie w 1896 roku, kiedy to doszło do konfliktu pomiędzy Luksemburg a Józefem Piłsudskim, reprezentującym PPS. Przedmiotem sporu była kwestia niepodległości Polski. Wbrew nazwie Socjaldemokracja Królestwa Polskiego działała też na terenie Białostocczyzny.
Połączenie SDKP z Litewską Socjal-Demokratyczną Partią SDKP odbierana była raczej jako partia reprezentująca robotników pochodzących z określonego geograficznego obszaru niż klasę pracującą całego narodu. W 1896 roku w wyniku aresztowań działaczy partia faktycznie przestała działać. Na terenie Wileńszczyzny od 1896 roku działała natomiast Litewska Socjal-Demokratyczna Partia skupiona wokół Feliksa Dzierżyńskiego (do czasu jego zesłania i Stanisława Trusiewicza-Zalewskiego. W sierpniu 1899 roku Dzierżyński zbiegł z zesłania na Syberii i przybył do Warszawy. Tutaj w imieniu grupy secesjonistów z Litewskiej Socjal-Demokracji, którzy uważali współpracę z rosyjskimi socjaldemokratami za drogę do skutecznej walki z caratem, nawiązał kontakt z grupą dawnych działaczy Socjaldemokracji Królestwa Polskiego skupionych wokół Jana Rosoła. Niedługo potem udał się do Wilna, gdzie w imieniu grupy warszawskiej wraz z kilkoma działaczami litewskiej socjaldemokracji oraz grupą "Związek Robotników na Litwie" (na czele z Trusiewiczem-Zalewskim) powołano do życia Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL)Andrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 52 oraz Norbert Michta, Jan Sobczak "Stanisław Trusiewicz - Zalewski (1871 - 1918)", Elbląska Uczelnia Humanistyczno - Ekonomiczna 2004, ISBN 83-89113-03-1, s. 33-39.
Początki działalności Zjednoczone ugrupowanie początkowo cieszyło się sporą popularnością i napływem nowych członków, głównie dzięki działalności Dzierżyńskiego w Warszawie przed jego aresztowaniem przez służby carskie. W 1900 w Lipsku odbyło się spotkanie działaczy krajowych SDKPiL oraz zagranicznej grupy socjaldemokratów skupionej wokół Róży Luksemburg, Juliana Marchlewskiego, Adolfa Warskiego oraz Leona Jogiches-Tyszki. Pierwotnie Luksemburg i Tyszka odmówili udziału w nowej inicjatywie odrzucając założenia programowe nowej organizacji (w szczególności uważali, że niepodległość Polski jest niemożliwa ze względu na etap rozwoju społeczno-ekonomicznego świata, który dąży do innych formuł organizacyjnych niż państwa narodowe). Ze strony ośrodka zagranicznego negocjacje prowadzą Marchlewski i Warszawski. Odrzucono program dot. kwestii narodowej Luksemburg. W tej kwestii zakładano jako pierwsze zadanie uzyskanie demokratycznej konstytucji w Rosji, która umożliwi działalność legalną organizacji robotniczych. Marchlewski mówił na zjeździe:
(...) niepodległość Polski, o ile to będzie z korzyścią dla proletariatu polskiego, może być uzyskana po konstytucji, jednak przed urzeczywistnieniem ideałów socjalistycznych; stawiając konstytucję jako tymczasowy program polityczny, nie wyrzekamy sie niepodległości Polski.Norbert Michta, Jan Sobczak "Stanisław Trusiewicz - Zalewski (1871 - 1918)", Elbląska Uczelnia Humanistyczno - Ekonomiczna 2004, ISBN 83-89113-03-1, s. 45.
Oparto się na tzw „szkicu wileńskim” opracowanym przez czynniki krajowe w 1898 r.Norbert Michta „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm“, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, str. 73. Zwycięża pogląd prezentowany m.in. przez Marchlewskiego i Dzierżyńskiego o współpracy z ruchem rosyjskim ale bez podporządkowania i wchłonięcia. Ostatecznie dochodzi do połączenia obu środowisk pod szyldem SDKPiL. Organami prasowymi partii był „Przegląd Robotniczy”, „Czerwony Sztandar” i „Sprawa Robotnicza”.
Po aresztowaniu w kraju Dzierżyńskiego i Rosoła kierownictwo partii w kraju przejął Trusiewicz-Zalewski. W sierpniu 1900 w Otwocku odbył się II Zjazd SdKPiL na, którym przyjęto założenia programoweNorbert Michta „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm“, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, str. 80. Podstawowym postulatem partii było wprowadzenie ogólnorosyjskiej demokratycznej konstytucji, a za postulat realny w bieżącej sytuacji międzynarodowej uznano całkowitą autonomię narodową w ramach demokratycznego państwa rosyjskiego.
Na Kongresie II Międzynarodówki w 1900 roku PPS zanegowała mandaty delegatów SDKPiL oraz Róży Luksemburg. Luksemburg na tym zjeździe rozwinęła swoje tezy o organicznym wcieleniu ziem polskich do Rosji. Przewodniczący delegacji SDKPiL na Zjazd – Trusiewicz protestował przeciwko utożsamianiu partii z poglądami Luksemburg w kwestii narodowejNorbert Michta, Jan Sobczak "Stanisław Trusiewicz - Zalewski (1871 - 1918)", Elbląska Uczelnia Humanistyczno - Ekonomiczna 2004, ISBN 83-89113-03-1, s. 57. W rezultacie SDKPiL została uznana przez Międzynarodówkę Socjalistyczną jako drugie, obok PPS, ugrupowanie socjaldemokratyczne na ziemiach polskichAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 52-53.
W lutym 1901 r. odbywa się konferencja SDKPiL w Białymstoku podczas której partia proponuje zwołanie wspólnego wszechrosyjskiego zjazdu socjaldemokratycznego, który miałby w kwestiach narodowych stanąć na stanowisku zapewnienia w demokratycznej Rosji pełnej autonomii narodom nierosyjskim z prawem narodów do samostanowienia. Stanowisko takie potwierdził III Zjazd SDKPiL we wrześniu 1901 rokuNorbert Michta „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm“, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, str. 86.
Do działalności partii w tym okresie negatywnie odnosiła się Róża Luksemburg, która jeszcze w 1900 roku stwierdzała w liście do swojego głównego współpracownika Leona Jogichesa – Tyszki:
Powstanie Socjaldemokracji w Królestwie jest wręcz nieszczęściem dla nas (…). (...) Co za okropna różnica w każdej drobnostce między naszą ongi robotą a tą teraźniejszą, z przeproszeniem, zafajdaną Socjaldemokracją!
Na przełomie 1901 i 1902 roku działalność partii w kraju została sparaliżowana przez masowe aresztowania (aresztowano również Trusiewicza-Zalewskiego). W 1902 roku w partii dokonano swoistego przewrotu i kierownictwo nad organizacją przejęli działacze emigracyjni skupieni wokół pisma "Przegląd Socjaldemokratyczny" na czele z Różą Luksemburg (Komitet Zagraniczny SDKPiL), a kierowanie strukturami krajowymi zlecono Feliksowi DzierżyńskiemuAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 54.
Wcielając w życie koncepcję Róży Luksemburg o konieczności zjednoczenia wszystkich ruchów rewolucyjnych w państwach zaborczych SDKPiL dążyła do zjednoczenia z Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR), jako autonomiczną sekcją. Podczas przygotowań do II Zjazdu SDPRR który odbył się w 1903 roku w Londynie, Luksemburg zażądała od rosyjskich socjaldemokratów zmiany stanowiska odnośnie do prawa narodów Rosji do samostanowienia oraz zapewnienia pełnej niezależności organizacyjnej SDKPiL jako sekcji SDPRR w działaniach na terenie zamieszkiwanym przez PolakówNorbert Michta „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm“, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, str. 123. Podczas tego kongresu miał miejsce słynny rozłam w socjaldemokracji rosyjskiej na frakcje mienszewików i bolszewików. Nieco później bolszewicy zaczęli propagować hasło „demokratycznej dyktatury proletariatu i chłopstwa”, którą polscy rewolucjoniści odrzucili. Lenin i bolszewicy uważali SDKPiL za jedyną marksistowską partię w Polsce i wysoko cenili jej internacjonalizmW.I.Lenin Lenin o Polsce i polskim ruchu robotniczym, Warszawa 1954..
SDKPiL w Rewolucji 1905 roku SDKPiL była jedną z głównych organizacji biorących udział w wydarzeniach wywołanych przez wojnę rosyjsko-japońską i później podczas rewolucji 1905 roku. Silny defetyzm opozycyjny wobec carskiego państwa, przyjęty przez SDKPiL odróżniał ją od PPS, która zajęła projapońskie stanowisko. Jednakże wraz z narastaniem wrzenia rewolucyjnego, partia współpracowała blisko z Bundem i lewym skrzydłem PPS. W tym samym czasie Róża Luksemburg powróciła z uchodźstwa, a „Strajk Masowy” zajął centralne miejsce w rewolucyjnej teorii organizacji. O ile w 1904 roku SdKPiL liczyła ok. 120 członkówAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 67. to w 1906 roku do partii należało 40 tys. osób; 70% działaczy było narodowości polskiej, 25% niemieckiej a 5% żydowskiejRobert Blobaum: Feliks Dzierzynsky and the SDKPiL: A study of the origins of Polish Communism, s. 148.. Partia staje się jak na ówczesne warunki partią masowąNorbert Michta „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm“, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, str. 179 (PPS – 55 tys.Andrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 75). Rok później liczyła 25,7 tys. członkówR. Pipes, Rewolucja rosyjska, Warszawa 1990, s. 382.. W listopadzie 1905 roku odbyła się w Warszawie konferencja krajowa SdKPiL na której przedstawiono program domagający się pełnej autonomii dla terenów zaboru rosyjskiego a powstałe Królestwo miało być demokratycznym państwem parlamentarnymAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 82. Od października 1905 roku do kwietnia 1907 dochodzi do wielu przypadków wzajemnych zabójstw działaczy SdKPiL oraz endeckiego Narodowego Związku RobotniczegoAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, str. 100.