thumb|Strona tytułowa wydania z 1583 Kodeks Justyniana (łac. ) – jedna z trzech części wielkiej kompilacjiNie można w tym wypadku mówić o kodyfikacji, gdyż Digesta były jedynie zbiorem szeregu wypowiedzi jurystów na temat problemów prawnych, nie zaś nowym prawem – Prawo Rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Berier, Warszawa 2009. prawa rzymskiego podjętej w latach 528–534 n.e. przez cesarza Justyniana I Wielkiego.

Historia powstania Justynian rozpoczął prace nad Kodeksem rok po wstąpieniu na tron (527). W tym celu powołał 13 lutego 528 konstytucją (ustawą) Edykty cesarzy, podobnie jak papieskie bulle, noszą nazwy od swych pierwszych słów. specjalną komisję, w skład której weszło siedmiu urzędników cesarskiej administracji wysokiej rangi (byli wśród nich m.in. Trybonian i Theophilus). Komisja zakończyła swoje prace po upływie kolejnego roku i 7 kwietnia 529 roku ogłoszono konstytucją pierwszy w ramach kodyfikacji, tzw. („dawny”), którego treść nie dochowała się do naszych czasówFragment 1 edycji Kodeksu odkryto w Egipcie w 1922 Papirus Oksyrynchos XV.1814, Wacław Osuchowski Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu 1986 s. 89.. Kilka lat później − w wyniku pracy kolejnej komisji złożonej z Tryboniana, profesora Dorotheusa z Berytu i 3 adwokatów − 16 listopada 534 roku z mocą od 29 grudnia, konstytucją ogłoszono tzw. („Kodeks ponownego wyboru”), który zastąpił poprzedni.

Systematyka Kodeks Justyniana składa się z 12 ksiąg podzielonych na tytuły (w liczbie 765)Kazimierz Kolańczyk Prawo rzymskie Warszawa 1997 s. 88.. Zawierają one szereg (przeszło 4600) konstytucji wydawanych przez cesarzy rzymskich, z których najstarsze pochodzą z czasów Hadriana, z wyszczególnieniem imienia cesarza, który przyjął dany akt, adresata konstytucji oraz daty i miejsca jej ogłoszenia (przy braku informacji umieszczano słowa , 'bez dnia i konsula'). W większości napisane są po łacinie, około 150 po greckuKolańczyk, op.cit. s. 90..

Treścią są przepisy prawa kościelnego i ustrojowego (księga 1), cywilnego (księgi 2 − 8), karnego (księga 9), administracyjnego i finansowego (10 − 12). Księgi podzielone są na tytuły. Kodeks cytowany jest następująco: lub , numery księgi, tytułu, ustawy, paragrafu. Pierwszy paragraf oznaczany jest ( a. , 'początek'), drugi jako 1 itd.

Poza Kodeksem Justyniana w skład kodyfikacji justyniańskiej wchodzą jeszcze dwa dzieła. Pierwszym są () łac. 'zbiór' od „zbierać, porządkować” (Kolańczyk op.cit. s. 53). tłumaczy to '(pisma) podzielone (na księgi, tytuły itd.)', l.mn. od r.nij. od imiesłów od 'dzielić; porządkować' z - 'roz-' i 'nosić; czynić'. Nazwa nawiązywała do klasycznej literatury prawniczej, kiedy pisano dzieła pod takim tytułem. Druga nazwa zapowiadała bogactwo treści (Kolańczyk s.84), z gr. () 'wszechobejmujący' od 'wszech-' i 'otrzymujący; żebrak' od 'otrzymywać' () – zbiór 50 ksiąg, ogłoszonych 16 grudnia 533 przez konstytucję z mocą od 29 grudnia, zawierających fragmenty (9123)Kolańczyk, s. 86 podaje 9142 fragmenty. z pism 38 prawników rzymskich, poczynając od I wieku p.n.e. aż do III wieku n.e., będący najobszerniejszą częścią kodyfikacji Justyniana. Z założenia fragmenty w nim zawarte miały pochodzić od prawników posiadających przywilej , jednakże kompilatorzy wykorzystali również dzieła będące wynikiem działalności trzech prawników z okresu przedklasycznego, którzy przywileju tego posiadać nie mogli (przywilej ten został wprowadzony przez Augusta). Według informacji cesarza komisja wyselekcjonowała materiał z 2000 ksiąg mających ogółem 3 miliony wersów, z czego do Digestów trafiło ok. 150 tysięcy wersów paragraf 1, 17, 2. Według dokładniejszych wyliczeń 1625 ksiąg (Kolańczyk s.85). Do tekstów tych kompilatorzy wprowadzali interpolacje, aby uzgodnić dawne prawo ze współczesnym im. Ich analiza i odkrywanie pierwotnego tekstu od dawna jest przedmiotem zainteresowania uczonych. Treścią jest prawo ustrojowe (księga 1), cywilne (2 − 46), karne (47 i 48), procesowe (49) i administracyjne (50). Księgi omawiające prawo karne Justynian nazwał „strasznymi” () paragraf 8a; C. 1, 17, 2, 8a. Cytowanie podobnie jak Kodeksu − lub , kolejne numery: księgi, tytułu, fragmentu i paragrafu (pierwszy paragraf oznaczany jest ).

Drugim dziełem są () – podstawowe wiadomości z zakresu prawa, o charakterze podręcznikowym, adresowane do („żądnej prawa młodzieży”), zebrane w czterech księgach; oparte były głównie na Instytucjach Gaiusa z II w n.e. oraz podręcznikach takich prawników jak: Florentinus, Marcjan, Ulpian. Instytucje, na równi z Kodeksem i Digestami, posiadały również moc ustawy. Zostały ogłoszone 21 listopada 533 konstytucją .

Prócz tego, zgodnie z zapowiedzią paragraf 4, po zakończeniu prac kompilatorskich cesarz wydawał kolejne nowe ustawy (), w większości po grecku lub dwujęzyczne, grecko-łacińskie. Wbrew zapowiedzi nie doszło do ogłoszenia ich urzędowego zbioru. Zachowały się trzy większe prywatne zbiory. Najobszerniejszy liczy 168 nowel, z których 2 poprzedzają Justyniana (z lat ok. 513 i 521−523), 10 pochodzi od jego następców (ostatnia datowana jest na rok 575). Nowele wprowadzały istotne zmiany w prawie kościelnym, administracyjnym i finansowym a w zakresie cywilnym w prawie małżeńskim (nr 22) i spadkowym (115, 118, 127). Nowelę zwykle otwiera wstęp (łac. ), a zamyka słowo końcowe (z gr. ). Większe nowele podzielone są na rozdziały (łac. ) i ewentualnie paragrafy. Cytowanie: skrót , numer ustawy (numeracja tylko w części jest chronologiczna), rozdziału i ewentualnie paragrafu.

Zobacz też

Przypisy

Linki zewnętrzne Lion, Hugues de la Porte, 1558-1560. Digitaliacja wyd. Corpus Iuris Civilis z XVI wieku

Denis Godefroy (1549-1621); Simon van Leeuwen (1625?-1682); François Modius (1556-1597). Neapol 1728 – 30 Paul Krüger (1840-1926), Theodor Mommsen (1817-1903) tom 1 tom 2 tom 3 Corpus Iuris Civilis: Iustiniani Codex Corpus Iuris Civilis: Novellae

Kategoria:Prawo rzymskie Kategoria:Prawo bizantyńskie Kategoria:Historyczne zbiory praw Kategoria:Chrześcijaństwo starożytne