thumb|Samolot PZL P.24 na lotnisku thumb|Jedyny zachowany egzemplarz PZL P.24 na ekspozycji w muzeum lotnictwa w Stambule
PZL P.24 – polski myśliwiec konstrukcji inżyniera Wsiewołoda Jakimiuka z rodziny myśliwców z płatem polskim, opracowany i produkowany w Państwowych Zakładach Lotniczych.
Historia W 1928 roku utworzone zostało przedsiębiorstwo Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL) celem stworzenia konstrukcji zaawansowanego całkowicie metalowego samolotu myśliwskiegoChris Bishop: The Ilustrated Encyclopedia, s. 291-292. Konstrukcję pierwszego samolotu – PZL P.1 – powierzono inż. Zygmuntowi Puławskiemu, który niedługo wcześniej ukończył Politechnikę Warszawską. Jego konstrukcje tego czasu stały w awangardzie światowej techniki lotniczej na następne 10 lat. Powstałe następnie projekty samolotów myśliwskich PZL P.7 i P.11 stanowiły trzon ówczesnych polskich sił powietrznych. Najbardziej rozwiniętą konstrukcją samolotów tej rodziny był PZL P.24.
PZL P.24 był przeznaczonym na eksport rozwinięciem konstrukcji samolotu PZL P.7 przystosowanym do nieużywanych w Polsce silników Gnome-Rhône. Pierwszy lot prototypu P24/I odbył się w lutym 1933 z silnikiem Gnome Rhone 14 Kfs o mocy startowej 760 KM. Uzbrojenie składało się z czterech karabinów maszynowych kal. 7,9 mm i dwóch automatycznych działek Oerlikon FF kal. 20 mm. Następnie powstały prototypy od II do IV, z których ten ostatni miał już zamkniętą kabinę, a silnik 14 Kfs został ulepszony do mocy startowej 900 KM i stanowił model startowy dla serii pilotażowej sześciu samolotów. Oblatał go w maju 1933 pilot doświadczalny PZL Bolesław Orliński, który w 1934 ustanowił na nim rekord prędkości dla samolotów myśliwskich z silnikiem gwiazdowym, wynoszący 416 km/h. W tym samym roku trzeci prototyp P.24/III, nazwany Super P-24bis wystawiono na paryskim salonie lotniczym, gdzie został wysoko oceniony i spotkał się z dużym zainteresowaniem. Samolot demonstrowano ponadto misjom wojskowym licznych państw.
Ponieważ prototypy P.24 były oparte na konstrukcji samolotu PZL P.7, a w tym czasie wdrożono do produkcji w Polsce ulepszoną i zmienioną konstrukcyjnie wersję P.11c, podobne zmiany wprowadzono we wzorcu wersji seryjnej P.24, oblatanym wiosną 1936. Zaadaptowano w nim między innymi nowy tył kadłuba i usterzenie z P.11c oraz obniżono oś silnika w celu uzyskania lepszej widoczności. Samolot ten wdrożono do produkcji pod oznaczeniem PZL P.24A.
W następnych latach opracowano nowe wersje B, C, E różniące się uzbrojeniem oraz wersje F i G z mocniejszym silnikiem. Samolot został zakupiony przez takie kraje jak Turcja (14 P.24A i 26 P.24C), Bułgaria (14 P.24B i 26 P.24F (z 26 zamówionych dostarczono do końca lipca 1939 22 egzemplarze, 4 zostały zniszczone podczas kampanii wrześniowej w czasie ataku III Rzeszy na Polskę), Grecja (30 P.24F i 6 P.24G) i Rumunia (5 P.24E). Ponadto Rumunia i Turcja nabyły licencję na produkcję P.24. W Turcji w zakładach TFK Kayseri wyprodukowano łącznie 40 samolotów P.24C i P.24F. Część tych samolotów następnie przebudowano na wersję P.24G. Jeden z takich samolotów znajduje się w tureckim muzeum lotnictwa (tur. Havacilik Müzesi) w miejscowości Yesilköy koło Stambułu.
W Rumunii w zakładach IAR wyprodukowano 25 samolotów w wersji P.24E. Licencyjny IAR P.24E stał się podstawą opracowania oryginalnej rumuńskiej konstrukcji myśliwca IAR-80. Nowy myśliwiec zbudowano w układzie dolnopłata, natomiast z PZL P.24E zachowano kadłub z całością wyposażenia wewnętrznego i silnik. W 1937 opracowano wersję PZL P.24H z przeznaczeniem na eksport do Estonii, Finlandii, Jugosławii i Węgier. Napędzany silnikiem Gnome Rhone 14 ON 20/21 o mocy 1050 KM, był najszybszym P-24, osiągając prędkość 460 km/h.
W 1939 opracowano wersję PZL P.24J dla lotnictwa bułgarskiego. Prawdopodobnie prototyp PZL P.24/III przerobiono na wersję PZL P.11g Kobuz, wmontowując inny silnik i kilka elementów z PZL P.11c. We wrześniu 1939 na lotnisku Okęcie znajdował się kadłub prototypu PZL P.24J. 3 września rozpoczęto prace nad jego ukończeniem, jednak zdołano tylko przynitować jeden element oraz pomalowano usterzenie.
Udział w walce Samolot służył w siłach lotniczych Turcji, Rumunii, Bułgarii i Grecji. thumb|Grecki P.24G W składzie lotnictwa greckiego w trzech dywizjonach myśliwskich 21, 22 i 23 Mira pełniło służbę 35 samolotów myśliwskich PZL P.24. Od 1 listopada 1940 do 23 kwietnia 1941 brały z powodzeniem udział w walkach powietrznych nad Grecją. Lotnictwo greckie skutecznie i z wysoką oceną użyło go w walkach z włoskim agresorem w latach 1940–1941, mimo stosunku sił samolotów myśliwskich stron 36:179. Greckie P-24 udowodniły swoją wartość; samolot był równy Fiatowi CR.32 i CR.42 w walce powietrznej. Zestrzelono też kilka bombowców SM-79. Pomimo odwagi greckich pilotów, P.24 praktycznie nie miał szans przeciwko niemieckim Bf-109 Luftwaffedane greckie skrót przekładu: Trzon sił myśliwskich stanowiło 36 polskich PZL P.24 wersji F i G, zauważalnie lepszych od maszyn sąsiada. W tej sytuacji greckiemu lotnictwu wojskowemu przyszło zmierzyć się z 463 samolotami włoskimi, z których 179 stanowiły czystej krwi myśliwce.
W służbie lotnictwa myśliwskiego Rumunii występowało 30 samolotów PZL P.24 w służbie znajdowały się od czerwca 1940. Od 23 czerwca 1941cbrały udział w składzie dwóch 61 i 62 Escadrila Vanatoare głównie w obronie powietrznej rejonu Bukaresztu i Ploeszti. Następnie od sierpnia 1941 wspierały własne wojska lądowe w walkach na Krymie, a szczególnie pod Odessą. Wykonywały również misje myśliwsko bombowe na naziemne wojska sowieckie. W trakcie walk zestrzelono na P.24 kilkanaście sowieckich samolotów myśliwskich I-16 i bombowych Tupolew SB. W styczniu 1942 przekazane do szkolnictwa lotniczego i używane do obrony powietrznej kraju, w którym były eksploatowane w latach 1942-1944. Prawdopodobnie w 1944 użyte jeszcze doraźnie do ataków na cele naziemne.
Opis techniczny Całkowicie metalowy górnopłat zastrzałowy z płatem Puławskiego (lub „płatem polskim”). Podwozie samolotu klasyczne dwukołowe stałe z płozą ogonową. Kabina pilota jednomiejscowa, zamknięta. Uzbrojenie stanowiły dwa działka kaliber 20 mm i 2 karabiny maszynowe kal. 7,9 mm lub 4 km-y oraz 50 kilogramów bomb. Silnik gwiazdowy w P.24A, B, C i E Gnome-Rhône 14K (930 KM), w P.24F i G Gnome-Rhône 14N o mocy 970 KM.
Wersje P.24/I – samolot myśliwski, prototyp (stosowano usterzenie pionowe z PZL P.11a). P.24/II – samolot myśliwski, drugi prototyp. P.24/III – samolot myśliwski, wzór dla egzemplarzy seryjnych. P.24A – samolot myśliwski, pierwsza wersja seryjna. P.24B – samolot myśliwski. P.24C – samolot myśliwski. P.24D – samolot myśliwski, wersja planowana, nie weszła do produkcji. P.24E – samolot myśliwski. P.24F – samolot myśliwski, pierwsza wersja z mocniejszym silnikiem. P.24G – samolot myśliwski. P.24H – samolot myśliwski, prawdopodobnie wersja dla Polski. P.24J – samolot myśliwski, wersja eksportowa, zbudowano kadłub dla prototypu.
Dane Ogólne charakterystyki Dane techniczneP.24/I,IIP.24/IIIP.24AP.24B, CP.24EP.24F, GMasa własna kg123012621327132713401329Masa całkowita kg168017241902187019002000Paliwo l336336336336336360Rozpiętość m10,5710,5710,7110,7110,7110,68Długość m7,507,507,507,507,507,81Wysokość m2,682,702,692,692,692,69Powierzchnia nośna m²17,9017,9017,9017,9017,9017,90SilnikGnome-Rhône 14KdsGnome-Rhône 14KfsGnome-Rhône 14KfsGnome-Rhône 14KfsGnome-Rhône 14KIIc32Gnome-Rhône 14N-07Moc kW/KM559/760661/900661/900661/900661/900700/970Prędkość maksymalna km/h388416410410408430Pułap m980010500900090001000010500Wznoszenie m/s1011,511111111,1Zasięg km600600700700700700
Uzbrojenie P.24/I – 2 działka w kadłubie P.24/II – bez uzbrojenia P.24/III – 2 działka Oerlikon FF 20 mm pod skrzydłami, 2 km Colt-Browning MG40 7,9 w skrzydłach P.24A, E, F – 2 działka Oerlikon FF 20 mm pod skrzydłami, 2 km Colt-Browning MG40 7,9 w skrzydłach, bomby 4 x 12,5 kg lub 2 x 50 kg P.24B – 4 km PWU wz. 33 7,9 w skrzydłach, 2 zaczepy SW 2x12 na 4 12,5 kg bomby P.24C – 4 km Colt-Browning MG40 7,9 w skrzydłach, 2 zaczepy na 12,5 kg bomby P.24D – 2 km w skrzydłach P.24G – 4 karabiny maszynowe Colt-Browning MG 40, bomby 4 x 12,5 kg lub 2 x 50 kg P.24H – 2 działka Oerlikon FF 20 mm w skrzydłach P.24J – 4 działka Oerlikon FF 20 mm w skrzydłach
Muzealne P.24 W muzeum w Stambule eksponowany jest jeden egzemplarz PZL P.24G. Według niepotwierdzonej informacji, zamieszczonej w LAI, w Turcji miałyby znajdować się jeszcze trzy inne myśliwce tego typuPZL P.24 w Turcji, LAI 3/1991, s. 55-57.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Polskie samoloty myśliwskie okresu międzywojennego Kategoria:Samoloty PZL Kategoria:Samoloty myśliwskie z napędem śmigłowym