Bilbo Baggins – fikcyjna postać, główny bohater powieści J.R.R. Tolkiena Hobbit, czyli tam i z powrotem wydanej w 1937 r. Jest także jednym z bohaterów Władcy Pierścieni i pojawia się w innych utworach Tolkiena.
Bilbo był hobbitem z Shire, który za sprawą czarodzieja Gandalfa zostaje członkiem wyprawy krasnoludów, mającej za cel odzyskanie ich dawnej siedziby. W trakcie wyprawy Baggins odnalazł przedmiot, który okazał się mieć ogromne znaczenie dla losów Shire oraz całego Śródziemia.
Fikcyjna biografia Narodziny i młodość Bilbo urodził się 22 września 2890 r. Trzeciej Ery (1290 r. kalendarza Shire’u)J.R.R. Tolkien, Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 479 (Dodatek B: Kronika Lat). jako jedyny syn Bungo Bagginsa i Belladony Tuk. Jako dziecko był bardzo zainteresowany czarodziejskimi sztuczkami i opowieściami Gandalfa, który odwiedzał wówczas ShireJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 10..
Po śmierci rodziców Bilbo zamieszkał w Bag End (domu wybudowanym przez jego ojca). Prowadził tam żywot zamożnego kawalera, ciesząc się szacunkiem sąsiadów i uchodząc za bardzo stateczną postać. Jednocześnie pozwalał sobie na dziwaczne (z punktu widzenia rodaków) praktyki, jak dalekie, samotne wędrówki i kontakty z elfami czy krasnoludamiJ.R.R. Tolkien, Niedokończone opowieści (tłum. Radosław Kot), Warszawa 2002, s. 264 (Wyprawa do Ereboru)..
Wyprawa do Ereboru W 2941 r. Trzeciej Ery Bagginsa, wówczas pięćdziesięciolatka, odwiedził Gandalf, namawiając go do udziału w przygodzie. Okazała się nią planowana wyprawa kompanii krasnoludów (pod wodzą Thorina Dębowej Tarczy), mająca na celu odzyskanie ich dawnej siedziby, Samotnej Góry (Ereboru), zajmowanej przez smoka Smauga. Zgodnie z planem Gandalfa Bilbo miał służyć krasnoludom jako włamywacz, pomocny w przeniknięciu do wnętrza Góry i w odzyskaniu przynajmniej części zagarniętych przez smoka skarbów. Hobbit zdecydował się towarzyszyć krasnoludom, choć ciężko zniósł rozstanie z domowymi wygodami Bag EndJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 37..
Gdy w trakcie przeprawy przez Góry Mgliste krasnoludowie i Gandalf wpadli w ręce goblinów, Bilbo błądził samotnie w podziemiach. Znalazł tam pierścień, a także spotkał Golluma. Nie chcąc paść łupem stwora, przedstawił mu się i zaproponował grę w zagadki. Gollum przyjął wyzwanie i zgodził się pokazać Bagginsowi drogę na zewnątrz, jeśli wygra. Mimo zwycięstwa Bilbo zmuszony był ratować się ucieczką, ponieważ Gollum uznał Bilba za złodzieja należącego do stwora skarbu. Sytuację uratował znaleziony przez Bagginsa pierścień, który zapewnił mu niewidzialność. Przez pewien czas hobbit walczył z pokusą zamordowania Golluma, ale ostatecznie zaniechał tego. Ostatecznie udało mu się wydostać na powierzchnię i spotkać towarzyszyJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 74–97..
Hobbit nie zdradził krasnoludom ani Gandalfowi, że znalazł dający niewidzialność pierścień. Dopiero później, gdy w Mrocznej Puszczy kompanii przyszło walczyć z gigantycznymi pająkami, ujawnił krasnoludom, że umie znikać, nie zdradzając jednak źródła swoich mocy. Niewidzialność okazała się wielką pomocą zarówno w walce z pająkami, jak i później, gdy hobbitowi przyszło wydostać krasnoludów z więzienia króla leśnych elfów i dostać się do Esgaroth.
Preludium Bitwy Pięciu Armii Po dotarciu do Samotnej Góry krasnoludy nakłoniły Bilba, by jako pierwszy wszedł do środka i zbadał sytuację. Pod osłoną niewidzialności hobbit trafił do leża Smauga; mimo pierścienia smok zwęszył intruza i wziął go na spytki. Bilbo wdał się w rozmowę ze smokiem, w trakcie której niechcący ujawnił, że kompania krasnoludów korzystała z pomocy ludzi z Miasta na Jeziorze.
Gdy Smaug opuścił swe leże, uwięziona we wnętrzu Góry kompania skorzystała z okazji i rozpoczęła przeszukiwanie skarbca. Thorinowi najbardziej zależało na odnalezieniu Arcyklejnotu, symbolu władzy nad Samotną Górą. Hobbit odnalazł klejnot, ale nie ujawnił tego żadnemu z kransoludów. Obawiał się bowiem zmiany w postępowaniu Thorina, którego na widok złota ogarnęła chciwość i duma.
Po śmierci Smauga pod Samotną Górą stanęły wojska króla leśnych elfów oraz mieszkańcy Esgaroth, którzy przeżyli zniszczenie miasta. Ponieważ Thorin zaczął uważać się za Króla pod Górą i odmówił podzielenia się skarbem, rozpoczęto przygotowania do oblężenia. Bilbo, któremu nie w smak była grożąca wojną sytuacja, zdecydował się wesprzeć ludzi i elfów. Wymknął się z Samotnej Góry i przekazał Arcyklejnot Thranduilowi oraz Bardowi. Elf i człowiek planowali posłużyć się klejnotem w negocjacjach z Thorinem, by nakłonić go do podzielenia się złotem. Nadejście armii krasnoludów, orków i wargów pokrzyżowało jednak te planyJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 280–281..
Powrót do Shire Po Bitwie Pięciu Armii Bilbo, w towarzystwie Gandalfa, udał się w drogę powrotną do Shire. Na miejscu hobbit odkrył, że został uznany za zmarłego, a większość jego majątku ruchomego została rozprzedana na aukcjiJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 312..
Z pomocą przywiezionych z wyprawy bogactw Bilbo przywrócił porządek w Bag End i kontynuował starokawalerskie życie, nie odzyskał już jednak dobrego imienia wśród hobbitów. Czas poświęcał m.in. spisywaniu historii podróży, a także kontaktom z elfami i krasnoludamiJ.R.R Tolkien, Hobbit (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 1997, s. 313–314..
Przez blisko 60 lat po powrocie z wyprawy do Samotnej Góry Bilbo cieszył się zdrowiem i długim jak na hobbita życiem. Pod koniec tego okresu zaczął jednak czuć się staro, wzrastał w nim także niepokój o los pierścienia, z którym się nie rozstawałJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 54-55..
Przygotowania do opuszczenia Shire W wieku 99. lat Bilbo wyznaczył spadkobiercę swojego kuzyna, Frodo Bagginsa. Decyzja spotkała się z dezaprobatą krewnych Bilba, Sackville-Bagginsów; gdyby nie Frodo, to pozostała część rodziny niziołka odziedziczyła by posiadłość w Bag End i majątek hobbitaJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 40..
W 3001 r. Trzeciej Ery podjął decyzję, że cały swój majątek (łącznie z pierścieniem) przekaże Frodowi, a sam opuści Shire i uda się do siedziby elfów w Rivendell, by tam odpocząć. Okazją ku temu było zorganizowane przez Bagginsa przyjęcie, wydane 22 września 3001 r. ku czci Bilba (z okazji jego 111. urodzin) i Froda (z okazji jego 33. urodzin i wejścia w dorosłość). Jednym z zaproszonych gości był Gandalf, któremu Bilbo zwierzył się ze swoich utrapień i planów. Gdy w trakcie uczty hobbit pożegnał się z gośćmi i, korzystając z mocy pierścienia, zniknął im z oczu, Gandalf przywołał błyskawicę, by zamaskować wybryk Bagginsa. W ten sposób przyczynił się do powstania legendy o szalonym Bagginsie, który znikał w huku i błysku gromu, a wracał z workami klejnotów i złotaJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 52-54..
Przed odejściem z Shire, Bilbo poprosił czarodzieja o opiekę nad Frodem. Po krótkiej walce wewnętrznej i przy namowie Gandalfa, zdecydował się także zrezygnować z posiadania pierścienia. Pozbywszy się w ten sposób ciężkiego brzemienia, wyruszył w towarzystwie krasnoludów do RivendellJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 55-59..
Pobyt w Rivendell Bilbo pozostał w gościnie elfów przez blisko 20 lat, odwiedziwszy jedynie na krótko Samotną GóręJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 482 (Dodatek B: Kronika Lat)..
Bilbo był jednym z uczestników narady u Elronda, gdzie zdecydowano o utworzeniu Drużyny Pierścienia. Hobbit opowiedział jej uczestnikom o kulisach znalezienia Jedynego PierścieniaJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 328-330..
Przed wyruszeniem w drogę hobbit przekazał Frodowi Żądło (miecz z Gondolinu, znaleziony w jaskini trolli w trakcie wyprawy do Samotnej Góry) i kolczugę z mithrilu (podarunek od Thorina Dębowej Tarczy). Przedmioty te wielokrotnie przydały się młodemu Bagginsowi w trakcie jego wyprawyJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (tłum. Maria Skibniewska, Warszawa 2005, s. 368-369..
Po Wojnie o Pierścień W 3021 r. Trzeciej Ery Bilbo zdecydował się opuścić Rivendell i udać się do Szarych Przystani. Jako jednemu z Powierników Pierścienia przysługiwało mu prawo odpłynięcia do Amanu na pokładzie statku elfów. W podróży towarzyszyli mu także Frodo, Gandalf, Elrond i GaladrielaJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 386..
W dniu opuszczenia Śródziemia, 29 września 3021 r. Trzeciej Ery, Bilbo miał 131 lat i był najstarszym znanym hobbitemJ.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni. Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 492 (Dodatek B: Kronika Lat)..
Genealogia Bilbo był potomkiem znacznych rodów hobbitów: Tuków (spośród nich wywodzili się thanowie, władcy Shire’u) oraz Bagginsów. Okoliczność ta sprawiła, że Gandalf spośród hobbitów wybrał właśnie Bilba jako uczestnika kompanii Thorina:
Potrzebna mi domieszka krwi Tooków (...) i jeszcze solidna podstawa powściągliwości, może jakiś BagginsJ.R.R. Tolkien, Niedokończone opowieści (tłum. Radosław Kot), Warszawa 2002, s. 270 (Wyprawa do Ereboru)..
+OsobaRodziceDziadkowie Bilbo Baggins (ur. 2890 TE, zm. po 3021 TE)J.R.R. Tolkien, Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 497 (Dodatek C: Rodowody). Bungo Baggins (ur. 2846 TE, zm. 2926 TE)Mungo Baggins (ur. 2807 TE, zm. 2900 TE)Laura Grubb (ur. 2814 TE, zm. 2916 TE) Belladona Tuk (ur. 2852 TE, zm. 2934 TE)Gerontius „Stary” Tuk (ur. 2790 TE, zm. 2920 TE)Adamanda Chubb
Historia postaci Imię i nazwisko mały|Karykatura autorstwa Edwarda Burne-Jonesa, przedstawiająca Williama Morrisa, podróżującego w 1870 r. na Islandii na grzbiecie kucyka. Zdaniem Marjorie Burns mógł być inspiracją dla postaci Bilbo Bagginsa. Nazwisko Baggins ma pochodzić od angielskiego słowa bagging (używanego na określenie jedzenia spożywanego między regularnymi posiłkami; w dialekcie Huddersfield oznaczało ono także coś zapakowanego do torbyDouglas A. Anderson, Hobbit z objaśnieniami, Wrocław 2012, s. 47.).
Pochodzenie imienia Bilbo nie jest pewne. Douglas A. Anderson zwraca uwagę na jego podobieństwo ze słowem bilbo, określającego szablę wytwarzaną w hiszpańskim mieście BilbaoDouglas A. Anderson, Hobbit z objaśnieniami, Wrocław 2012, s. 50..
W zamyśle Tolkiena Bilbo Baggins miało być angielskim tłumaczeniem zapisanego w westronie (wspólnej mowie Śródziemia) imienia Bilba Labingi.
W polskim tłumaczeniu Władcy Pierścieni tłumacz Jerzy Łoziński przełożył imię i nazwisko hobbita jako Bilbo Bagosz. Pozostali tłumacze twórczości Tolkiena nie zmieniali imienia ani nazwiska hobbita.
Inspiracja Marjorie Burns, badaczka twórczości Tolkiena, zwraca uwagę na podobieństwo charakteru i przygód hobbita do tych, które były udziałem angielskiego malarza i rysownika, Williama Morrisa. W latach 70. XIX wieku odbył on kilka podróży na Islandię i pozostawił z nich relacje na piśmie. Morris przedstawiał siebie jako niską, korpulentną postać, niezbyt dobrze przystosowaną do trudów podróży i tęskniącą za domowymi pieleszami. Pobyt na wyspie obejmował między innymi podróże na kucykach i spotkanie z mężczyzną o imieniu Bjorn, wytykającego Morrisowi jego tuszę (podobnie jak czynił to Beorn, jeden z bohaterów Hobbita, pod adresem Bilba)M. Burns, Perilous Realms: Celtic and Norse in Tolkien’s Middle-earth, Toronto 2005, s. 86–92..
W biografii Tolkiena autorstwa Carpentera jej autor wskazał, że inspiracją dla postaci Bilba mógł być sam Tolkien: