Ideologia – zbiór poglądów i światopogląd do całościowego interpretowania i przekształcania świata. Pojęcie występujące w filozofii i naukach społecznych (m.in. nauce o polityce, socjologii, naukach prawnych).
Zapotrzebowanie na ideologie wynika z właściwego ludziom poszukiwania odpowiedzi na pytania o sens i sposób istnienia. Ideologie mają charakter normatywny; proponują bowiem określony światopogląd, wskazując, jaki powinien być świat lub pewien jego aspekt.
Pierwotnie ideologia posiadała odmienne znaczenie. Została wprowadzona jako termin przez Destutta de Tracy’ego w 1796 na określenie jednego z kierunków myśli filozoficznej związanej z programem science of ideas, wywodzącym się od angielskiego empirysty Johna Locke’aW. Bernacki, Ideologia, [w:] Słownik historii doktryn politycznych, red. M. Jaskólski, t. 3, Warszawa 2007, s. 9..
Etymologia Termin „ideologia” pochodzi od francuskiego idéologie, które zostało utworzone przez połączenie greckich słów: idéā (ἰδέα, „pojęcie, wzorzec”; blisko związane z locke’owskim rozumieniem idei) oraz -logíā (-λογῐ́ᾱ, „nauka o”).
Ideolog to osoba, która silnie wierzy w ideologię. Termin ten ma często negatywne konotacje, często odnosząc się do kogoś, kto jest ślepo stronniczy, gorliwy lub fanatyczny w swoich przekonaniach.
Historia pojęcia Początkowo zatem określenie „ideologia” znaczyło tyle co „nauka o ideach”, zgodnie ze swym sensem etymologicznym. Współczesne znaczenie tego terminu odbiega od tego, jakie nadał mu de Tracy. Kolejnym wczesnym źródłem dla niemal pierwotnego znaczenia ideologii jest dzieło Hipolita Taine’a o Ancien Régime, Początki współczesnej Francji. Taine opisuje ideologię jako podobną do nauczania filozofii metodą sokratejską, choć bez rozszerzania słownictwa ponad to, co już zna przeciętny czytelnik, i bez przykładów z obserwacji, jakich wymagałaby praktyczna nauka, wskazując na Tracy’ego, jego środowisko oraz Condillaca jako jednego z prekursorów.
Ujęcia dziewiętnastowieczne i pierwszej połowy dwudziestego wieku odbiegają już od pierwotnego, etymologicznego znaczenia. Definicję ideologii - przy czym nadal w rozumieniu odmiennym od dzisiejszego, zintersubiektywizowanego na potrzeby badań naukowych - odnaleźć można w pracach K. Marksa i F. Engelsa Tezy o Feuerbachu oraz Ideologia niemiecka oraz do rozprawie Ideologia i utopia Karla Mannheima (1929)K. Mannheim, Ideologia i utopia, Warszawa 2008, ISBN: 978-83-61182-09-2.
W dwudziestym wieku nauki społeczne, w szczególności nauki prawne i wczesna nauka o polityce, zaczynają operować terminem ideologa w ujęciach podobnych do współczesnych. Przy czym skonkretyzowane systemy aksjologicznego ujmowania zjawisk polityczno-prawnych zaczynają być nazywane doktrynami. Tak też doktryny polityczne, jako skonkretyzowane w łonie poszczególnych ideologii ujmuje Gaetano MoscaG. Mosca, Historia doktryn politycznych, Warszawa 1938. Podobne ujęcie - bliskie naukom społecznym odnaleźć można również w encyklikach papieskich w szczególności Rerum novarum. Leon XIII wskazuje w niej, na ideologię liberalizmu i socjalizmu jako sprzeciwiające się trzeciej drodze jaką proponuję, a co można odczytywać jako konserwatyzm. Do tych trzech ideologii jako punktów odniesienia odwołują się również współcześni autorzy jak np. Hubert IzdebskiH. Izdebski, Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2025, s. 45-52.
Historia terminu ideologia jest tak skomplikowana, a zarazem sposób jego definiowania istotny dla nauk społecznych, że stała się ona sama przedmiotem badań. Przykładem próby uchwycenia historycznej zmienności znaczenia ideologii jest artykuł Georgre Lichtheima, The Concept of Ideology.
Ideologia polityczna W nauce o polityce bez względu na autora definicji każdorazowo rozumiana jest ona jako zbiór faktów, tez, czy przekonań normatywnych, które stanowią spójną wizję antropologiczną (tj. dotyczącą kondycji człowieka) oraz aksjologiczną (tj. dotyczącą wartości podstawowych). Tak rozumiana ideologia wskazuje, jak dla człowieka (ujętego w ramy określonej aksjologii) budować sprawiedliwy (zgody ze wskazaną aksjologią) system polityczny. Przy czym konkretyzacja drogi do budowy systemu opisywana jest w doktrynach tworzonych w ramach poszczególnych ideologii.
Definiowanie Definicji autorskich i szczegółowych ideologii jest tak wiele jak wielu jest autorów prowadzących badania w obrębie filozofii polityki rozumianej jako subdyscyplina nauki o polityce. Klasyczną na gruncie anglojęzycznej literatury przedmiotu definicję zaproponował w Contemporary Political IdeologiesR. Eatwell, Contemporary Political Ideologies, New York-London 2004, s. 17.. Wskazał on, że: Ideologia polityczna to relatywnie spójny zestaw faktów empirycznych i przekonań normatywnych oraz myśli, skupiających się na problemie natury ludzkiej, procesów historycznych i rozwiązań socjo-politycznych. Zazwyczaj pozostaje w związku z programem dotyczącym krótkoterminowych problemów. W zależności od jej relacji ze strukturą dominujących wartości, ideologia może pełnić funkcję bądź to stabilizatora, bądź to siły rewolucyjnej. [...] Ideologie polityczne są w swojej istocie wytworem myśli kolektywnej. Są „typami idealnymi”, których nie należy mylić z konkretnymi ruchami, partiami czy reżimami (systemami władzy), które mogą przybierać ich nazwyTłumaczenie za: J. Szczepański, Trójkąt ideologiczny. Ku nowemu modelowi spektrum politycznego, Warszawa 2017. Definicja ta wskazuje na ideologie jako typy idealne w ujęciu Maxa Webera i tym samym uznaje je za nierealizowalne w praktyce (to możliwe jest dopiero na poziomie zoperacjonalizowanej doktryny). Podobnie wskazuje, że ideologia jest wytworem myśli kolektywnej, co oznacza, że w łonie jednej ideologii może pojawić się wiele doktryn ją operacjonalizujących i konkretyzujących.W. Wierzejski, Światopogląd i ideologia polityczna a filozofia. O filozofii politycznej o. Józefa M. Bocheńskiego, "Filo-Sofija" 2013, nr 2(21), s. 209-230J. Szczepański, Wstęp do nauki o polityce, Warszawa 2018, s. 67-68
Popularny autor podręczników tłumaczonych na wiele języków świata, w tym język polski Andrew Heywood w pracy Ideologie polityczne. Wprowadzenie przedstawił definicję autorską, bliską ujęciu Rogera Eatwella. Przyjął on, że: ideologia to mniej lub bardziej spójny zbiór idei, stanowiący pod-stawę zorganizowanego działania politycznego, bez względu na to, czy zmierza ono do zachowania, przekształcenia czy obalenia istniejącego systemu sprawowania władzy. Zatem wszystkie ideologie (a) dostarczają obrazu istniejącego porządku, zazwyczaj w formie obrazu świata, (b) lansują model pożądanej przyszłości, wizję dobrego społeczeństwa, a także (c) wyjaśniają, w jaki sposób zmiana polityczna może się dokonać – czyli jak przejść z (a) do (b)A. Heywood, Ideologie polityczne. Wprowadzenie, Warszawa 2003 s. 25.
W polskiej literaturze politologicznej autorzy częściej posługują się terminem doktryna polityczna (polityczno-prawna) bądź myśl polityczna. Związane jest to z tradycją sięgającą prac Franciszka Ryszki, który opisał triadę ideologia - doktryna - programF. Ryszka, Nauka o polityce: rozważania metodologiczne, Warszawa 1984, s. 190. Co do ideologii i doktryny wskazywał również, że w ówczesnej literaturze przedmiotu oba pojęcia stosuje się wymiennie, czasem dodając jeszcze pojęcie filozofii politycznej. Wśród autorów polskich, którzy zaproponowali definicję ideologi jest Mariusz Gulczyński, który wskazał, że ideologie polityczne to zespół poglądów artykułujących generalne cele działalności politycznej i dopuszczalne metody ich osiągania. Nadrzędną funkcją ideologii politycznej jest definiowanie celów i środków uzgadniania zachowań współzależnych grup społecznych o sprzecznych interesach w sposób rokujący zwiększanie szans przeżycia i osiągania satysfakcji z życia jej adresatówM. Gulczyński, Politologia. Podręcznik akademicki, Warszawa 2010. Tak ujęta ideologia zlewa się - zgodnie z konstatacją Ryszki - z definicjami doktryny proponowanymi przez innych autorów jak Władysław KuleszaW. Kulesza, Ideologie naszych czasów, Warszawa 1998, s. 10-11., czy Konstantego GrzybowskiegoK. Grzybowski, Z zagadnień metodologii historii doktryn politycznych, "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 8, nr 1.. Definicja to nie jest również spójna z koncepcjami obecnymi w literaturze obcej. Próba połączenia ujęć obecnych w pracach anglojęzycznych i polskich to definicja Jarosława Szczepańskiego, który zaproponował by ideologię polityczną rozumieć jako relatywnie spójny zestaw faktów empirycznych, przekonań normatywnych i myśli, skupiających się na problemie natury ludzkiej, procesów historycznych oraz rozwiązań socjo-politycznych, w tym w zakresie prawa. Jest ona wytworem myśli kolektywnej oraz powinna być traktowana, jako typ idealnyJ. Szczepański, Trójkąt ideologiczny. Ku nowemu modelowi spektrum politycznego, Warszawa 2017, s. 31.. Innym przykładem definicji wyrosłej na gruncie polskiej nauki o polityce jest definicja Macieja Zięby, wg którego ideologia to zbiór historycznie, kulturowo i społecznie uwarunkowanych przekonań podzielanych przez członków danej grupy społecznej, oferujący im całościowy i uproszczony obraz świataM. Zięba, Ideologia [w:] Szlachta B. [red.], Słownik społeczny, Wydawnictwo PWN, Kraków 2004, s. 399.
Ideologia – Doktryna – Myśl polityczna Podział na ideologię (pojęcie o najszerszej denotacji), doktrynę (operacjonalizacja) oraz program polityczny (praktyczne wdrożenie) na grunt polskiej nauki o polityce wprowadził Franciszek Ryszka. Pozwolił w ten sposób uporządkować zakres trzech bliskich sobie terminów. Proponowany schemat relacji pojęć zaprezentowany w Nauce o polityce: rozważaniach metodologicznych to zawierające się w sobie okręgi, w których na zewnątrz - obejmując najszerszy zakres denotacji znajduje się ideologia, a dalej doktryna i programF. Ryszka, Nauka o polityce. Rozważania metodologiczne, Warszawa 1984, s. 200.
Franciszek Ryszka zauważył również problem nieostrości rozróżnienia pomiędzy ideologią, doktryną oraz filozofią polityki, która utożsamiana bywa również myślą polityczną. Triada idea (myśl), doktryna i ideologia została przywołana w pracy Huberta Izdebskiego, gdzie wskazywał, że nie każdy zbiór usystematyzowanych twierdzeń normatywnych może być ideologią, a nawet nie każdy może być uznany za doktrynę. Idee (czy myśli) polityczne same w sobie również bywają przedmiotem badania, nawet gdy nie stanowią elementu spójnego systemu. Myśl ta rozwinięta została do twierdzenia o zawieraniu się myśli w doktrynach a doktryn w ideologiach. Myśl polityczna traktowana jest jako budulec doktryny, i ta sama idea może być wykorzystywana do budowy różnych doktryn (przy czym zazwyczaj w łonie jednej ideologii). Doktryny stają się w tym ujęciu szkołami rozwijanymi bądź wokół jednego filozofa polityki (jak doktryna libertarianizm Roberta Notzicka czy doktryna faszyzmu Giovani Gentile), bądź wielu autorów (jak utylitaryzm rozwijany m.in. przez Jeremego Benthama czy Johna Stuarta Milla). Bliskie sobie doktryny grupują się natomiast w ramach ideologii - w tym sensie można mówić np. o ideologiach liberalnych, konserwatywnych, czy socjalistycznych.
Klasyfikacja Nie istnieje jeden uniwersalny sposób klasyfikacji ideologii politycznych. Wobec toczącego się sporu co do tego czy w ogóle jest ideologia polityczna, klasyfikacje przybierać będą autorski wymiar i będą dopasowane do zakresu denotacji. Sposoby rozumienia a zarazem i sposoby klasyfikacji odmiennie prowadzone są również w opracowania anglojęzycznych i polskich.