Stanisław Ziemiański SJ (ur. 7 września 1931 w Besku) – jezuita, filozof, teolog, twórca pieśni religijnych.
Życiorys Syn Kazimierza i Magdaleny z d. Szybka. Do zakonu jezuitów wstąpił 31 lipca 1949 r. i w Starej Wsi odbył dwuletni nowicjat. Święcenia kapłańskie przyjął 29 czerwca 1959 w Warszawie. Filozofię studiował na Wydziale Filozoficznym Towarzystwa Jezusowego w Krakowie (1953–1956), teologię na Wydziale Teologicznym Bobolanum w Warszawie (1956-1960). Studia specjalistyczne z filozofii odbył w latach 1960–1963 na KUL w Lublinie, gdzie w 1978 r. uzyskał doktorat na podstawie rozprawy pt. Ontologiczne podstawy teorii definicji w systemie Arystotelesa (promotor: M. A. Krąpiec OP).
Od 1963 r. wykłada na Wydziale Filozoficznym Towarzystwa Jezusowego w Krakowie (od 2011: Akademia Ignatianum w Krakowie), głównie filozofię Boga. Przez wiele lat wykładał także metafizykę i kosmologię, a w latach 1988-2006 – również historię filozofii średniowiecznej. Nadto od 1974 do 2001 r. wykładał metafizykę i teologię naturalną w Wyższym Międzyzakonnym Instytucie Katechetycznym w Krakowie. Okresowo wykładał również w WSD Paulinów w Krakowie. W 1984/85 wykładał filozofię Boga w Le Moyne College w Syracuse (NY) w USA. W latach 1982–1988 był przewodniczącym Towarzystwa Naukowego Księży Jezuitów w Krakowie. Od 1988 do 1998 r. był sekretarzem Wydziału Filozoficznego TJ w Krakowie, od 1991 do 1994 r. – dyrektorem Sekcji Filozofii Systematycznej tegoż Wydziału, a w latach 1994-2001 – prodziekanem Wydziału. W 1990 r. habilitował się na Wydziale Filozoficznym TJ w Krakowie na podstawie książki Teologia naturalna. Filozoficzna problematyka Boga. Od 1991 jest profesorem nadzwyczajnym, a od 1999 r. profesorem zwyczajnym.
W latach 1993–2001 był zatrudniony także na Wydziale Filozoficznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie (obecnie: Papieski Uniwersytet Jana Pawła II). Od 2001 do 2009 r. był profesorem filozofii także na Wydziale Teologicznym w Bratysławie, należącym do Uniwersytetu w Trnawie.
Ziemiański opublikował Teologię naturalną (Kraków 1995, 2008), kilka książek oraz ponad 50 artykułów z zakresu filozofii. Jest autorem ponad 2300 pieśni kościelnych. Pieśni te wydał w książkach: Bóg nas kocha (Kraków 1984); Pan pieśnią moją (Kraków 1978); Wysławiajmy Pana (Kraków 1978, 2005 – wraz z J. Łasiem); Chcę śpiewać Panu (Kraków 1982); Pieśnią moją sławię Pana (Kraków 1986); Śpiewam i gram Bogu (z. 1-9, Kraków 1989-2015); Śpiewy ślubne (Kraków 2005). Nadto wydał Poradnik dla kapelanów lecznictwa zamkniętego (Kraków 1991 – wraz z S. Kałużą). Z zakresu teologii ogłosił ponad 50 artykułów. Tłumaczył z języków: łacińskiego, niemieckiego, włoskiego i francuskiego.
Wybrane publikacje filozoficzne Arystotelesowska koncepcja ruchu jako punktu wyjścia dowodu kinetycznego, „Studia Philosophiae Christianae”, 5 (1969) z. 2, s. 179-197; Związek argumentu kinetycznego z argumentem entropologicznym, „Studia Philosophiae Christianae”, 7 (1971) z. 2, s. 277-295; Próba reinterpretacji „trzeciej drogi” św. Tomasza z Akwinu, „Studia Philosophiae Christianae”, 13 (1977), z. 2, s. 145-161; La finalité comme «antihasard» chez Aristote et St. Thomas d'Aquin, „Studi Tomistici” 14. Atti dell' VIII Congresso Tomistico Internazionale. V. Problemi metafisici. Città del Vaticano 1982, s. 351-358; Prawo wzrostu entropii w kosmologii relatywistycznej, „Rocznik Wydziału Filozoficznego Towarzystwa Jezusowego w Krakowie, 1988”, Kraków 1989, s. 135-154; Wprowadzenie do filozofii przyrody nieożywionej, „Rocznik Wydziału Filozoficznego Towarzystwa Jezusowego w Krakowie 1993/94”, Kraków 1994, s. 149-189; Teologia naturalna. Filozoficzna problematyka Boga. Kraków 1995, ss. 400; Filozoficzne implikacje ortodoksyjnej interpretacji teorii kwantów, „Forum Philosophicum” t. 3, Kraków, 1998, s. 77-93; Ontological Fundaments of Responsibility for Human Actions, „Forum Philosophicum” 3, (1999), s. 91-105; Między nadprzyrodzonym a filozoficznym obrazem Boga, w: Rozum i wiara mówią do mnie. Najnowszą encyklikę Jana Pawła II „Fides et ratio” komentują filozofowie i teologowie z krakowskiego Kolegium Jezuitów, Kraków 1999, s. 55-71; Czas i jego implikacje filozoficzne, „Rocznik Wydziału Filozoficznego Towarzystwa Jezusowego w Krakowie”, Kraków 1999, s. 76-89; Filozofia analityczna a argument z przygodności, „Forum Philosophicum” 5 (2000) s. 201-219; Przyroda a cywilizacja, w: Mówić o przyrodzie. Zintegrowana wizja przyrody. Podręcznik dla studentów. Kraków 2001, s. 117-132; Franciszek Suarez (Kraków 2004); Jedna czy wiele dusz? „Forum Philosophicum”, t. 9 (2004), s. 73-92; Wchodzenie w byt, „Forum Philosophicum”, t. 10 (2005), s. 39-56; Αιτία a poznanie naukowe w systemie Arystotelesa, „Rocznik Wydziału Filozoficznego WSFP Ignatianum w Krakowie”, t. XI (2004–2005), s. 41-112; Ruch unieruchomiony, „Forum Philosophicum” 11 (2006), s. 95-106; Naród, „Rocznik Wydziału Filozoficznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej Ignatianum w Krakowie”, t. XII (2006), s. 35-48; Arystotelesa psychologia muzyki, w: Donum natalicium. Studia Thaddaeo Przybylski octogenario dedicata. Red. Z. Fabiańska, A. Jastrzębski, A. Sitarz, Kraków 2007, s. 247-261. Teologia naturalna. Filozoficzna problematyka Boga. Kraków 2008, s. 400 (wznowienie książki z 1995 r.). Spacerem po filozofii, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2010. Rozmaitości filozoficzne Wydawnictwo Petrus, Kraków 2010. Filozoficzne poznanie Boga, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2011. Inkwizycja, Satanizm i Różaniec, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2011.
System filozoficzny 1.Teoria poznania W teorii poznania Stanisław Ziemiański uznaje jej odrębność od metafizyki. Obie dyscypliny są potrzebne i mają różny przedmiot formalny. Teoria poznania zajmuje się jego informacyjną funkcją, bada zdolność naszych władz poznawczych do kontaktu intencjonalnego z rzeczywistością, zgodność poznania z jego przedmiotem oraz pewnością poznania i jej kryteriami. W sprawie poznawalności jakości Ziemiański jest zwolennikiem interpretacjonizmu. Fale świetlne czy głosowe są transformowane w zmysłach na sygnały elektryczne, a następnie interpretowane w mózgu jako barwy, dźwięki i inne jakości. Ziemiański uznaje co najmniej dwa źródła poznania: zmysły i rozum. Jego system więc jest zarazem empiryzmem i racjonalizmem.
2. Metafizyka Przedmiotem metafizyki jest byt. Ziemiański nie oddziela ontologii od metafizyki. Traktuje je integralnie. Ontologia bada istnienie i treść bytów w ich najogólniejszym ujęciu. Metafizykę (ontologię) Ziemiański dzieli na dwie części: opisową oraz wyjaśniającą. W części pierwszej omawia następujące zagadnienia: Pojęcie bytu wraz z towarzyszącymi mu zasadami, problem zmian. W ontologii Ziemiański broni pluralizmu bytowego, który stwierdza posługując się dwoma kryteriami: energetycznym i funkcjonalistycznym. Po stwierdzeniu rzeczywistego istnienia poszczególnych bytów następuje wydobycie za pomocą procesu abstrakcji coraz to ogólniejszych pojęć, aż do wszechpowszechników (transcendentaliów), które posiadają ten sam najszerszy zakres, ponieważ ich określenia są tylko uwyraźnianiem pojęcia bytu, czyli zabiegiem analitycznym, a nie dodawaniem cech (synteza). Temu procesowi abstrakcji towarzyszy przez cały czas świadomość, że zostaje ona przeprowadzona na materiale rzeczywiście istniejącym.
W związku z transcendentale „prawda” Ziemiański rozważa sformułowanie oraz zasięg zasady racji dostatecznej. Tej zasadzie podlega tylko to, co jest wyjątkowe, przygodne, co się zmienia lub posiada jakąś tendencję. Ziemiański odrzuca jako bezzasadne pytanie Heideggera: Dlaczego raczej istnieje coś niż nic? Zasady racji dostatecznej broni argumentem nie wprost, wychodząc z jej zaprzeczenia przez przeciwnika. Jeśli on ją odrzuca, powinien powiedzieć, dlaczego to czyni. Odpowiedź pozytywna sugeruje, że przeciwnik uznaje zasadę racji dostatecznej. Unikanie odpowiedzi kończy dialog. Innym sposobem argumentacji jest wykorzystanie funktora implikacji. Jeśli w formule p → q, zaprzeczy się poprzednik, to konsekwencją jest niemożliwość odróżnienia prawdy od fałszu w następniku implikacji. Koniunkcja zaś prawdy i fałszu jest fałszywa. Trzeba więc odrzucić fałszywą konkluzję, i po zastosowaniu modus tollendo tollens odrzucić też poprzednik. Interpretując tę formułę logiczną ontologicznie otrzymujemy wniosek, że odrzucenie racji prowadzi do nieodróżniania bytu i niebytu, czyli sprzeczność. Dla uniknięcia sprzeczności należy zachować zasadę racji dostatecznej. Ziemiański odrzuca tzw. kopenhaską interpretację teorii kwantów kwestionującą obowiązywanie zasady racji dostatecznej na poziomie kwantowym. Ziemiański stwierdza jedynie ograniczenia teoriopoznawcze na tym poziomie, natomiast jest przekonany, że panuje tam determinizm, ujawniający się na płaszczyźnie makroskopowej w prawidłowościach statystycznych.
W związku z transcendentale „dobro” Ziemiański kwestionuje uznanie transcendentalności zasady celowości przed udowodnieniem istnienia Boga. Natomiast dostrzega celowość w bytach żywych, których powstanie odnosi bezpośrednio do Boga (kreacjonizm konsekwentny). Za Arystotelesem odróżnia piękno od prawdy i dobra. Prawda dotyczy informacji, dobro – pożądania. Piękno natomiast jest przedmiotem bezinteresownej kontemplacji.
W określeniu zmian Ziemiański podkreśla element nowości danej doskonałości w podmiocie podlegającym zmianie. Wyklucza z zakresu zmian ruch przestrzenny. Traktuje go jako przypadłość w kategorii jakości. Ruch przestrzenny utożsamia z pędem, który skorelowany z pędem odmiennie skierowanym lub o odmiennej prędkości stanowi energię i może być użyty do działania, czyli wykonania pracy. Kierunek zmian w świecie jest wyznaczany przez proces przechodzenia ze stanu uporządkowania energii do jej chaosu, które są mierzone liczbą zwaną entropia. Porządek i chaos nie mają charakteru bytowego. Są bowiem siecią relacji, relacje zaś według Ziemiańskiego nie są bytami, lecz utożsamiają się z fundamentem relacji.
W drugiej części metafizyki rozważa czynniki wyjaśniające: wewnętrzne i zewnętrzne, tzn. składniki bytu oraz uwarunkowania ich dynamizmu. Pluralizm bytowy wyjaśnia się tym, że byty ograniczone składają się z treści i istnienia, przy czym treść pełni w bycie funkcję możności, istnienia zaś aktu. Ziemiański uzasadnia to złożenie wskazując na relacje wieloczynnikową między istnieniem i treścią danego bytu. Istnienia same z siebie nie różnią się, różnice bytowe zależą od treści (istot). Wieloczynnikowa relacja między nimi wskazuje na ich przygodne połączenie, bo ani treść nie wymaga istnienia, ani istnienie nie określa treści. Połączenie treści z istnieniem jako współczynników bytu domaga się wyjaśnienia w Przyczynie Pierwszej, czyli w Bycie koniecznym. Ziemiański przyjmuje klasyczną koncepcję substancji jako racji wyjaśniającej stałość i tożsamość bytów mimo ich powierzchownych zmian i różnic. Substancja w sensie reistycznym to byt istniejący sam w sobie. Substancja w sensie archeologicznym stanowi podłoże dla przypadłości. Jest tym samym co natura, o ile działa lub doznaje działania. Wchodzi w definicję osoby jako element determinujący. Nie jest jednak samodzielnym źródłem działania, lecz może reagować na działanie przychodzące z zewnątrz. Jest więc transformatorem działania. Jedynie w aktach wolnych człowiek jest zdolny kierować energią, którą czerpie z zewnątrz, ale jej nie wytwarza. Ziemiański redukuje arystotelesowskie przypadłości praktycznie do jakości. Inne przypadłości wymieniane przez Arystotelesa sprowadza do kombinacji substancji z jakościami lub do aspektu substancji.