Zamek w Barcianach (niem. Barten) – gotycki zamek krzyżacki w Barcianach, w powiecie kętrzyńskim, w województwie warmińsko-mazurskim. Murowany zespół wznoszono od 1377 roku jako planowaną regularną siedzibę administracyjną zakonu. Początkowo zamierzano zbudować co najmniej trzy, prawdopodobnie cztery skrzydła otaczające dziedziniec, jednak w średniowieczu ukończono przede wszystkim reprezentacyjne skrzydło wschodnie i niższe skrzydło północne.

W XIV i XV wieku zamek był przede wszystkim siedzibą krzyżackich prokuratorów, podlegających w różnych okresach sąsiednim komturiom. W latach 1394–1395 źródła wskazują na możliwość krótkotrwałego funkcjonowania w Barcianach komturii i konwentu. Po sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku zamek znalazł się w Prusach Książęcych i służył administracji książęcej. Prusy Książęce pozostawały do 1657 roku lennem Korony Polskiej.

Historia

Początki administracji krzyżackiej Najstarsza wzmianka o komturze Barcji pochodzi z 1257 roku, jednak nie wiadomo, gdzie znajdowała się jego siedziba. Sama miejscowość została wymieniona w źródłach w 1311 roku jako Bardenburg.

Źródło kronikarskie podaje pod rokiem 1325 budowę Bartinburg. Starsza literatura utożsamiała tę wiadomość z początkiem budowy obecnego zamku, jednak nowsze badania nie pozwalają na takie jednoznaczne powiązanie. W pierwszej połowie XIV wieku mogła istnieć w Barcianach wcześniejsza warownia, lecz nie wiadomo, czy była murowana ani czy znajdowała się dokładnie w miejscu późniejszego zamku. Nie została również potwierdzona hipoteza, według której istniejący zamek wzniesiono bezpośrednio na miejscu wcześniejszego grodu pruskiego.

W 1340 roku dokument wystawiony w Barcianach nie wymieniał jeszcze miejscowego urzędnika zakonnego. Około 1349 roku wzmiankowano wójtostwo w Barcianach, a w 1351 roku pojawiła się pierwsza informacja o prokuratorze – pfleger czu Barthen. W 1353 roku przy lokacji wsi Meisterfelde, obecnych Gęśnik, wspomniano wprost „dom w Barcianach” (huse zu Barten).

Budowa zamku murowanego Zasadniczą budowę zachowanego zamku wiąże się z rokiem 1377. Wigand z Marburga przekazał, że za rządów wielkiego mistrza Winricha von Kniprode prowadzono budowę zamków w Barcianach i Rynie. Z Barcianami wiązano wówczas plany utworzenia nowego konwentu i komturii.

thumb|left|Zamek w Barcianach

Intensywne prace trwały w latach 80. XIV wieku. W 1384 i 1385 roku źródła wymieniają mistrza murarskiego Johanna Mommolta, pracującego przy budowie. Analiza źródeł pisanych wskazuje, że zasadnicze prace przy głównym, wschodnim skrzydle dobiegały końca około 1387 roku.

Następnie kontynuowano budowę niższego skrzydła północnego. Pierwotnego programu wieloskrzydłowej siedziby nie zrealizowano w całości. W latach 1394–1395 w źródłach pojawia się komtur domowy Barcian, a jednocześnie przez około piętnaście miesięcy brak wzmianek o komturze ryńskim. Jóźwiak i Trupinda dopuszczają w związku z tym możliwość krótkotrwałego przeniesienia komturii do Barcian.

Po tym okresie zamek ponownie funkcjonował przede wszystkim jako siedziba prokuratora. Planowane średniowieczne skrzydła zachodnie i południowe nie zostały zrealizowane, natomiast skrzydło północne pozostało niższe od wschodniego.

Wielki mistrz przekazywał środki na potrzeby zamku w 1407 i 1409 roku. Z pracami wiązana była również cegielnia w położonym niedaleko Srokowie. Na początku XV wieku przy północno-wschodnim narożniku zamku powstała niska cylindryczna baszta przystosowana do użycia broni palnej. Jej dokładne datowanie jest dyskusyjne: Torbus skłania się ku okresowi około 1400–1409, natomiast Jóźwiak i Trupinda dopuszczają budowę po 1410 roku.

Wojny polsko-krzyżackie Nie wiadomo, czy w czasie wielkiej wojny z zakonem krzyżackim zamek został zajęty przez wojska polsko-litewskie. Mogło do tego dojść na przełomie sierpnia i września 1410 roku w związku z zajęciem pobliskiego Kętrzyna, jednak wydarzenia w tej części Prus są słabo poświadczone źródłowo. Już we wrześniu Barciany znajdowały się pod władzą zakonu.

W 1420 roku źródła wymieniają na zamku komtura domowego, kościół i kuchnię.

Na początku wojny trzynastoletniej w 1454 roku zamek został bez walki zajęty przez mieszczan z Sępopola. W następnym roku Krzyżacy odzyskali warownię. W czasie działań zamek uległ pożarowi i przez kilka lat nie był użytkowany. W 1455 roku wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen nakazał mieszkańcom Srokowa pomagać przy odbudowie zamku, który od 1458 roku ponownie zaczął być wykorzystywany.

Po II pokoju toruńskim z 1466 roku Barciany pozostały w tej części Prus, która nadal znajdowała się pod władzą zakonu.

Prusy Książęce i okres nowożytny Po sekularyzacji państwa zakonnego i hołdzie pruskim w 1525 roku Barciany znalazły się w granicach Prus Książęcych, pozostających do 1657 roku lennem Korony Polskiej. Zamek przestał pełnić funkcję siedziby krzyżackiego prokuratora i służył odtąd administracji książęcych dóbr.

Około 1583 roku, za rządów margrabiego Jerzego Fryderyka, budowniczy Blasius Berwart wzniósł lub gruntownie przebudował skrzydło zachodnie. Powstało ono w miejscu średniowiecznego muru obwodowego i było szersze od skrzydła przewidzianego w pierwotnym projekcie zamku.

W XVIII i XIX wieku zabudowano również południową stronę dziedzińca. Dopiero w czasach nowożytnych zespół uzyskał więc formę zamkniętego z czterech stron czworoboku zabudowy.

XX i XXI wiek W czasie I wojny światowej pożar zniszczył znaczną część skrzydła północnego. W literaturze spotykane są daty 1914 i 1915; Torbus podaje rok 1914. Odbudowę przeprowadzono przede wszystkim w latach 1926–1928, rekonstruując m.in. ceramiczne pokrycie dachu.

Po 1945 roku Barciany znalazły się w granicach Polski. Zamek został przejęty przez Państwowe Gospodarstwo Rolne i do około 2000 roku mieścił m.in. biura i magazyny.

W 2001 roku zespół przeszedł w ręce prywatne i rozpoczęto przygotowania do jego adaptacji na hotel. W latach 2004–2008 prowadzono prace remontowe oraz badania architektoniczno-konserwatorskie. Zrekonstruowano m.in. część historycznego układu otworów w skrzydłach północnym i wschodnim oraz uczytelniono elementy związane z gdaniskiem. Prace nie zostały ukończone.

Architektura

thumb|Elewacja wschodnia zamku thumb|Elewacja północna

Położenie i rozplanowanie Zamek znajduje się około 800 m od centrum Barcian, które ukształtowało się w obecnej formie dopiero w czasach nowożytnych. Został wzniesiony w obniżeniu doliny Liwny, na półwyspie między Małym a Wielkim Stawem Młyńskim. Poziom wody został sztucznie spiętrzony przez Krzyżaków, zwiększając naturalne walory obronne miejsca. Dom główny prawdopodobnie usytuowano na sztucznym nasypie, a od północy i wschodu chroniła go dodatkowo nawodniona fosa.

Zasadniczy obwód ma rzut prostokąta o wymiarach około 58 × 55,5 m. Dziedziniec ma około 30 × 28 m i pierwotnie znajdowała się pośrodku niego studnia. Projekt zakładał wieloskrzydłową zabudowę całego obwodu, jednak w okresie krzyżackim ukończono jedynie wysokie skrzydło wschodnie i niższe północne. Od zachodu i południa dziedziniec zamykały przede wszystkim mury obronne.

Przy skrzydle wschodnim znajdował się murowany, dwukondygnacyjny i sklepiony ganek komunikacyjny. Przy pozostałych częściach założenia prawdopodobnie funkcjonowały drewniane, dwukondygnacyjne krużganki.

Skrzydło wschodnie Skrzydło wschodnie było główną i najbardziej reprezentacyjną częścią średniowiecznej siedziby. Pośrodku znajdował się przejazd bramny prowadzący na dziedziniec. Elewację flankują dwa ustawione ukośnie aneksy o charakterze wieżowym, których korony nie przewyższały zasadniczego korpusu skrzydła.

Południowy aneks ozdobiono zendrówkami i poprzedzono dużą czworoboczną platformą. Przy północnym aneksie powstała później niska cylindryczna baszta ogniowa, pierwotnie wyposażona w strzelnice i nakryta stożkowym dachem.

thumb|Cylindryczna baszta przy północno-wschodnim narożniku

Pierwotny przejazd bramny miał formę ostrołukową, ale został przebudowany w XVI wieku. W 2006 roku w jednej z blend przejazdu odkryto pozostałości polichromii o motywach roślinnych.

Najwyższą kondygnację skrzydła stanowiło piętro magazynowo-obronne z szeregiem niewielkich otworów obronnych.

Piwnice i przyziemie Piwnice skrzydła wschodniego tworzą dwa duże, dwunawowe i pięcioprzęsłowe pomieszczenia. Zostały przykryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na masywnych, czworobocznych filarach ceglanych. Przy ścianach żebra oparto na prostych granitowych konsolach.

W południowym pomieszczeniu piwnicznym znajduje się piec typu hypocaustum, służący do ogrzewania pomieszczeń wyższych kondygnacji. Po 2008 roku w południowo-wschodnim aneksie odkryto ponadto sklepione pomieszczenie o wymiarach około 4 × 2,45 m, wyposażone w murowaną latrynę.

Przyziemie po obu stronach przejazdu bramnego zajmowały pomieszczenia gospodarcze i służbowe. Bezpośrednio przy bramie mieściła się prawdopodobnie niewielka izba odźwiernego, dalej pomieszczenie z piecem, a w południowej części skrzydła znajdowała się być może kuchnia.

Kościół i pomieszczenia reprezentacyjne Główna kondygnacja skrzydła wschodniego została podzielona na dwa wielkie, czteroprzęsłowe wnętrza. W części północnej znajdował się kościół zamkowy o wymiarach około 27,2 × 9,7 m. Jego prezbiterium było zamknięte wielobocznie.

Dla kościoła przewidziano sześcioramienne sklepienie gwiaździste z żebrem podłużnym, przechodzące w prezbiterium w układ siedmioramienny. Zachowane tarcze i fragmenty wysklepek umożliwiają częściową rekonstrukcję projektu, jednak nie jest pewne, czy sklepienie zostało w całości zrealizowane.

Z kościoła prowadziło przejście do pomieszczenia w cylindrycznej baszcie, które mogło pełnić funkcję zakrystii. W południowej części tej samej kondygnacji znajdowało się drugie reprezentacyjne pomieszczenie, interpretowane w starszej literaturze jako kapitularz lub refektarz. Dokładna funkcja tego wnętrza pozostaje dyskusyjna.

Skrzydło północne Skrzydło północne było niższe od wschodniego i nie osiągnęło wysokości przewidywanej w pierwotnym projekcie. Przyziemie dzieliło się na trzy pomieszczenia, dla których prawdopodobnie przewidywano sklepienia krzyżowe. Zachowane strzępia wskazują, że planowano dalszą rozbudowę zespołu.

Na głównej kondygnacji znajdowały się prawdopodobnie cztery pomieszczenia. Z zachodniego prowadziło wyjście do gdaniska. Relikty tego przejścia zostały odkryte podczas badań prowadzonych po 2000 roku i następnie częściowo zrekonstruowane.

Najwyższą kondygnację tworzyło poddasze o funkcji magazynowo-obronnej z szeregiem niewielkich otworów obronnych.

Skrzydła nowożytne Dzisiejsze skrzydło zachodnie powstało dopiero w XVI wieku, na miejscu średniowiecznego muru obwodowego. Było szersze od skrzydła przewidzianego w pierwotnym projekcie zamku. Jego budowę lub przebudowę około 1583 roku wiąże się z Blasiusem Berwartem.

Skrzydło południowe zostało zbudowane w XVIII i XIX wieku. W jego strukturze zachowały się jednak fragmenty średniowiecznych murów i gotyckich ścian szczytowych skrzydeł poprzecznych.

Przedzamcze i parcham Prawdopodobnie nie istniał pełny parcham otaczający zamek wysoki. Niepewna pozostaje również lokalizacja przedzamcza. Conrad Steinbrecht i Marian Arszyński umieszczali je po wschodniej stronie domu głównego, natomiast Adolf Bötticher i Jacek Strużyński po stronie południowej. Nie ma pewnych informacji o osobnym murze obronnym przedzamcza, a jego silne ufortyfikowanie uważa się za mało prawdopodobne.

Źródła pisane potwierdzają natomiast funkcjonowanie przy zamku karwanu, służącego m.in. do przechowywania wozów i wyposażenia gospodarczego.

Materiał i dekoracja Zamek zbudowano z cegły na fundamentach z kamieni granitowych. W zewnętrznych elewacjach skrzydła wschodniego zastosowano przede wszystkim wątek gotycki. W skrzydle północnym występują ponadto fragmenty muru nieregularnego i wątku wendyjskiego.