Gwardia Ludowa WRN (GL WRN)Skrót "WRN" przy nazwie pozwala odróżnić organizację od Gwardii Ludowej PPR – zbrojnego ramienia komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej. W historiografii stosowana jest także nazwa Gwardia Ludowa PPS ponieważ nie wszędzie Polska Partia Socjalistyczna posługiwała się konspiracyjną nazwą "Wolność-Równość-Niepodległość", np. w Zagłębiu Dąbrowskim oraz na Śląsku Górnym i Cieszyńskim stosowano tradycyjną nazwę partii., od 2 maja 1944 Oddziały Wojskowe Powstańczego Pogotowia Socjalistów (OW PPS) – wojskowe ugrupowanie konspiracyjne 1939-1945 związane z PPS-WRN. Od 1941 scalana z ZWZ z zachowaniem autonomii (od 1942 z AK).
W 1944 r. oddziały GL WRN (OW PPS) liczyły ok. 42 tys. żołnierzy. Wzięły one udział w akcji „Burza”, m.in. w powstaniu warszawskim (w składzie oddziałów okręgu warszawskiego AK na Woli, Żoliborzu, Ochocie, Pradze, Mokotowie i Śródmieściu).
Historia mały|Pismo Gwardii Ludowej WRN „Gwardia Ludowa” Organizacja wojskowa WRN tworzona była w wyniku decyzji tajnej konferencji PPS-WRN 19-21 listopada 1939 w Helenowie pod Warszawą. Od listopada 1939 w każdym okręgu WRN organizowano batalion GL, na czele którego stało trzyosobowe kierownictwo, stanowiące jednocześnie wydział wojskowy okręgu WRN (dowódca jednostki, kierownik wydziału wojskowego- organizator i dowódca szkoleniowiec). W każdym batalionie znajdował się oficer wywiadu. Od 1940 tworzone bataliony podlegały Komendzie Głównej GL.
Do grudnia 1939 powstało dziesięć batalionów Gwardii Ludowej: Warszawa, Warszawa-Podmiejska, Radom, Kielce, Rzeszów, Łódź, Pomorze. W następnych miesiącach: Lublin, Kraków i Śląsk (podzielny później na dwa okręgi Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie. W listopadzie 1941 powstał batalion w Wilnie. Po wysiedleniach ludności z ziem anektowanych przez III Rzeszę oraz liczne aresztowania doprowadziły do rozwiązania batalionów Łódź i Pomorze.
Przyrzeczenie Od marca 1940 każdy przystępujący w szeregi Gwardii Ludowej składał następujące przyrzeczenie:
Struktura mały|Pismo OW PPS „Do Szeregu” Struktura Gwardii Ludowej oparta była na systemie „trójkowym”. Najniższą komórka była sekcja wybierająca spośród siebie sekcyjnego. Trzech sekcyjnych wybierało drużynowego, a trzej drużynowi z dowódcą plutonu i jego zastępcą stanowili radę żołnierską plutonu. Trzech dowódców plutonów, szef kompanii, dowódca kompanii i jego zastępca stanowili radę żołnierską kompanii. Trzy sekcje tworzyły drużynę, trzy drużyny tworzyły pluton, trzy plutony kompanię, trzy kompanie batalion, zaś trzy bataliony pułk. We wszystkich strukturach nie uznawano stopni wojskowych, lecz funkcje. Batalionem dowodził "batalionowy", kompanią "kompanijny". Wszyscy dowódcy byli wybierani, a w przypadku mianowania, zatwierdzani przez rady żołnierskie i instancje WRN.
Na początku 1941 w związku ze scalaniem ze Związkiem Walki Zbrojnej oddziały przeszły na system „piątkowy”. Do 1941 w skład oddziałów Gwardii Ludowej mogli wchodzić wyłącznie członkowie PPS lub klasowych związków zawodowych, mający odbytą służbę wojskową: niemający nałogów; umiejący dochować tajemnicy; niemający wśród najbliższej rodziny osób pochodzenia niemieckiego lub deklarujących sympatie do organizacji faszyzujących; mogący wylegitymować się znanymi i uznanymi źródłami utrzymania; przestrzegających zasad etycznego prowadzenia się. Od 1941 złagodzono warunek dotyczący służby wojskowej, przyjmując do oddziałów młodzież.
Komenda Główna GL WRN upright|mały|Kazimierz Pużak Komendant Główny GL WRN Na czele GL WRN stała Komenda Główna Gwardii Ludowej w składzie Kazimierz Pużak „Bazyli" (komendant główny). Dowódcą wyszkolenia wojskowego był por. Franciszek Skolimowski „Hucuł”, a następnie kpt. Włodzimierz Miszewski „Władysław”, szefem sekcji polityczno-wychowawczej por. Bronisław Wertheim „Rozłucki” (aresztowany w lutym 1943). Później w skład komendy weszli: kpt. Józef Dzięgielewski „Kurek” (dowódca – organizator) oraz por. Kazimierz Domosławski „Zakręt” (dowódca – szkoleniowiec).
Natomiast według relacji Kazimierza Pużaka w skład komendy oprócz niego wchodzili: Włodzimierz Miszewski, Franciszek Skulimowski, Antoni Pajdak, Bronisław Wertheim, Władysław Ładowski, Leszek Raabe (do 1942), Lucyna Woliniewska, Cezary Uthke, Roman Motyka, Tadeusz Szturm de Sztrem, Franciszek Białas oraz Szczypierski.
Łącznikami Komendy Głównej GL z Komendą Główną ZWZ a następnie AK byli: ppor. Tadeusz Pietsch "Krzysztof" i por. Edward Bugajski.
Zgrupowania GL WRN W maju 1944 Gwardia Ludowa WRN (PPS) zmieniła nazwę na "Oddziały Wojskowe Powstańczego Pogotowia Socjalistów" (OW PPS). Struktury OW PPS działały w 32 okręgach. Okręgi ulegały podziałowi, gdy stan przekraczał 600 osób Zorganizowano 23 obwody w Zagłębiu Dąbrowskim, 19 w Krakowskim, 9 na Górnym Śląsku, 9 w Lubelskim, 8 w Kieleckim, 6 w Warszawie, 5 w Warszawskim, po 4 w Krośnieńskim, Rzeszowskim, i Białostockim, po 3 w Tarnowskim, Lwowskim, Tarnopolskim, Śląsku Cieszyńskim, 2 w Wileńskim. Na poziomie okręgowym, według danych podanych przez Andrzeja Czystowskiego, Gwardia Ludowa WRN (OW PPS) tworzyła następujące zgrupowania: Zgrupowanie (Okręg)Dowódcy zgrupowańStan liczebny Zagłębie kpt./mjr Cezary Uthke „Tadeusz” (do XII 1943); ppor./por./kpt. Lucjan Tajchman „Wirt” (od XII 1943) 6008, lub 6610 Kraków Marian Bomba „Jerzy” (do V 1943); Adam Rysiewicz „Teodor” (V 1943 – II 1944);
Marian Bomba „Roman” (ponownie od II 1944) 4950, lub 5143 Radom ppor. Tadeusz Pietsch „Krzysztof” (do 1942); Edmund Chodyński "Karo" 4032, lub 4942 (920 uzbrojonych Rzeszów Jan Rak „Konstanty” 3904, lub 4371 Tarnów Kazimierz Czubek „Ignacy” 5520, lub 5572 Kielce Roch Sulima „Kret” 3527, lub 3375 (920 uzbrojonych Śląsk Roman Stachoń „Roman II” 3050, lub 2650< Warszawa miasto kpt. Józef Dzięgielewski „Kurek” 2377, lub 2343 (533 uzbrojonych) Cieszyn Jan Mazur „Wacław” 1130, lub 1768 Krosno ppor. Jan Janasek „Jan” 1650, lub 1520 Warszawa Podmiejska Antoni Purtal „Janek” (do 1942); Czesław Karśnicki „Zygmunt” 1310, lub 1872 (720 uzbrojonych) Białystok Bolesław Sokół „Kazimierz” 1238, lub 1192 (915 uzbrojonych)Lublin Wacław Przedmojski „Czesław” lub Józef Kwiatkowski 1130, lub 1090 (875 uzbrojonych) Lwów Stanisław Góral „Karol” 970, lub 933 (652 uzbrojonych)Tarnopol Jerzy Watraszyński „Witold” 320 Wilno Czesław Rukszta „Wiktor” 760, lub 932 (150 uzbrojonych)
Działalność Scalenie z Armią Krajową Od początku akcji scaleniowej z Armią Krajową, zapoczątkowanej rozkazem Naczelnego Wodza z 3 września 1941, PPS zadeklarował lojalną współpracę z wojskiem. W sierpniu 1942 Komendant Główny Armii Krajowej meldował: Według meldunku Komendanta Głównego Armii Krajowej za okres od 1 września 1943 do 29 lutego 1944 Gwardia Ludowa PPS wniosła około 150 plutonów, które stały się podstawą organizacyjną do walki na Śląsku. Według tego samego meldunku w innych okręgach scalone oddziały były dużo mniejsze lub ich zupełny brak. Wskazano na możliwość wykorzystania oddziałów wojskowych PPS w Warszawie oraz w Krakowie.
Według relacji Zygmunta Waltera-Janke, dowódcy Okręgu Śląskiego AK, do scalenia Gwardii Ludowej WRN z Armią Krajową w Zagłębiu Dąbrowskim oraz na Śląsku Górnym i Cieszyńskim doszło w 1943: w Inspektoracie Sosnowiec, scalono 53 plutony Gwardii Ludowej i 27 plutonów Milicji, a także 2 plutony partyzanckie. Przedstawiciele GL WRN otrzymali stanowisko inspektora oraz 2 komendantów obwodów; w Inspektoracie Zawiercie, weszło 12 plutonów. Po przesunięciu Rejonu Blachownia z Inspektoratu Częstochowskiego do Obwodu Kłobuck miało wejść dodatkowo 11 plutonów. w Inspektoracie Katowickim, zgłoszono ok. 50 plutonów, które nie zostały w pełni przejęte z uwagi na rozbicie inspektoratu. w Inspektoracie Rybnickim, zgłoszono drobne i niewielkie liczebnie grupy, zaś w Podinspektoracie Cieszyn, zgłoszono 26 plutonów w luźnych grupach; w Inspektoracie Bielskim, zgłoszono 24 plutony oraz ok. 20 w trakcie organizacji.
Oznacza to, że Okręgu Śląskim AK scalano 187 plutonów (z możliwością zwiększenia o dalsze 11), oraz 27 plutonów Milicji, które zamierzano wykorzystać do działań Delegatury Rządu. W Okręgu Śląskim (jako jedynym w kraju) żołnierze PPS wysokie funkcje w strukturach Armii Krajowej. Cezary Uthke był zastępcą dowódcy okręgu AK, zaś Lucjan Tajchman inspektorem Inspektoratu Sosnowiec AK.
Według publikowanych danych scalone oddziały wojskowe PPS (bez Milicji PPS) w strukturach Okręgu Warszawskiego AK, liczyły 28 plutonów w sześciu batalionach (zgrupowaniach). Ponadto w Obwodzie – Powiat Warszawski AK, w grudniu 1943 informowano o scaleniu 99 żołnierzy GL WRN. Według niepełnego spisu oddziałów z października 1943, odnotowano plutony PPS w składzie AK: w Rejonie II (Legionowo) – 29 żołnierzy, Rejonie III (Rembertów) – pluton artylerii 774 (34 żołnierzy), Rejonie VI (Pruszków) pluton 1725a (38 żołnierzy) i pluton łączności 1717a (23 żołnierzy). Niektóre oddziały dokonały scalenia dopiero w lipcu 1944. Wiadomo o 2 plutonach (łącznie 60 żołnierzy) w Rejonie III. Jest również informacja o wystąpieniu 31 lipca 1944 w Rejonie II (Marki) plutonu OW PPS ppor. Zygmunta Nazarczenko „Zbyszka”, wraz z oddziałami AK.
W Okręgu Kieleckim AK w Obwodzie Opatów oddziały GL WRN zostały scalone w 1940. W Ostrowcu Świętokrzyskim – 76 żołnierzy, w Ćmielowie – 1 pluton, w Częstocicach – 1 pluton).
Oddziały Wojskowe PPS zakończyły działania 19 stycznia 1945 jako integralna część Armii Krajowej.
Walka zbrojna Środowiskowy charakter Gwardii Ludowej WRN spowodował, że organizacja skupiła się przede wszystkim na działalności miejskiej, tj. sabotażu przemysłowym i kolejowym oraz działalności wywiadowczej, m.in. w Częstochowie działały Kolejowe Plutony Bojowe PPS (pluton 127 i 128) organizujące dywersję kolejową. Dowódcą oddziału był Edmund Suda ps. „Huragan”, dowódcą plutonu 127 Franciszek Tyfel ps. „Tank”, zaś dowódca sekcji dywersyjnej Władysław Biś ps. „Dąb”. GL WRN (OW PPS) organizowała także pomocy więźniom hitlerowskich obozów i mieszkańcom Gett, ogromną wagę przywiązywano również do tajnej oświatyP. Matusak, Ruch oporu w Polsce 1939-1945, s. 163-164.
Ogółem działało co najmniej 14 socjalistycznych oddziałów partyzanckich: Gerarda Woźnicy ps. „Hardy” i Stanisława Wencla ps. „Twardy” w Zagłębiu, Józefa Kucharskiego ps. „Jawor” w Jasielskiem, Kazimierza Aleksandrowicza „Huragan” w Radomskiem, Michała Borwicza „Zygmunt”, Jana Długosza „Zamek” i Franciszka Krzyżaka „Karol” w Sądeckiem oraz Karola Schreibera „Jastrząb” w Cieszyńskiem. Były to oddziały podległe WRN. Natomiast w Częstochowskiem aktywny był oddział Czesława Grajka „Wiktor” wchodzący w skład Socjalistycznej Organizacji Bojowej. Liczebność tych oddziałów była rozmaita: od kilkunastu do stu kilkudziesięciu ludzi. WRN podlegały zazwyczaj lokalnemu dowództwu Armii Krajowej.
Najsilniejsze i największe oddziały GL WRN (OW PPS) działały w uprzemysłowionym obszarze Zagłębia Dąbrowskiego oraz Górnego Śląska (występowały tam jako Gwardia Ludowa PPS z powodu nieprzyjęcia konspiracyjnej nazwy partii), z których największym była tworzona od 1940 Brygada Zagłębiowska pod dowództwem kpt./mjr Cezarego Uthke ps. „Tadeusz” (po jego aresztowaniu w 1943 dowództwo objął ppor./por. Lucjan Tajchman ps. „Wirt”). Scalona w 1943 z Armią Krajową brygada składała się z czterech pułków: 1 Pułk Sosnowiecki – dowódca por. Mieczysław Biłek ps. „Michał”, a po jego aresztowaniu w sierpniu 1943, Józef Musiał ps. „Wicek”; w połowie 1944 liczył 763 żołnierzy, w sierpniu 1944 860; 2 Pułk Będziński – dowódca kpt. Czesław Konopka-Kunicki ps. „Kaszub”, a po jego aresztowaniu w grudniu 1943 por. Franciszek Mielech ps. „Semen”; łączny stan w połowie 1944 r. sięgał ok. 2100 żołnierzy. 3 Pułk Zawierciański – dowódca por. Józef Mazurek ps. „Kostek”, po jego aresztowaniu w 1944 Mieczysław Stelmach ps. „Zawierucha”; 4 Pułk Olkuski „Srebro” – dowódca pułku kpt. Kazimierz Kluczewski ps. „Pijok”. Na Śląsku Górnym i Cieszyńskim tworzono z kolei nie pułki tylko kompanie również podporządkowane okręgowemu dowództwu AK.