Antycyganizm – uprzedzenie w stosunku do Romów, niekiedy także do innych narodów, zaliczanych do zbiorczej kategorii Cyganów, wiążące się z okazywaniem wobec nich postaw i zachowań antyspołecznych.
Antycyganizm jako uprzedzenie Jak każde uprzedzenie, antycyganizm powstaje na podstawie określonego stereotypu etnicznego, będącego rodzajem porządkowania otaczającej rzeczywistości na zasadach schematu poznawczego. Stereotyp taki opiera się na istnieniu danej kategorii społecznej, do której obserwator włącza poszczególne jednostki, w jego mniemaniu charakteryzujące się wystarczającym zestawem stereotypowych atrybutów, z których najważniejszym jawi się narodowość. W ramach tej kategorii zachodzi generalizacja cech jej członków, polegająca na przypisaniu każdej jednostce bez wyjątku wszystkich właściwości, wiązanych z charakterystyką całej kategorii. Następująca potem stereotypizacja dokonuje się przy współudziale subiektywnej oceny, zawierającej określony ładunek emocjonalny. Jeżeli ładunek ów jest negatywny, wówczas mamy do czynienia z powstaniem negatywnego stereotypu. Istnienie tak powstałego negatywnego stereotypu etnicznego jest bezpośrednim impulsem utworzenia się uprzedzenia, co zachodzi niezależnie od rzeczywistych cech czy zachowań jednostki, która ma na ten proces bardzo znikomy wpływ. Uprzedzenie takie może (lecz nie musi) wyrażać się w rozmaitych przejawach ksenofobii – od nietolerancji, poprzez wykluczenie społeczne, aż do aktów przemocy włącznie.
Źródła romskiego stereotypu etnicznego Podstawą antycyganizmu jest więc istnienie stereotypu etnicznego, dotyczącego Romów. Główną przyczyną utrzymywania się takiego stereotypu w odniesieniu do tej grupy etnicznej z jednej strony jawi się odmienność kulturowa, z drugiej zaś brak szerokiej komunikacji międzykulturowej pomiędzy poszczególnymi społecznościami Romów oraz Gadziów (nie-Romów). Oba zjawiska są ze sobą nierozerwalnie związane, gdyż odmienność kulturowa przez sam fakt swojego istnienia często implikuje rozmaite bariery w zrozumieniu innej kultury (barier tych nie należy jednakże sprowadzać wyłącznie do kwestii komunikacji językowej), które hamują funkcjonowanie komunikacji międzykulturowej.
Odmienność kulturowa W przypadku Romów (oraz innych koczowniczych narodów Europy) odmienność kulturową względem pozostałych europejskich społeczeństw często sprowadza się do różnic w zakresie kultury społecznej i duchowej czy też istnienia odmiennych wzorów kulturowych. Spośród przykładowych tego typu różnic można wymienić np. bardziej widoczną obecność elementu dionizyjskiego (według określenia Ruth BenedictRuth Benedict, Wzory kultury, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa, Wydawnictwo „Muza”, 2005.), co może mieć związek z charakterystyką zawodów, które Romowie tradycyjnie wykonywali (obejmujących m.in. usługi muzyczne czy różne formy rozrywki). Większą też rolę zdaje się w kulturze romskiej odgrywać rodzinny przekaz kulturowy i edukacja nieformalna niż ogólnospołeczna (masowa) transmisja kulturowa i edukacja formalna, wiąże się to jednakże z niewątpliwym faktem ekskluzji społecznej tej grupy etnicznej. Natomiast przywoływana niekiedy akceptacja zajęć tzw. marginesu społecznego jest prawdziwa jedynie do pewnego stopnia. Samo pojęcie marginesu społecznego jest bowiem uwarunkowane zarówno kulturowo (np. według niektórych grup romskich żebractwo do niego się nie zalicza), jak i ekonomicznie (np. niezależnie od tradycyjnego stosunku do żebractwa wiele osób jest zmuszonych do utrzymywania się w ten sposób), zaś poza tym wspomniana akceptacja jest często błędnie generalizowana na wszystkie tego typu zajęcia, z praktykami przestępczymi włącznie.
Czasem też owa odmienność nie jest w rzeczywistości tak wielka, jak postrzegają ją członkowie grup, pomiędzy którymi istnieje bariera kulturowa. Na przykład często przywoływana dychotomia między życiem koczowniczym a osiadłym, mająca jakoby tłumaczyć różnice pomiędzy kulturą Romów a większości innych narodów Europy, jest w istocie przykładem tak spolaryzowanego stereotypu. Oba tryby życia są bowiem objęte wzorami kulturowymi zarówno Romów, jak i Gadziów, ponieważ występowały one w historii większości grup etnicznych. Podobnie rozmaite elementy kultury romanipen lub wyłącznie jej przypisywane (np. rozbudowane zwyczaje związane z zawieraniem związków małżeńskich, szczególna cześć okazywana przodkom, dominacja więzi rodzinnych i rodowych ponad formalnymi więziami społecznymi, ograniczony zakres tradycyjnie wykonywanych zawodów) są w istocie powszechnymi zjawiskami kulturowymi bądź elementami należącymi właśnie do cywilizacji zachodniej, porzuconymi jednak przez większość uprzywilejowanych społeczeństw w miarę przemian cywilizacyjnych. Rozpatrując więc rolę, jaką odmienność kulturowa Romów oraz Gadziów odgrywa w procesie powstawania stereotypu etnicznego, należy mieć świadomość, iż pewna jej część jest w istocie nieprawdziwa, gdyż sama powstała na drodze porównywania stereotypów, nie zaś rzeczywistych właściwości.
Poza odmiennością kulturową niezmiernie ważna jawi się też subiektywnie postrzegana odmienność antropologiczna, która często stanowi podstawę postaw i zachowań rasistowskich. Przykłady jednostek oraz grup romskich, które mimo wysokiego stopnia asymilacji kulturowej z resztą społeczeństwa (np. Romungrzy) nadal doświadczają przejawów ksenofobii, wskazują, iż we współczesnym antycyganizmie dominuje właśnie komponent rasowy. Problemu tego nie neguje także niewątpliwa niejednorodność typologiczno-antropologiczna populacji romskiej, u której przedstawicieli często brak stereotypowo cech wiązanych z „Cyganami” (np. ciemnej karnacji, ciemnych włosów i oczu). Wyrazem funkcjonowania rasistowskiego stereotypu może być bowiem fakt, iż mimo owej niejednorodności wiele języków zawiera rozmaite słownikowe określenia Romów, odnoszące się do tychże stereotypowych cech (np. fińskie mustalaiset – dosł. „czerniawi”).
Komunikacja międzykulturowa Drugą podstawową przyczyną istnienia stereotypu etnicznego dotyczącego Romów i ich kultury, który w dalszej kolejności rodzi uprzedzenie, jest ograniczona komunikacja międzykulturowa. Utrzymujące się bariery pomiędzy społecznościami Romów i Gadziów mają wiele źródeł, m.in. wspomniane wyżej odmienne wzorce kulturowe. Poza tym na uwagę zasługuje również fakt, iż przez większą część historii wzajemnych kontaktów pomiędzy Romami a innymi społecznościami, żadna ze stron nie przejawiała głębszego zainteresowania komunikacją międzykulturową, traktując ją najwyżej instrumentalnie, np. w celu zaznajamiania się z nowymi technologiami czy wynalazkami. Na przestrzeni wieków Romowie i Gadzie stykali się jedynie w dosyć ograniczonej liczbie sytuacji i w przewidywalnym kontekście, który nie wymagał nawiązywania głębszych więzi społecznych (np. w trakcie wymiany handlowej lub korzystając z tradycyjnych usług świadczonych przez drugą stronę – rozrywka, kowalstwo itd. w przypadku Romów czy młynarstwo, krawiectwo itd. w przypadku Gadziów). Obecnie wynikająca w niemałym stopniu z antycygańskich uprzedzeń marginalizacja Romów w znacznej mierze przyczynia się do pogłębiania istniejących już barier kulturowych, dzielących niektóre społeczności romskie od nie-romskich.
Błędem natomiast jawi się powszechnie przypisywana Romom szczególna nieufność wobec obcych. Tradycyjne kultury większości grup etnicznych zawierają pojęcie „obcego”, z którym nierozerwalnie związana jest pewna doza nieufności. Niewątpliwie w przypadku Romów kwestia ta może wiązać się z długą historią prześladowań, jednak nic nie wskazuje na to, aby kultura romska przejawiała wyższą od innych hermetyczność. Przeciwnie, podobnie jak inne mniejszościowe systemy kulturowe jest ona w pewien sposób skazana na nieuniknione związki z kulturą większości. Ponadto podobnie jak wśród innych mniejszości, odsetek małżeństw mieszanych jest nieporównywalnie wyższy niż wśród przedstawicieli tzw. grup większościowych, co zdaje się sugerować istnienie cechy „nieufności” raczej wśród tych ostatnich. Z domniemaną nieufnością nie należy również utożsamiać faktu istnienia rozmaitych tabu, mogących sprawiać pozór celowego „utrzymywania tajemnicy”. Istnienie tabu jest bowiem właściwością niemal każdej kultury, zaś udana komunikacja zależy m.in. od podobieństw systemów tabu w kulturach osób komunikujących się. Niewątpliwie tradycyjna obyczajowość romska zawiera więcej tabu niż współczesna kultura większościowa.
Transmisja kulturowa Powstały w ten sposób stereotyp etniczny funkcjonuje w tzw. świadomości potocznej dzięki transmisji kulturowej, odbywającej się poprzez różnorodne środki przekazu. W przypadku dawnej kultury masowej była to przede wszystkim literatura piękna, w której występowały stereotypowe postacie cygańskie. Do takich utworów zaliczają się m.in. powieści klasyczne (np. Drakula B. Stokera czy Dzwonnik z Notre-Dame V. Hugo), jak również bajki dla dzieci (np. Porwanie w Tiutiurlistanie W. Żukrowskiego czy Zupa na gwoździu A. Fredry). Współczesna kultura masowa wzbogaca dodatkowo ten przekaz dawniej mniej powszechnymi środkami obrazowymi, m.in. kinematografią (np. film Księga rekordów Szutki, reż. Aleksandar Manic). Oprócz tego kultury poszczególnych narodów czy grup etnicznych, które na przestrzeni wieków miały kontakt z Cyganami, często zawierają ich obraz bardziej folklorystyczny, przejawiający się w rozmaitych obrzędach ludowych, przysłowiach i związkach frazeologicznych, tradycji ustnej czy ikonografii.
W ten sposób stereotypy oraz stereotypowo ujęte treści podlegają transmisji kulturowej, której wpływ jest znaczący. Sondaż przeprowadzony w 1991 przez Zakład Badań Socjologicznych Instytutu Polityki, Nauki i Szkolnictwa Wyższego na temat sympatii i niechęci Polaków wobec mniejszości narodowych i polskich sąsiadów wykazał aż 60-procentową niechęć w stosunku do Romów, najwyższą w porównaniu z innymi grupami odniesieniaLewica, Dębicki: O tolerancji.Anita Adamczyk, Problematyka dyskryminacji w Polsce (Na przykładzie Romów), w: Sprawy Narodowościowe (26/2005).. Podobne wyniki dały badania opublikowane w 2003 przez CBOS w raporcie pt. „Czy Polacy lubią inne narody?”Czy Polacy lubią inne narody: komunikat z badań, Warszawa, CBOS, 2003..
Antycyganizm jako rezultat stereotypu Dr Wolfgang Wippermann z Europejskiego Centrum Badań nad Antycyganizmem (EZAF) zależnie od dominującej charakterystyki stereotypu wyróżnia trzy rodzaje antycyganizmu.:
motywowany religijnie opierający się na pewnych elementach kultury judeochrześcijańskiej, np. na rzekomym pochodzeniu Romów od biblijnego bratobójcy Kaina, na przekazach, jakoby nie przyjęli oni uciekającej do Egiptu Świętej Rodziny czy też wykuli gwoździe, którymi przybito Chrystusa do Krzyża. Bardziej rozpowszechnione są podobnej natury oskarżenia o domniemane konszachty Cyganów z diabłem, dzięki którym mieliby oni posiadać wyjątkowe umiejętności magiczne.
motywowany społecznie zakładający, iż powszechne wśród większości grup romskich koczownictwo jest wyłącznie wyrazem ich świadomej woli, nie zaś pochodną określonych warunków ekonomiczno-politycznych. Stereotyp ten implikuje twierdzenie, jakoby Cyganie unikali w ten sposób ciężkiej pracy osiadłych rolników, a przez to stanowili sami w sobie „problem społeczny” lub też „plagę”. Z zagadnieniem tym wiąże się również skłonność Romów do działań o charakterze przestępczym i do żebractwa oraz brak wykształcenia wielu Romów, w tym unikanie obowiązku szkolnego.
motywowany rasowo wywodzący się z powyższych stereotypów natury społecznej, lecz wzbogacający je twierdzeniem, jakoby zarzucane Romom cechy miały charakter dziedziczny oraz były jednym z wyznaczników „rasy cygańskiej”.