Rytmika (gr. rhytmikós – „miarowy”) – w muzyce i tańcu wyrażenie określające całokształt zjawisk dotyczących przebiegu rytmicznego w utworze lub charakterystycznych dla określonego stylu muzycznego, epoki, szkoły kompozytorskiej albo twórczości konkretnego kompozytora.

W znaczeniu muzykologicznym rytmika odnosi się do sposobu organizacji przebiegów czasowych w dziele muzycznym (lub zasady organizacji przebiegu muzyki w czasie) oraz w stylach muzycznych (historycznych i indywidualnych), wynikające ze współdziałania rytmu, metrum, akcentacji oraz podziału wartości rytmicznych. Przemiany zasad organizacji rytmicznej stanowią istotny element ewolucji stylów muzycznych. Zarys historyczny Rozwój rytmiki w muzyce europejskiej był złożony i obejmował współistnienie różnych systemów organizacji czasu muzycznego. W starożytności występowała równolegle rytmika swobodna oraz rytmika oparta na systemie stóp metrycznych. W późnym okresie starożytności i we wczesnym średniowieczu funkcjonowała zarówno tradycja rytmiki metrycznej pochodząca z antyku obecna w niektórych formach muzyczno-poetyckich, zwłaszcza w hymnach, jak i rytmika monodyczna (monodii chóralna) o pochodzeniu wschodnim, oparta na zasadzie podstawowej jednostki rytmicznej (chronos protos). Od końca XII wieku w muzyce wielogłosowej rozwijała się rytmika modalna, związana z notacją modalną. Na początku XIV wieku została ona zastąpiona przez rytmikę menzuralną, opartą na precyzyjnie określonych wartościach czasowych zapisywanych notacją menzuralną. Dominowała ona do około 1600 roku. W XVII–XIX wieku ukształtowała się rytmika taktowa (periodyczna), związana z rozpowszechnieniem regularnego metrum i podziału taktowego. Stała się podstawowym systemem organizacji rytmicznej muzyki klasycznej. Pod koniec tego okresu pojawiły się pierwsze próby jej przełamywania (m.in. w twórczości Fryderyka Chopina i Claude’a Debussy’ego).

Od początku XX wieku obserwowane są przeciwstawne tendencje rozwojowe. Z jednej strony kompozytorzy nurtów neoklasycznych nawiązywali do zasad rytmiki periodycznej (np. neoklasycyzm), z drugiej zaś coraz częściej jej rozluźnianie poprzez polimetrię, nieregularność akcentową (Igor Strawinski, Béla Bartók), inspiracje muzyką kultur pozaeuropejskich i przyrody (Olivier Messiaen) oraz rozwiązania inspirowane muzyką ludową i pozaeuropejską. Nowe podejście do rytmiki nieperiodycznej wprowadził system zmiennych metrów stosowany przez Borysa Blachera.

Typy W muzyce europejskiej wyróżnia się kilka podstawowych typów rytmiki: rytmika swobodna – pozbawiona ustalonego systemu organizacji czasowej opartego na regularnej jednostce miary; rytmika ustalona – opartą na określonej organizacji czasowej, w której każdy element przebiegu posiada określoną wartość czasową, będącą częścią lub wielokrotnością wartości podstawowej; rytmika periodyczna (taktowa) – odmiana rytmiki ustalonej oparta na regularnym powtarzaniu akcentów przypadających na te same miejsca w obrębie taktu, którego struktura wyznacza metrum. W rytmice tej wartości rytmiczne pozostają wielokrotnościami lub częściami jednostki podstawowej.

W rytmice periodycznej oraz ustalonej jednostki rytmiczne pozostają związane z określonymi proporcjami czasowymi. Podział

Ze względu na uporządkowanie można wyróżnić dwa rodzaje rytmiki: rytmika swobodna (niezwiązana z określonym metrum, a w muzyce wokalnej jest ona podporządkowana akcentom mowy. Przykładem rytmiki swobodnej jest pieśń „Bogurodzica”); ustalona (występują w niej stałe, określone jednostki rytmiczne, w których akcenty przypadają na ogół regularnie). Rytmika taka nosi nazwę metrum.

Ze względu na uporządkowanie w utworach o określonym metrum: miarowa – jest jednostajna, podkreśla miary taktu zmienna – w rytmice zmiennej przy zachowaniu określonego metrum, jednostki rytmiczne zmieniają się co kilka taktów. np. W.A. Mozart – uwertura do opery Czarodziejski flet (KV 620).

Ze względu na strukturę: okresowa – zauważamy w niej stały schemat rytmiczny, powtarzający się wielokrotnie w równych odstępach czasowych. Przykładem rytmiki okresowej jest " Pieśń wieczorna" Stanisława Moniuszki motoryczna – posiada jednorodny rytm, drobne wartości rytmiczne, jest wykonywana w szybkim tempie. np. Lot trzmiela N. Rimskiego-Korsakowa

Ze względu na charakter: marszowa – formuły rytmiczne odpowiadające marszowym krokom taneczna – ma schematy rytmiczne oparte na schematach różnych tańców np. krakowiak

Przypisy

Kategoria:Rytm