Nowogród – miasto w woj. podlaskim, w powiecie łomżyńskim, nad Narwią, ok. 15 km od Łomży. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Nowogród. Nowogród położony jest na skarpie, naprzeciwko ujścia Pisy do Narwi. Rzeki te stanowią szlaki spływów kajakowych, łącząc dorzecze Wisły z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi.
W miejscowości znajduje się kościół, który jest siedzibą parafii Narodzenia NMP.
Historia W XIV wieku na wysokim brzegu Narwi, gdzie obecnie znajduje się skansen, wybudowano gród o umocnieniach drewniano-ziemnych.
Pierwsze pisemne wzmianki o Nowogrodzie pochodzą z 27 grudnia 1355. Mówią one o nadaniu przez króla Kazimierza Wielkiego ziemi warszawskiej Siemowitowi III. Od Siemowita III w 1375 r. Nowogród otrzymał jego syn Janusz I Starszy. On to zbudował murowany zamek w miejsce spalonego wcześniej dwukrotnie drewnianego grodu kasztelańskiego.
W 1434 roku książę mazowiecki Bolesława IV nadał prawa miejskie. Uważa się to nadanie jako potwierdzenie praw uzyskanych wcześniej od księcia Janusza I.S. Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, PWN W 1869 Nowogród utracił je w ramach represji po powstaniu styczniowym, a następnie zostały przywrócone wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości. W XIV wieku miasto było siedzibą kasztelanii oraz stolicą ziemi (terra) w ramach nowego podziału administracyjno-terytorialnegoJ. Sawicki, Iura Masoviae Terrestria, Warszawa 1972, t. 1 nr 27.. Ziemia nowogrodzka jako oficjalna nazwa funkcjonowała jeszcze w XV wieku, aby z czasem zaniknąć na rzecz określenia: ziemia łomżyńska.
Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego w województwie mazowieckim. W Nowogrodzie mieścił się także sąd bartny.
W XVI w. miasto stało się ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu, eksportowano zboże, produkty leśne oraz żelazo z okolicznych kuźnic. W XVII w. było siedzibą starosty i sądu bartnego. W 1794 podczas Insurekcji kościuszkowskiej miasto było jednym punktów polskiej obrony na linii Narwi. W czasie powstania listopadowego w mieście i okolicy doszło do bitwy, w trakcie której oddziały polskie zaatakowały garnizon rosyjski stacjonujący w mieście.
W czasie I wojny światowej na Narwi koło Nowogrodu utrzymywał się przez 3 miesiące front rosyjsko-niemiecki co spowodowało poważne zniszczenie miejscowości.
Po wybuchu II wojny światowej miasto było miejscem zaciętych walk, toczonych w ramach kampanii wrześniowej. Do obrony wykorzystane były m.in. schrony bojowe, wybudowane latem 1939 w granicach miasta i na przyległych do niego terenach (odcinek Nowogród–Szablak).
Społeczność żydowska posiadała w mieście synagogę oraz szkołę. Prawdopodobnie cheder lub Talmud-Torę. Synagoga powstała pod koniec osiemnastego wieku. Był to drewniany budynek. We wrześniu 1939 została zniszczona. Szkoła znajdowała się przy Rynku. Po wojnie budynek wykorzystywano na cele oświatowe, obecnie pustostan.
W czasie walk toczonych w dniach 10–14 września 1944 przez Armię Czerwoną z wojskami niemieckimi zabudowa Nowogrodu uległa całkowitemu zniszczeniu. Zdobycie miasta przez żołnierzy Armii Czerwonej kończyło pięcioletnią okupację niemiecką.
W 1978 miejscowość odznaczono – za zasługi w wojnie obronnej z 1939 – Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. łomżyńskiego. Według danych z 1 stycznia 2018 Nowogród liczył 2173 mieszkańców.
W Nowogrodzie znajduje się szkoła podstawowa, której patronem jest założyciel miejscowego skansenu kurpiowskiego – Adam Chętnik.
Demografia thumb|Dawna restauracja Panorama w Nowogrodzie dziś pod nazwą Wiszące Ogrody nad Narwią thumb|Nowogród, widok z mostu na skansen kurpiowski Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku wieś zamieszkiwało 1856 osób, 1294 było wyznania rzymskokatolickiego, 43 prawosławnego, 5 ewangelickiego a 514 mojżeszowego. Jednocześnie 1310 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 42 rosyjską, 502 żydowską, 1 litewską a 1 rusińską. Było tu 297 budynków mieszkalnych. W 1937 mieszkało tutaj 260 rolników, 60 kupców, 15 stolarzy, 17 szewców, 6 młynarzy, ponadto funkcjonowały 34 sklepy. Piramida wieku mieszkańców Nowogrodu w 2014 roku:690x480px
Obiekty zabytkowe thumb|Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny thumb|Warta honorowa rekonstruktorów WP II RP przed cmentarzem wojennym z 1920 roku – Pomnik Młodym Bohaterom z 1920 thumb|Pomnik ku czci poległych w walce z niemieckim faszyzmem w Nowogrodzie thumb|Młyn wodny – Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie Zamek – za panowania króla Polski Kazimierza Wielkiego na wzgórzu Ziemowita powstał murowany zamek, jeden z najstarszych w tym regionie. Wykopaliska archeologiczne wykazały, że zamek wznosił się przed dworkiem stojącym obecnie na terenie skansenu, a od miasta oddzielała go fosa. Na wale wcześniej istniejącego w tym miejscu grodu odsłonięto w 1969 roku ślady budynku zakończonego poligonalną apsydą i podwaliny pod dużą szafę ołtarza, które są przypuszczalnie pozostałościami wzmiankowanego w źródłach drewnianego kościoła św. Barbary, istniejącego od XIV do XVII wieku. Skansen im. Adama Chętnika – jest ciekawym obiektem w Nowogrodzie, prezentującym budownictwo kurpiowskie (najczęściej XIX-wieczne). Skansen ten został założony w 1927 przez etnografa i działacza społecznego – Adama Chętnika. Wprawdzie podczas ostatniej wojny wiele zbiorów zostało zniszczonych bądź zagrabionych, jednak Adam Chętnik podjął starania na rzecz odbudowy skansenu i powiększenia ilości znajdujących się w nim eksponatów. Obecnie skansen kurpiowski, mający charakter parku etnograficznego, prezentuje walory architektoniczne ok. 3000 obiektów, pochodzących z okolicznych terenów. Kościół murowany pw. Narodzenia NMP – zabytkowy, pochodzi pierwotnie z XV w. Na przestrzeni lat był wielokrotnie przebudowywany po pożarach i zniszczeniach wojennych. Po zakończeniu ostatniej wojny, odbudowano go w latach 1946–1956 dzięki staraniom proboszczów: ks. Stanisława Prószyńskiego oraz Stanisława Miklaszewicza. W latach 1980–1982 wykonano polichromie wnętrza kościoła, ufundowano dzwony i odbudowano wieże. Plebania – murowana, znajduje się obok kościoła; zbudowana została w 1882 dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. W. Sienkiewicza. Budynek plebanii również znajduje się w rejestrze obiektów zabytkowych. Kilkaset metrów od kościoła znajduje się parafialny cmentarz grzebalny (o pow. 2,8 ha) z bramą i 4 nagrobki o znaczeniu historycznym z 1850. Cmentarz wojenny żołnierzy polskich – z 1920; położony jest on w północno-zachodniej części Nowogrodu, w lasku przy ul. Sikorskiego. Teren cmentarza wojennego wyznaczony przez wkopane betonowe słupy. Pomnik Młodym Bohaterom z 1920 r. znajduje się przy ul. Miastkowskiej. Ma formę kopca otoczonego betonowym ogrodzeniem. Na kopcu betonowy pomnik z tablicą zwieńczony krzyżem i figurą orła białego. Na tablicy upamiętniającej widnieją nazwiska 42 żołnierzy. W mogile pochowano także 34 nieznanych żołnierzy polskich. Pomnik powstał w 1923 roku aby upamiętnić bohaterską obronę Nowogrodu i Miastkowa żołnierzy 205 ochotniczego pułku piechoty poległych w walce z radzieckim korpusem kawalerii Gaja. Grodzisko stożkowate typu motte zwane „Górki”, położone na granicy Nowogrodu i wsi Jankowo-Młodzianowo. Od XIII do XIV wieku wznosiła się na nim drewniana wieża rycerska, którą otaczała palisada. Grodzisko broniło przeprawy na rzece Narwi. Badania na nim w 1967 roku prowadził archeolog Tadeusz Żurowski. Grodzisko „Kępa” leżące u ujścia rzeki Pisy do Narwi. Trójkątny cypel wyniesiony nad poziom wody około 3–4 m jest odcięty od lądu półokrągłym rowem w odległości 40 m i otoczony wałem w odległości 90 m. Grodzisko funkcjonowało od IX do XIII wieku, gdy osadnictwo z tego miejsca przeniesiona na miejsce dzisiejszego Nowogrodu. Cmentarz żydowski na wzgórzu przy końcu ul. Poległych.
Ludzie związani z Nowogrodem
Przypisy Adolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39. . Pomnik Młodym Bohaterom z 1920 roku. A.K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, s. 47, . Mała Encyklopedia Wojskowa. Tomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 175–176.
Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 201.
Bibliografia
Mała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, Wydanie I, Tom 2. Informator Archeologiczny 1967 (publikacja 1968), Nowogród Łomżyński „Górki”, pow. Łomża, Badania 1967, s. 349, 351–352. Informator Archeologiczny 1969 (Publikacja 1970), Nowogród, pow. Łomża, Badania 1967, s. 288–289. Informator Archeologiczny 1970 (Publikacja 1971), Nowogród, pow. Łomża, Badania 1970, s. 238–239. Informator Archeologiczny 1971 (Publikacja 1972), Nowogród, pow. Łomża, Badania 1971. Informator Archeologiczny 1974 (Publikacja 1975), Nowogród, pow. Łomża, Badania 1974, s. 187 Joanna Banaszek: Mazowsze. „Regiony historyczno-kulturowe”, tom I, Wydawnictwo Consort, Płock 1999, s. 352. .
Linki zewnętrzne
Synagoga w Nowogrodzie na sztetl.org.pl
Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Kurpie Kategoria:Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie podlaskim