Kałużnicowate (Hydrophilidae) – rodzina chrząszczy z podrzędu wielożernych i nadrodziny kałużnicokształtnych. Rozmieszczona kosmopolitycznie. Obejmuje około 2900 opisanych gatunków. Zamieszkują środowiska wodne lub środowiska lądowe o dużej zawartości wody, rzadko suchsze. Postacie dorosłe są detrytusożerne, roślinożerne lub wszystkożerne, wyjątkowo pyłkożerne. Larwy są drapieżnikami, zwykle polującymi z zasadzki. Postacie dorosłe i większość larw oddycha powietrzem atmosferycznym, tylko nieliczne larwy oddychają skrzelotchawkami lub powierzchnią ciała. Wodne imagines zwykle wykorzystują w celach oddechowych pęcherzyk powietrza utrzymywany plastronem. Owady dorosłe wykorzystują do komunikacji i odstraszania napastników strydulację. Z wyjątkiem jednego gatunku rozmnażają się wyłącznie płciowo. Przepoczwarczenie następuje niemal zawsze na lądzie. W zapisie kopalnym grupa w sposób pewny reprezentowana jest od jury późnej, natomiast z kredy wczesnej znane są już niektóre plemiona współczesne.
Morfologia Owad dorosły thumb|left|Samiec kałużnicy czarnozielonej, widok od spodu Chrząszcze o mniej lub bardziej zaokrąglonym w zarysie, przeciętnie lub silnie wysklepionym ciele długości od 0,9 do 46 mm, ale tylko w przypadku Hydrophilini przekraczające 10 mm. Zarys ciała nie jest między przedpleczem a pokrywami przerwany lub przerwa ta jest słabo zaznaczona. Ubarwienie mają żółtawe, brązowe lub czarne, tylko u nielicznych rodzajów z połyskiem metalicznym. Wierzch ciała zwykle jest gładki i nagi, co najwyżej miejscami z grupkami trichobotrii, ale niekiedy bywa owłosiony. Spód ciała zaopatrzony jest w plastron w postaci hydrofobowego owłosienia, czasem częściowo zredukowany, rzadko całkiem zanikły.
Głowa jest prognatyczna, o silnie poprzecznej wardze górnej, dużym i wypukłym nadustku, złożonych z drobnych omatidiów oczach i często dobrze zaznaczonym szwie epistomalnym. Skronie są za oczami zwykle słabo zwężone i rzadko odgraniczone od nich listewkami. Czułki zbudowane są z od siedmiu do dziewięciu członów, z których trzy ostatnie formują poprzedzoną kupulą owłosioną buławkę. Z wyjątkiem Omicrini i Megasternini nasady czułków zakryte są nadustkiem. Żuwaczki mają dobrze wykształcone mole i prosteki oraz jedno- lub dwuzębne wierzchołki; tylko u niektórych Omicrini żuwaczki są zredukowane. Szczęki mają oszczecinione żuwki, z których zewnętrzna jest spłaszczona, a wewnętrzna krótka i w dużej mierze błoniasta. Głaszczki szczękowe u niektórych grup są tak długie jak czułki lub jeszcze dłuższe, ale u Cyclominae i gomolatek są znacznie od czułków krótsze. Warga dolna typowo ma poprzeczną bródkę, dwupłatowy języczek i trójczłonowe głaszczki wargowe o zdrobniałym członie pierwszym. Szwy gularne są prawie równoległe i w przedniej połowie bliskie sobie. Szyja ma dobrze wykształcone skleryty szyjne.
Przedplecze jest wyraźnie szersze niż dłuższe, najszersze pośrodku lub w tyle, niemal zawsze mniej więcej tak szerokie jak podstawy pokryw, o zaokrąglonych kątach przednich i zaokrąglonych lub prostych kątach tylnych, niemal zawsze równomiernie wysklepione i zazwyczaj równomiernie punktowane. Boki ma zakrzywione, o kompletnych i niezmodyfikowanych listewkach krawędziowych. Tylny brzeg jest prosty do lekko falistego i zaopatrzony od spodu w listewkę. Tarczka jest z tyłu zaostrzona, zawsze dobrze widoczna. Pokrywy mają dobrze zaznaczone barki, zwykle po od 9 do 11 rzędów punktów, czasem jednak rzędy są nieregularne lub punktowanie jest bezładne; u części grup występują ponadto rządki przytarczkowe. Wierzchołki pokryw z wyjątkiem rodzaju gomolatka są wspólnie zaokrąglone. Epipleury zwykle są zredukowane w tyle, ale bywają też na całej długości bardzo szerokie. Skrzydła tylnej pary są zwykle najszersze przed pętlą mediokubitalną (rzadziej dalej), o ostrodze kubitalnej wyrastającej ze szczytu wspomnianej pętli, zwykle o żyłce medialnej widocznej także na pewnym odcinku przed żyłką poprzeczną radialno-medialną, z wyjątkiem Megasternini o wyraźnej komórce bazalnej.
Przedtułów ma hypomery podzielone na nagie części boczne i owłosione części dośrodkowe, niekiedy odseparowane listewkami. Przedpiersie ma słabo wykształcony wyrostek międzybiodrowy. Panewki bioder przednich są od zewnątrz szeroko otwarte, od wewnątrz zwykle styczne, rzadko wąsko odseparowane. Zazwyczaj kompletne szwy anapleuralne odgradzają śródpiersie od mezanepisternitów. Najczęściej pośrodku śródpiersia znajduje się żeberko lub wyniesiona płytka. Panewki środkowych bioder zwykle są wąsko odseparowane. Poprzeczne zapiersie zwykle jest płaskie do lekko sklepionego, u niektórych gomolatek jednak bardziej pośrodku sklepione.
thumb|left|80px|Edeagus Cercyon lateralis Biodra przedniej pary są stożkowate i wydatne, środkowej poprzeczne i ukośne (tylko u Amphiops niemal kuliste) z odsłoniętymi krętarzykami, a tylnej silnie poprzeczne i niemal stykające się. Krętarze łączą się z udami po skosie. Uda zwykle mają rowki do chowania goleni. Kształt goleni bywa od walcowatego po silnie spłaszczony; nie występuje piłkowanie. U gatunków wodnych golenie drugiej i trzeciej pary (rzadko tylko drugiej) czasem zaopatrzone są w włoski pływne. Stopy są pięcioczłonowe, rzadko czteroczłonowe w przypadku ostatniej ich pary, zazwyczaj o dwuszczecinkowym (rzadko wieloszczecinkowym) empodium.
Na spodzie odwłoka widocznych jest zwykle pięć wolnych sternitów (od trzeciego do siódmego), rzadko sześć lub cztery. Tylny brzeg siódmego sternitu jest zaokrąglony lub na szczycie wcięty, rzadko z ząbkiem. Funkcjonalne przetchlinki występują na segmentach od pierwszego do szóstego. Pod pokrywami na trzecim laterosternicie obecne są elementy aparatu strydulacyjnego, zwykle w postaci szeregów guzków, rzadziej pozlewanych w pełne listewki. U samca edeagus typowo składa się z fallobazy, pary niezmodyfikowanych paramer i płata środkowego (prącia). Genitalia samic mają słabo zesklerotyzowane pokładełko o krótszych od koksytów paraproktach.
Stadia rozwojowe Jajo thumb|left|Naklejona na liść kapsuła jajowa kałużnicy czarnozielonej Jaja umieszczane są zwykle w kapsułach jajowych o rozmaitych, charakterystycznych dla rodzajów lub gatunków kształtach. Kapsułki utworzone są z jedwabistej przędzy i zwykle dwuwarstwowe, jednowarstwowe tylko u Anacaena. Często kapsułka zaopatrzona jest w maszt, zwykle taśmowaty, którego funkcja pozostaje niepewna.
Larwa thumb|Larwa Larwy mają ciało pociągłe do nieco pośrodku rozszerzonego, walcowate lub lekko spłaszczone.
Głowa jest hiperprognatyczna, rzadziej prognatyczna, dobrze zesklerotyzowana, nieco spłaszczona grzbietobrzusznie, prawie owalna do prawie czworokątnej w zarysie, o V-kształtnych ramionach szwu epikranialnego i co najwyżej krótkim jego trzonie, pozbawiona szwu epistomalnego. Warga górna zlana jest z nadustkiem w klipeolabrum o przedniej krawędzi zaopatrzonej w nasale (rzadko o nasale zredukowanym lub całkiem zanikłym) i adnasalia. Osadzone po grzbietowej stronie głowy czułki są trój-, rzadko czteroczłonowe (wskutek podziału członu drugiego), o członie drugim zaopatrzonym w pojedynczy, boczny wyrostek zmysłowy. Żuwaczki są sierpowate, zwykle o mającym od jednego do trzech ząbków retynakulum, pozbawione penicillusa i moli. Bruzda szczękowa jest płytka. Sześcioczłonowe szczęki mają kotwiczkę w formie pojedynczego sklerytu, długi i walcowaty pieniek, członopodobny dźwigacz, małą żuwkę zewnętrzną i trójczłonowy głaszczek każda; brak jest żuwki wewnętrznej. Warga dolna ma prawie trójkątny do prawie pięciokątnego podbródek przyrośnięty do puszki głowowej, prawie czworokątną bródkę, prawie prostokątny przedbródek i dwuczłonowe głaszczki, pozbawiona jest zaś języczka. Szwy gularne są prawie zlane, a skleryt guli zredukowany. Most tentorialny jest U-kształtny lub zanikły, a tylne bruzdy tentorialne niemal styczne.
Przedtułów ma silnie zesklerotyzowane przedplecze, a na spodzie podzieloną lub pełną płytkę przedpiersia. Śródtułów i zatułów są zwykle krótsze od przedtułowia i słabiej sklerotyzowane, o tergitach mniejszych, prawie owalnych do prawie trójkątnych. Odnóża bywają wykształcone rozmaicie, od pięcioczłonowych przez trójczłonowe po całkiem zanikłe. Biodra przedniej pary są rozstawione szeroko, pozostałych zaś par wąsko.
Odwłok zbudowany jest z dziesięciu segmentów, z których osiem pierwszych jest słabo zesklerotyzowanych, zaopatrzonych w dwa lub więcej drobnych sklerytów. Segmenty od ósmego do dziesiątego zwykle formują przedsionek przetchlinkowy. Dziewiąty segment, z wyjątkiem trzech rodzajów, ma parę małych, jednoczłonowych urogomfów, a dziesiąty jest zredukowany i umieszczony brzusznie. U leniwczyków występują po bokach odwłoka skrzelotchawki.
Poczwarka thumb|120px|Poczwarka kałużnicy czarnozielonej Poczwarki są białawe, rzadko ciemne, a u Derallus zielonkawe. Na wierzchu głowy i wszystkich segmentów tułowia oraz na grzbiecie i bokach segmentów odwłoka od pierwszego do siódmego lub ósmego występują wyrostki oskórkowe (styliki), z wyjątkiem rodzaju Amphiops opatrzone na szczycie szczecinką. Funkcjonalne przetchlinki leżą na segmentach odwłoka od drugiego do szóstego. Segment dziewiąty dysponuje parą przysadek odwłokowych.
Biologia i ekologia Siedlisko Chrząszcze pierwotnie wodne, ale liczne linie ewolucyjne zaadaptowały się do środowisk lądowych, a niektóre z nich wróciły do wody. Gatunki wodne zamieszkują rozmaite wody płynące i stojące, także o okresowym charakterze, chętnie o bogatej szacie roślinnej; niektóre wyspecjalizowane są w fitotelmach, mokrych skałach (gatunki higropetryczne) czy wysiękach. Związane są z wodami słodkimi, rzadko ze słonawymi. Część gatunków jest półwodnych lub związanych z pobrzeżami wód. Te zasiedlające rozkładające się na wybrzeżach morskich wodorosty uodporniły się na okresowe zanurzanie w słonej wodzie. Formy lądowe zwykle zamieszkują siedliska wilgotne, z dużą zawartością wody, w tym wilgotną ściółkę, butwiejące drewno, odchody ssaków, a rzadziej ptaków, padlinę, wilgotne płaty mchów, gnijące owoce i inne szczątki roślinne, owocniki grzybów i śluzowców czy wycieki soków z drzew. Nieliczne kałużnicowate znajdywane są w siedliskach suchszych, np. w mrowiskach, termitierach i na kwiatach. Formy lądowe dominują w podrodzinie gomolatek, a w pozostałych podrodzinach większość stanowią formy wodne.
W Europie bentosowe kałużnicowate uznane zostały na potrzeby punktacji w systemie BMWP za charakterystyczne dla wód o przeciętnych parametrach jakościowych.
Interakcje międzygatunkowe Pokarm thumb|left|Rygmondus z podrodziny Cylominae, jedyny pyłkożerca w całej rodzinie thumb|left|Larwa konsumująca ofiarę wyniesioną ponad taflę wody thumb|Larwa kałużnicy zjadająca ślimaka Postacie dorosłe w większości przypadków żerują na rozkładającej się materii organicznej, rzadziej na żywych glonach czy roślinach wyższych. Zwykle dla udanego rozrodu nawet gatunki niedrapieżne wymagają uzupełnienia diety białkiem zwierzęcym, stąd sporadycznie żerują na padlinie, a nawet żywych zwierzętach. Największe osobniki są w stanie polować na ślimaki, kijanki czy małe ryby. Istotnym wyjątkiem jest Rygmondus, którego owady dorosłe żerują na pyłku (melitofagia).