List Kozaków zaporoskich do sułtana – domniemana piśmiennicza pamiątka historii Siczy Zaporoskiej. List miał być podpisany przez atamana koszowego Iwana Sirkę wraz z „całą Siczą Zaporoską” w odpowiedzi na ultimatum sułtana osmańskiego Mehmeda IV.
Datowanie listu jest niepewne; podaje się bardzo wiele dat jego powstania. Biorąc jednak pod uwagę okres życia Iwana Sirki (zmarł w 1680 roku) oraz okres walk Mehmeda z Kozakami i zakładając, że list nie jest mistyfikacją, najbardziej prawdopodobnymi datami są rok 1675Opis i treść listu na stronie University of Oregon, datowanie na 1675 rok lub 1680, za Mykoła Kostomarow 1872.
Oryginał pisma nie zachował się do naszych czasów, jednak w latach siedemdziesiątych XIX wieku została odnaleziona kopia (lub wspomniana wyżej mistyfikacja) pisma sporządzona w XVIII wieku. Odnalazł ją etnograf-hobbysta z Jekaterynosławia, a następnie przekazał historykowi Dmytrowi Jawornickiemu. Ten z kolei odczytywał pismo dla rozweselenia swoich gości, wśród których był artysta malarz Ilja Riepin. Riepin zainteresował się całą historią i w 1880 roku rozpoczął prace nad przedstawiającym scenę pisania listu obrazem Kozacy piszą list do sułtana.
Treść rzekomej korespondencji Oferta Mehmeda IV
Odpowiedź Kozaków
List w literaturze, sztuce i popkulturze thumb|300px|Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878–1891. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu
List stał się inspiracją do obrazu Kozacy piszą list do sułtana pędzla Ilji Riepina.
Treść listu sparafrazował francuski poeta Guillaume Apollinaire w wierszu Réponse des Cosaques Zaporogues au Sultan de Constantinople (Odpowiedź Kozaków Zaporoskich sułtanowi w Konstantynopolu), będącego częścią poematu La Chanson du Mal-aimé (Piosenka niekochanego)Poemat Apollinaire'a w projekcie Gutenberg z tomu Alkohole.
Wiersz Apollinaire’a zaczyna się od słówTłum. Artur Międzyrzecki:
Z kolei Dmitrij Szostakowicz ów wiersz Apollinaire’a uczynił tekstem 8. części swojej XIV Symfonii, op. 135.
Scena pisania listu przedstawiona jest w filmowym dramacie historycznym Taras Bulba na podstawie powieści Nikołaja Gogola produkcji rosyjsko-ukraińskiej z 2009 r. Wykorzystanie jej jest przekłamaniem historycznym, komponującym się z propagandowym (między innymi antypolskimSebastian Chosiński East Side Story: Dokąd tak pędzisz, Kozacze?Rosja: Na ekrany kin wchodzi "Taras Bulba" Władimira Bortki) charakterem filmu. Akcja powieści Gogola toczy się bowiem wiek przed rzekomym czasem powstania pisma (akcja powieści XVI w., narodziny podpisanego pod listem Iwana Sirki – początek XVII w.). W scenie pisania listu jednym z prowodyrów jest tytułowy bohater powieści Taras Bulba, a nie rzekomo pod nim podpisany Iwan Sirko.
W kwietniu 2014 motyw ten wykorzystany został w skeczu, w którym wystąpił Wołodymyr Zełenski wraz z dwoma innymi aktorami. Skecz został odegrany w ramach show „Wieczorny Kwartał”, w którym komicy nawiązali do aneksji Krymu przez Rosję i zaadresowali list do Putina.
Lirycznego przekładu tekstu do muzyki tureckiej i kozackiej dokonał Jarosław Gugała w ramach działalności Zespołu Reprezentacyjnego. 23 marca 2022 na kanale YouTube zespołu opublikowane zostało nagranie, w którym Gugała wykonuje utwór z dedykacją dla ludności ukraińskiej ze szczególnym wyróżnieniem mieszkańców Zaporoża. Nagranie powstało jako reakcja na inwazję Rosji na Ukrainę w marcu 2022.
Kilka początkowych zdań listu zostało użytych w jednym z odcinków trzeciego sezonu 1670, który miał swą premierę 5 sierpnia 2026.
Przypisy
Bibliografia W.A. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. 160.
Kategoria:Kozaczyzna zaporoska