Zamek w Dzierzgoniu (niem. Christburg) – pozostałości zamku krzyżackiego w Dzierzgoniu, wzniesionego na miejscu wcześniejszego grodu pruskiego. W latach 1250–1454 był siedzibą komtura dzierzgońskiego, a od początku XIV wieku należał do ważniejszych ośrodków administracyjnych państwa zakonu krzyżackiego. Przez ponad sto lat był formalnie siedzibą wielkiego szatnego.
Zamek zajmował wysokie wzgórze dominujące od północy nad średniowiecznym miastem. W przeciwieństwie do większości rozwiniętych zamków konwentualnych nie miał regularnego, czteroskrzydłowego rzutu. Dom konwentu składał się przede wszystkim ze skrzydła północnego i wschodniego, a jego nieregularne rozplanowanie wynikało najprawdopodobniej z wykorzystania starszych wałów pruskiego grodu i ukształtowania terenu.
thumb|Relikty zamku krzyżackiego na wzgórzu zamkowym
Historia
Początki warowni Pierwsza wzmianka o nazwie Kirsberg pochodzi z 1239 roku. Według Piotra z Dusburga nazwę związaną z Chrystusem nadano warowni dlatego, że chrześcijanie zdobyli pruski gród – późniejszy Stary Dzierzgoń (niem. Alt-Christburg) – w Wigilię Bożego Narodzenia.
W 1247 roku, po dwukrotnym odbiciu przez Prusów umocnionego grodu w Starym Dzierzgoniu, Krzyżacy przenieśli swoją warownię na teren dzisiejszego Dzierzgonia. Piotr z Dusburga podkreślał, że zmieniono miejsce, zachowując dawną nazwę. Nowo założony zamek został następnie skutecznie obroniony przed wojskami księcia pomorskiego Świętopełka II.
W latach 1249–1250 zawarto w Dzierzgoniu pokój dzierzgoński, kończący pierwsze powstanie pruskie. W tym czasie wzmiankowany jest pierwszy komtur dzierzgoński Heinrich Stange. Posługiwał się pieczęcią, na której przedstawiono dużą czworoboczną wieżę zamkową zwieńczoną krenelażem, co stanowi jeden z najwcześniejszych przekazów ikonograficznych odnoszących się do miejscowej warowni.
Podczas wielkiego powstania pruskiego po 1260 roku zamek pełnił ważną funkcję strategiczną i skutecznie opierał się atakom powstańców.
Siedziba wielkiego szatnego Na początku XIV wieku ranga zamku znacznie wzrosła. Urząd komtura dzierzgońskiego został związany z godnością wielkiego szatnego zakonu. Od 1314 roku funkcję tę sprawował m.in. Luther von Braunschweig, późniejszy wielki mistrz. W XIV wieku urząd wielkiego szatnego kilkakrotnie łączono ponadto z urzędem wielkiego szpitalnika, którego siedzibą był Elbląg.
W 1315 roku źródła po raz pierwszy wymieniły funkcjonującą na zamku infirmerię. Zachowane inwentarze z lat 1382–1441 wskazują natomiast na duże znaczenie militarne i gospodarcze Dzierzgonia. Zamek uchodził za jeden z największych, obok Malborka, arsenałów zakonu oraz za drugi po Brodnicy magazyn zbożowy państwa krzyżackiego.
Wojny polsko-krzyżackie Podczas wielkiej wojny z zakonem w latach 1409–1411 na zamku przetrzymywano polskich jeńców wziętych do niewoli m.in. pod zamkiem w Złotorii. 21 lipca 1410 roku, kilka dni po bitwie pod Grunwaldem, zamek został zajęty przez wojska polsko-litewskie Władysława Jagiełły.
Jan Długosz opisywał bardzo bogate zapasy przejęte w warowni: żywność, zboże, piwo, wino, tkaniny oraz wyposażenie zakonne. W kaplicy zamkowej odnaleziono rzeźbione obrazy, które Jagiełło polecił wysłać do Królestwa Polskiego i przekazać kościołowi Najświętszej Marii Panny w Sandomierzu, wraz ze srebrnym pozłacanym krzyżem zabranym wcześniej przez Krzyżaków z Brodnicy.
Zarząd nad zdobytym zamkiem król powierzył Zbigniewowi z Brzezia, marszałkowi Królestwa Polskiego. Już w październiku 1410 roku Dzierzgoń został jednak odbity przez oddziały wielkiego mistrza Heinricha von Plauena.
W 1414 roku, podczas wojny głodowej, Polacy ponownie zdobyli zamek i częściowo go zniszczyli. Konwent przeniesiono następnie do zamku w Przezmarku, zachowując jednak formalny tytuł komtura dzierzgońskiego.
Lustracja przeprowadzona w 1434 roku w częściowo zrujnowanym zamku wymieniała m.in. kościół zamkowy, skarbiec komturski, szafarnię, kuchnię konwentualną i komturską oraz karwan.
W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, warownię przejął Związek Pruski. Krzyżacy odzyskali ją wprawdzie jeszcze w tym samym roku, lecz z powodu utraty znaczenia strategicznego wkrótce ostatecznie ją opuścili.
Okres polski i rozbiórka zamku Po II pokoju toruńskim w 1466 roku Dzierzgoń wraz z zamkiem znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. Wydano wówczas polecenie zniszczenia zamku, ale prawdopodobnie nie zostało ono wykonane w całości.
Źródła z 1647 i 1664 roku informują o bardzo złym stanie dawnego kościoła zamkowego. W 1664 roku zamek określano już jako od dawna zrujnowany; zachowywały się jeszcze przede wszystkim fragmenty murów kościoła.
W 1689 roku część zabudowy zamkowej, obejmującą również dawny kościół, odbudowano na potrzeby sądu miejskiego. Od 1709 roku postępowała jednak dalsza rozbiórka zespołu. W 1720 roku wojewoda malborski zezwolił na pozyskiwanie materiału budowlanego z kościoła zamkowego na potrzeby budowy klasztoru franciszkanów-reformatów.
thumb|Pozostałości zamku w Dzierzgoniu w 1684 roku
Po zajęciu Dzierzgonia przez Prusy w następstwie I rozbioru Polski w 1772 roku źródła wspominają jeszcze jedną z zachowanych wież, na której zawieszono chorągiew Fryderyka II. W kolejnych latach pozostałości zamku niemal całkowicie rozebrano. Na dawnym dziedzińcu powstał m.in. budynek archiwum, któremu nadano formę przypominającą kaplicę.
W 1929 roku na obszarze dawnego domu konwentualnego zbudowano wieżę ciśnień. Według części wcześniejszej literatury mogła ona zastąpić istniejącą od 1906 roku wieżę widokową.
Położenie Zamek wysoki położony był na północ od średniowiecznego miasta, na stromym i wysokim wzgórzu dominującym nad Dzierzgoniem. Z zespołem zamkowym wiązano również sąsiednie wzgórze św. Anny, choć jego dokładna funkcja w systemie obronnym pozostaje dyskusyjna.
Miasto wraz ze wzgórzami tworzyło wspólny rozbudowany układ obronny. Od północy i wschodu chroniła go szeroka fosa, natomiast od zachodu i południa naturalną przeszkodę stanowiła rzeka Dzierzgoń.
thumb|Wzgórze zamkowe w Dzierzgoniu przed II wojną światową
Architektura
Dom konwentu Główny dom konwentu znajdował się w najwyższym punkcie wzgórza, bezpośrednio ponad miastem. Nie był otoczony osobną fosą ani parchamem. Jego rzut miał formę nieregularnego czworoboku i znacznie odbiegał od rozwiniętego później regularnego modelu czteroskrzydłowego zamku konwentualnego.
Zasadniczy dom składał się ze skrzydeł północnego i wschodniego, stykających się narożnikami. W zachodniej ścianie szczytowej skrzydła północnego znajdowała się brama, prawdopodobnie poprzedzona przedbramiem. Mniej więcej w połowie północnej elewacji tego skrzydła znajdowała się ponadto czworoboczna baszta o wymiarach około 5,2 × 6,6 m, flankująca wjazd.
Od zachodu i południa dziedziniec mógł być zamknięty przede wszystkim murem obwodowym. W narożniku południowo-zachodnim odkryto jednak fundamenty pięciobocznego budynku o wymiarach około 9 × 8,7 m. Obok niego znajdował się filar gdaniska o wymiarach około 3,2 × 7,2 m. Odkrycie kanału systemu ogrzewania typu hypocaustum wskazuje, że w tej części mógł istnieć również zabudowany trakt południowy.
Na podstawie dawnych przedstawień przyjmuje się, że zamek posiadał co najmniej dwa dekoracyjne szczyty. Na dziedzińcu zachowały się relikty bruku zajmujące powierzchnię ponad 200 m².
Skrzydło północne Skrzydło północne wzniesiono na planie trapezu. W poziomie piwnic odkryto kamienno-ceglane fundamenty pięciu filarów o prostokątnym lub kwadratowym przekroju, rozstawionych w odstępach około 2,22–3 m. Ich niesymetryczne rozmieszczenie względem osi budynku stanowi rozwiązanie nietypowe dla zamków krzyżackich.
Od strony dziedzińca odsłonięto fundamenty pięciu arkad krużganka. W skrzydle tym prawdopodobnie mieścił się kościół zamkowy pod wezwaniem św. Krzysztofa. Z istnieniem świątyni związana jest relacja Piotra z Dusburga o cudzie, który około 1253 roku miał wydarzyć się w kościele zamkowym komtura Heinricha Stangego.
Skrzydło wschodnie Skrzydło wschodnie miało około 12 m szerokości i od 40 do 60 m długości. Wzniesiono je na rzucie prostokąta, z około trzymetrowej szerokości gankiem od strony zachodniej.
W piwnicy, której wnętrze miało około 8,2 m szerokości, zachowały się trzy filary ustawione na osi pomieszczenia; pierwotnie było ich prawdopodobnie sześć. Podtrzymywały one sklepienie krzyżowo-żebrowe.
Przedzamcza Na północ, południe i wschód od domu głównego rozciągały się dwa przedzamcza, prawdopodobnie oddzielone od siebie suchą fosą.
Wewnętrzne przedzamcze obejmowało obszar położony od wschodu i południa domu konwentu. W jego północno-wschodnim narożniku znajdował się przejazd prowadzący z zewnętrznego przedzamcza. Antoni Pawłowski dopuszczał możliwość istnienia w tym miejscu wieży bramnej i mostu łączącego zamek z Górą św. Anny, na której znajdowała się kaplica i cmentarz zakonny; interpretacja ta pozostaje jednak hipotetyczna.
Mur zewnętrzny wewnętrznego przedzamcza był prawdopodobnie wzmocniony czterema czworobocznymi basztami rozmieszczonymi mniej więcej co 35 m. Badania archeologiczne odsłoniły pozostałości trzech z nich. Pierwsza, położona przy bramie, miała około 8 × 6,5 m i posiadała w piwnicy kamienny filar podtrzymujący sklepienie. Druga, niepodpiwniczona i zapewne kilkukondygnacyjna, miała plan zbliżony do kwadratu o boku 8–9 m. Trzecia, położona od północy, miała około 6 × 8 m i została wzmocniona przyporą.
Zewnętrzne, północne przedzamcze miało zabudowę słabo rozpoznaną. Jego mur obwodowy był prawdopodobnie również wzmacniany czterema czworobocznymi basztami. Pośrodku północnej kurtyny znajdował się główny wjazd na teren zamku z monumentalną wieżą bramną, której ruiny były jeszcze widoczne w XVIII wieku.
Nie jest rozstrzygnięte, czy wzgórze św. Anny stanowiło integralną część zamku ani czy było połączone z właściwym wzgórzem zamkowym wspólnym murem obronnym.
Materiał i technika budowlana Fundamenty i mury piwniczne wykonano z kamieni granitowych oraz cegły układanej w wątku wendyjskim. Cegły miały przeciętnie wymiary około 28,5–29,5 × 13,5–14,9 × 8–9 cm.
Badania skrzydła północnego przyniosły bogaty zbiór detali architektonicznych. Odkryto m.in. czteroramienny zwornik ze sztucznego kamienia, cztery fragmenty rzeźb kamiennych, ponad 500 fragmentów żeber sklepiennych, ponad 100 fragmentów szkliwionych płytek posadzkowych oraz ponad 40 ceglanych kształtek pochodzących z obramień okiennych i drzwiowych.
W skrzydle wschodnim znaleziono kilkadziesiąt fragmentów różnobarwnych szkliwionych płytek posadzkowych, fragmenty płytek fryzowych z głębokim reliefem geometrycznym, elementy służek przyściennych oraz żeber sklepiennych. Znaleziska te wskazują, że mimo nieregularnego i stosunkowo skromnego układu przestrzennego reprezentacyjne wnętrza zamku posiadały bogaty wystrój architektoniczny.
Datowanie i rozwój przestrzenny Dzierzgoń zaliczany jest do grupy najstarszych, nieregularnych zamków komturskich, których układ został ukształtowany przez wcześniejsze fortyfikacje. Według Tomasza Torbusa zasadniczy rzut zamku został najprawdopodobniej oparty na przebiegu wałów wcześniejszego pruskiego grodu i wytyczony po 1249 roku.
Niewielkie rozmiary właściwego domu konwentualnego i ograniczenie jego zabudowy przede wszystkim do dwóch skrzydeł odróżniały go od późniejszych regularnych kaszteli krzyżackich. Po wzroście znaczenia zamku na początku XIV wieku, związanym z ustanowieniem Dzierzgonia siedzibą wielkiego szatnego, rozbudowywano przede wszystkim przedzamcza, wzbogacano zewnętrzną dekorację domu konwentualnego, m.in. o ozdobne szczyty, oraz modernizowano sklepienia wnętrz.